از انسان آزاد تا آزادی انسان

Friday, 20th November, 2026
اندازه قلم متن

ایران امروز – سعید سلامی

ویلهلم هگل: در جوامع شرقی «فقط یک نفر آزاد است» (پادشاه)، در یونان و روم «چند نفر آزادند» (شهروندان)، و تنها در جهان مدرن است که «انسان به عنوان انسان آزاد است».

مفهوم آزادی یکی از مفاهیم بنیادین در اندیشه انسانی است که در طول تاریخ همواره در تحول بوده است؛ از یونان باستان تا روم، از فلسفه رواقی تا فلسفه روشنگری، درانقلاب‌ها و مبارزات ضد استعماری و در نهایت در دوران معاصر، ماهیت، محدوده و ضرورت آزادی، همواره در مرکز توجه و نظریه فلسفۀ سیاسی بوده است.

در دوران رنسانس و روشنگری، آزادی به عنوان حق طبیعی انسان تعریف می‌شد؛ انقلاب‌های اروپایی و آمریکایی آن را به عرصه عملی و نهادی آوردند؛ اما در کشورهای پیرامونی، مبارزان ضد استعماری مفهومی از آزادی را پدید آوردند که در آن علاوه بر آزادی سیاسی، استقلال ملی، عدالت اقتصادی و هویت فرهنگی نیز جایگاه ویژه‌ای داشتند.

انسان آزاد

مفهوم آزادی (Eleutheria) در زادگاه خود، یونان باستان، به ویژه آتن دموکراتیک، تعریفی معطوف به اقشار اجتماعی داشت. مفهوم آزادی به معنی حق شرکت در فضای عمومی (Agorā) و تصمیم‌گیری جمعی شهروندان در شورای شهر، حق تصدی منصب‌های سیاسی و قضایی، حق سخن گفتن و رأی دادن در وضع قوانین و داشتن حق حضور در فرآیند حکومت‌دهی بود. آزادی به طور کلی در چهارچوب قانون (Nomos) تعریف می‌شد. فرد آزاد کسی بود که مسئولیت می‌پذیرفت و از قوانین عادلانه شهرِ خود پیروی می‌کرد.

در آتن آنروز آزادی همگانی نبود؛ زنان فاقد حقوق سیاسی و مدنی بودند و تحت سرپرستی مردان قرار داشتند. بیگانگان ساکن آتن و بردگان به‌رغم اینکه بخش بزرگی از نیروی کار را تشکیل می‌دادند اجازه شرکت در سیاست را نداشتند.

افلاطون نسبت به دموکراسی و آزادیِ غیر مسئول بدبین بود. او آزادی واقعی را فرمانروایی عقل بر شهوات و نفس انسان تلقی می‌کرد.

از نظر افلاطون، آزادی به معنای رهایی از اسارت، جهل، شهوات و تمناهای فروترِ نفس بود. او ذات و حقیقت درونی انسان را در سه ساحت خرد (عقل)، غضب (شجاعت / شهامت) و تمنا (شهوات و خواسته‌های جسمانی) تعریف می‌کرد. انسان آزاد از نظر وی کسی است که در درون او، عقل فرمانروا باشد. اگر تمایلات جسمانی یا خشم، کنترل را در دست بگیرند، فرد در حقیقت بردۀ درونی خود می‌باشد، هرچند در ظاهر یک شهروند آزاد باشد.

افلاطون معتقد بود آزادی حقیقی با دانایی و شناخت مُثُل (حقیقت مطلق) پیوند دارد و تا زمانی که انسان اسیر توهمات، پندارها و ظواهرِ متغییر جهان مادی است، در زندانِ جهل به سر می‌برد.

ارسطو برخلاف استاد خود افلاطون، جامعه گرا بود. نگاه او به مفهوم آزادی معطوف به حقوق شهروندی در جامعه و زیست سیاسی انسان‌ها نه در جهان مثل‌ها، بلکه در روی زمین بود. به نظر ارسطو «انسان حیوان سیاسی» است؛ بنابراین، آزادی علاوه بر حق حیات، حق حکومت کردن و نیز تحت حکومت بودن بر پایه قانون و فضیلت در جامعه است.

رواقیون به‌ویژه دوران متاخرتر (یونانی- رومانیایی) آزادی را نه در عرصه سیاست و بنابراین نه در زیست اجتماعی، بلکه در درون روان و اخلاق فهم می‌کردند. از نظر فیلسوفانی چون اپیکتتوس که خود زمانی برده بود، آزادی واقعی یعنی تسلط بر درون و بی‌اعتنایی به امور بیرونی که از کنترل ما خارجند. بنابراین یک برده در بند نیز می‌تواند از درون کاملاً آزاد باشد.

در روم مفهوم آزادی (libertas) در بستر حقوق رومی شکل گرفت. رومیان قانون، حقوق شخصی و امتیازات شهروندان رومی را مهم می‌دانستند. آزادی در روم به معنای مصونیت از ظلم حاکم یا از اعمال مستبدانه، و نیز داشتن حق مالکیت، حق طرح دعوی و مصونیت قانونی بود.

در اسپارت آزادی معنایی نظامی و جمع‌گرا داشت؛ آزادیِ شهروندِ اسپارتی به معنای رهایی از ضعف و بندگیِ نفس بود که در قالب انضباط شدید نظامی، اطاعت مطلق از دولت و پرورش شهروندان رزمی (و لاجرم شجاع) معنا پیدا می‌کرد نظام سیاسی اسپارت الیگارشی یا به صورت حکومت چندنفره/ پادشاهی بود.

آزادی در قرون وسطی

در قرون وسطی در اروپا، مفهوم «آزادی» با معنای امروزین آن مانند آزادی بیان، آزادی اندیشه، برابری حقوق و دموکراسی تفاوت اساسی داشت و در چهارچوب یک نظام طبقاتی، مذهبی و فئودالی تعریف می‌شد.

روستائیان به رغم اینکه اکثریت قاطع جمعیت را تشکیل می‌دادند، شخصاً آزاد نبودند؛ نمی‌توانستند بدون اجازه ارباب محل زندگی یا شغل خود را تغییر دهند.

اشراف و نجبا آزادی و قدرت را حق بلامنازع خود می‌دانستند، اراضی وسیع را کنترل می‌کردند، قوانین محلی را وضع می‌کردند و طبقه حاکم نظامی و سیاسی را تشکیل می‌دادند.

کلیسای کاتولیک در سده‌های میانی، قدرت مطلق مذهبی و سیاسی داشت و نظم اجتماعی را بازتابی از نظم الهی و خود را متولی و ناظر بر آن نظم می‌دانست.

دادگاه‌های تفتیش عقاید به‌ ویژه بعد از قرن دوازدهم برای مقابله با بدعت‌گذاری، ارتداد و نظرات مخالف و سرکوب آزادی بیان، عقیده و تفکر علمی یا دینیِ مستقل شکل گرفتند. (یادآور ایران زیر رژیم ج. ا. بعد از بیش از هشت قرن.)

تحول آزادی در دوران رنسانس

رنسانس در قرن‌های ۱۴ تا ۱۶ میلادی زمینه‌ای فراهم آورد برای بازگشت توجه به انسان، کرامت انسانی و تأکید بر عقلانیت فردی. در این دوره، اندیشه آزادی در حوزه فکر، مذهب و هنر گسترش یافت. انسان به عنوان موجودی مستقل دارای قوه تفکر و حق انتخاب تعریف شد. این دوره نقطه‌ عطفی بود برای کاستن از اقتدار مطلق کلیسا و بازخوانی متون کلاسیک یونانی و رومی که بر آزادی تاکید می‌کردند.

در هنر و ادبیات نیز، موضوع آزادی فردی و جستجوی آزادی درونی، رهایی از قیدها و بازگشت انسان به خویشتن از حقوق خدشه‌ناپذیر تلقی می‌شدند. هرچند این آزادی‌ها در عمل هنوز بسیار محدود بودند، اما به هر حال زمینه فکری برای انقلاب‌های بعدی را فراهم کردند.

دوران روشنگری و نظریه‌پردازن آزادی

در قرن هفدهم و هجدهم، فیلسوفانی چون توماس هابز، جان لاک، ژان ژاک روسو، مونتسکیو، دانیل دیدرو، ولتر و کانت، بحث آزادی را در چهارچوبی نو مطرح کردند. به آرای برخی از انان اشاره‌ای بکنیم:

«انسان گرگ انسان است»
توماس هابز (۱۵۸۸ــ ۱۶۷۹) فیلسوف سیاسی اهل انگلستان، یکی از بنیان‌گذاران فلسفه سیاسی مدرن و نظریهٔ «قرارداد اجتماعی» است.

هابز انسان را ذاتاً خودخواه و در جستجوی قدرت می‌دانست. او استدلال می‌کرد که اگر دولتی بر سر کار نباشد، انسان‌ها در «وضع طبیعی» زندگی می‌کنند؛ وضعیتی که در آن هیچ قانونی وجود ندارد و در نتیجه، جنگ همه‌ علیه همه جریان می‌یابد.

هابز امنیت را بر آزادی ترجیح می‌داد و برای رهایی از این هرج‌ومرج پیشنهاد می‌کرد افراد طی یک «قرارداد اجتماعی» از بخشی از آزادی‌های بی‌قید و شرط خود بگذرند و قدرت را به یک حاکم یا دولت قدرتمند ( لویاتان) واگذار کنند تا در ازای آن امنیت و نظم را در جامعه مستقر کند.

هابز طرفدار حکومت پادشاهی یا اقتدارگرای متمرکزی بود که قدرت مطلق داشته باشد تا بتواند جلوی خودخواهی‌های مخرب انسان‌ها را بگیرد.

هابز یک ماتریالیست تمام عیار بود؛ جهان را کاملاً فیزیکی می‌دید و وجود جوهر غیرمادی، روح یا دوگانگی میان ذهن و جسم را، آن گونه که دکارت باور داشت، رد می‌کرد.

جان لاک (1۶۳۲ ۱۷۰۴) فیلسوف انگلیسی، پدر لیبرالیسم کلاسیک و یکی از برجسته‌ترین اندیشمندان در طرح و توضیح مفهوم مدرن آزادی است.

لاک معتقد بود که انسان‌ها پیش از تشکیل حکومت در «وضعیت طبیعی»، آزاد و برابر زندگی می‌کردند؛ در این وضعیت آزادی طبیعی انسان روی زمین تابع هیچ قدرت برتری نبود و تنها از قوانین طبیعت که ریشه در تجربۀ زندگی و باورهایش به جهان پیرامون و رخدادهای طبیعی داشت، پیروی می‌کردند.

لاک معتقد بود که انسان‌ها در سه مورد اساسی دارای حقوق طبیعی ذاتی و غیرقابل ‌انتقال هستند:

حق حیات (فرایند زیستی) (Life)، آزادی (Liberty) و مالکیت (Property).


پرتره جان لاک

از دید کانت حکومت با زور یا اراده الهی به وجود نمی‌آید، بلکه بر اساس یک قرارداد اجتماعی و با رضایت مردم شکل می‌گیرد. هدف اصلی و غایی از تشکیل حکومت و جامعه مدنی، حفظ و حراست از همین آزادی‌ها و حقوق طبیعی است. اگر حکومتی از این وظیفه تخطی کند و به استبداد روی آورد، مردم نه تنها حق مقاومت و شورش دارند، بلکه وظیفه دارند آن حکومت را براندازند.

لاک بر ضرورت حکومت قانون و محدود بودن قدرت حکومت تأکید داشت. او از نخستین اندیشمندانی بود که ایده محدود کردن قدرت سیاسی و تفکیک میان قوا را مطرح کرد تا هیچ‌ حاکمی نتواند با استبداد حقوق و آزادی شهروندان را سلب کند.

لاک در اثر معروف خود «نامه‌ای در باب تساهل» استدلال کرد که ایمان و اعتقاد مذهبی امری قلبی و درونی است و نمی‌توان آن را با زور، شکنجه یا فرمان حکومتی به کسی تحمیل کرد. بنابراین، آزادی عقیده و مذهب یکی از ارکان ضروری یک جامعه آزاد و عادلانه است. (اگر جان لاک امروز زنده بود و شاهد ایران زیر نظامی دینی بود، چه می‌کرد ؟ داغ می‌کرد یا قالب تهی می‌کرد؟)

«انسان آزاد زاده می‌شود، اما همه جا در زنجیر است»
ژان ژاک روسو (17۷۸-۱۷۱۲)، آزادی را سرشت ویژه، جوهرهّ انسانیت و یکی از دارایی‌های اساسی انسان می‌دانست. از نظر او، چشم‌پوشی از آزادی به معنای چشم‌پوشی از ویژگی‌های انسانی، حقوق بشر و تکالیف اخلاقی است.

روسو انسان را در «وضع طبیعی» آزاد و نیکو می‌دانست و معتقد بود با شکل‌گیری مالکیت خصوصی و جامعه شهری نابرابری و وابستگی پدید آمد؛ از اینرو روسو «قرارداد اجتماعی»، کتاب مشهور خود را با این جمله‌ آغاز می‌کند: «انسان آزاد زاده می‌شود، اما همه جا در زنجیر است.»

از دید روسو، آزادی واقعی به معنای تسلیم شدن در برابر ارده بیرونی نیست، بلکه «اطاعت از قانونی است که خودمان برای خود تدوین کرده‌ایم». این خودفرمانی و دموکراسی است که از طریق مشارکت در «ارادۀ عمومی» تحقق می‌یابد.

روسو معتقد بود که با انعقاد قرارداد اجتماعی، انسان «آزادی طبیعیِ بدون حدومرز» خود را واگذار می‌کند اما به جای آن به آزادی مدنی و حق قانونی دست می‌یابد که با اخلاق و عدالت گره خورده است.

دیدگاه شارل لوئی منتسکیو (۱۷۵۵ــ ۱۶۸۹)، فیلسوف سیاسی فرانسوی عصر روشنگری درباره آزادی، یکی از پایه‌های اصلی لیبرالیسم کلاسیک و اندیشه‌های مدرن سیاسی است.

منتسکیو آزادی سیاسی را «آن آرامش روحی ناشی از این باور فرد که در امنیت است» تعریف می‌کند. این امنیت تنها زمانی به دست می‌آید که هیچ شهروندی از شهروند دیگر در هراس نباشد.

منتسکیو در روح‌القوانین می‌نویسد: «آزادی عبارت است از حق انجام دادن هر آنچه که قوانین اجازه می‌دهند» و اینکه فرد مجبور نباشد کاری را که قانون منع کرده انجام دهد.

منتسکیو هشدار می‌داد که هرگاه قدرت در دست یک نفر یا یک نهاد جمع شود، استبداد شکل می‌گیرد و آزادی نابود می‌شود. برای جلوگیری از این امر، او پیشنهاد کرد که قدرت حکومت به سه بخش مستقل تقسیم شود:

ــ قوه مقننه (قانون‌گذاری)
ــ قوه مجریه (اجرای قوانین)
ــ قوه قضاییه (داوری و رسیدگی به امور خلاف قانون)

این سه قوه باید ناظر بر یکدیگر و مستقل باشند تا قدرت، قدرت دیگری را مهار کند.

ولتر (۱۷۷۸–۱۶۹۴)، یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان و نویسندگان عصر روشنگری در فرانسه بود. نام او با مفهوم آزادی، به‌ویژه آزادی بیان، آزادی اندیشه و مدارای مذهبی گره خورده است.

ولتر آزادی بیان را موتور محرک پیشرفت جامعه و دفاع از حقوق انسان‌ها می‌دانست. او در آثارش، از جمله «رساله در باب مدارا»، بارها از آزادی اندیشه، خردگرایی و حق بیان عقاید بدون ترس از سانسور و سرکوب دفاع کرد.

در سال ۱۹۰۶، «اولین بئاتریس هال» (Evelyn Beatrice Hall) در کتاب «دوستان ولتر» در توضیح روحیه مدارا و دفاع ولتر از آزادی عقیده را این‌چنین خلاصه کرد: «من با حرف تو مخالفم، اما حاضرم جانم را بدهم تا تو بتوانی حرفت را بزنی.»

ولتر از منتقدان سرسخت تعصبات مذهبی، خرافات و جزم‌اندیشی کلیسای کاتولیک زمان خود بود. او در آثارش همزیستی مسالمت‌آمیز میان باورهای مختلف و احترام به عقاید دیگران را مورد تأکید قرار داده است.


تندیس ولتر

ولتر یکی از پیشگامان اصلی ایده جدایی نهاد دین از قدرت سیاسی و حکومت بود تا از استبداد و پایمال شدن آزادی‌های فردی جلوگیری شود. ولتر معتقد بود که رهایی انسان از ظلمت نادانی و خودکامگی تنها از طریق تکیه بر عقل، علم و پرسشگری میسر است.

«تو می‌توانی، زیرا که باید»
ایمانوئل کانت: مفهوم آزادی یکی از بنیادین‌ترین و محوری‌ترین مبانی نظام فلسفی کانت است. آزادی در فلسفه نظری (معرفت‌شناسی/ شناخت‌شناسی)* و در فلسفه عملی (اخلاق و حقوق) کانت نقشی اساسی ایفا می‌کند.

کانت آزادی را به دو معنای اصلی تقسیم می‌کند:

آزادی سلبی(منفی): یعنی رهایی و استقلال از وابستگی، قیدوبندها، و علل طبیعی یا غریزی؛ اینکه انسان بردۀ تمایلات نفسانی و قوانین علیّت حاکم بر طبیعت فیزیکی نباشد.

آزادی ایجابی(مثبت): به معنی «خودقانون‌گذاری / خودمختاری». آزادی ایجابی یعنی عقل خودِ انسان قانونِ حاکم بر اعمالش را وضع کند. کانت معنای ایجابی را مبنای اخلاق قرار ‌داد. آزادی از دید کانت پیش‌فرضِ لازمِ اخلاق است. او استدلال می‌کند که «تو می‌توانی، زیرا که باید»:

( (You can, because you must اگر انسان آزاد نبود، تکالیف اخلاقی و مسئولیت‌پذیری بی‌معنا می‌بود. آزادی، مبنای کرامت انسانی است؛ انسان به این دلیل دارای شأن و ارزش بی‌قید و شرط است که می‌تواند از علایق طبیعی فراتر رود و بر اساس قانون اخلاقیِ برخاسته از عقل خود عمل کند.

«آزادی همیشه آزادی کسانی است که متفاوت فکر می‌کنند»
رزا لوکزامبورگ، نظریه‌پرداز برجسته جناح چپ سوسیالیست‌ها در آغاز قرن بیستم، در نقد به سیاست‌های بلشویک‌ها و سرکوب مخالفان توسط حکومت نوپای شوروی زمان لنین نوشت: «آزادیِ فقط برای طرفداران حکومت، هرقدر هم که تعدادشان زیاد باشد، آزادی نیست. آزادی همیشه آزادیِ دگراندیشان است؛ آنان که متفاوت فکر می‌کنند.»

رزا لوکزامبوگ معتقد بود که آزادی یک حق همگانی است، اگر آزادی برای مخالفان و منتقدان وجود نداشته باشد، در واقع هیچ آزادی واقعی وجود ندارد و جامعه در یک «قفس طلایی» زندگی می‌کند.

«آزادی واقعی یعنی نبرد، خودشناسی سخت و پذیرش رنج‌های زندگی»
فریدریش نیچه متفکر و فیلسوفی طغیان‌گر ا‌ست. مفهوم آزادی در فلسفه نیچه، با تعریف سنتی و رایج آن، که آزادی را به معنای رهایی از قیدوبند سیاسی یا اختیار محض در تصمیم‌گیری می‌دانست، تفاوت ماهوی دارد.

نیچه آزادی را نه یک موهبت یا وضعیت از پیش آماده، بلکه یک «دست‌آورد» و تکامل درونی می‌داند.

نیچه می‌پرسد آزادی چیست؟ و پاسخ می‌دهد: «اینکه کسی ارادۀ مسئولیت‌پذیری در قبال خود را داشته باشد.»

از نظر او، آزادی واقعی با مسئولیت و قدرت فردی گره خورده است. آزاد بودن یعنی فرد بر خود، بر غرایزش و بر ارزش‌های تحمیلی جامعه مسلط شود.

آزادی به مثابه مسئولیت و خودفرمانی (Autonomy) است. نیچه مخاطب را به چالش می‌کشد تا از «گلّه» (از اجتماع توده وار) جدا شود؛ میراث و ارزش‌های دینی، سنت‌ها و اخلاقیات عمومی که خود در ایجاد آن‌ها نقشی نداشته است، به کنار نهد و خود ارزش‌های زندگی‌اش را خلق کند.

نیچه بر این باور است که اخلاق سنتی و مسیحیت، انسان را ضعیف، منکوب و مطیع بار می‌آورند. برای رسیدن به آزادی راستین و تبدیل شدن به «ابرانسان»** فرد باید از این بندهای اخلاقی و خرافات عبور کرده و به «فراتر از نیک و بد» قدم بگذارد.

آزادی در نگاه نیچه با نیروی درون و «ارادۀ معطوف به قدرت» (Will to Power)** پیوند دارد؛ یعنی توانایی رشد، غلبه بر موانع درونی و شکوفاسازی ظرفیت‌های اصیل خود، نه قدرت‌طلبی برای تسلط و حکومتگری جابرانه بر دیگران.

نیچه آزادی را هدیه‌ای آسان نمی‌داند؛ او معتقد است آزادی واقعی بدون نبرد، خودشناسی سخت و پذیرش رنج‌های زندگی به دست نمی‌آید.


پرتره امانوئل کانت

در عرفان اسلامی و تصوف، مفهوم آزادی (حریت) پیوندی عمیق و دوسویه با بندگی (عبودیت) دارد. برخلاف آزادی در فلسفه یا سیاست مدرن که بیشتر ناظر بر نبودِ موانع بیرونی و حقوق اجتماعی‌ست، آزادی عرفانی در وهله نخست رهایی از بند تعلقات درونی و نفسانی است.

در نگاه عارفانی چون مولانا و حافظ، آزادی حقیقی ثمره بندگی عاشقانه در برابر حق است؛ یعنی رهایی از بندگی غیر خدا و تسلیم در برابر حقیقت مطلق. چنان‌که در غزلیات حافظ، عاشقِ واقعی کسی است که با گسستن از تعلقات دنیوی، تسلیم و رضایت به مقام «بندۀ آزاد» می‌رسد:

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود / ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است…
رضا به داده بده وز جبین گره بگشای / که بر من و تو دَرِ اختیار نگشادست

آزادی سیاسی در دوران مدرن

آزادی سیاسی در دوران مدرن به معنای امکان مشارکت مؤثر در عرصه عمومی، انتخاب و تغییر حکومت و داشتن حقوق اساسیِ شهروندی و سیاسی است.

از نظر برخی نظریه‌پردازان، آزادی سیاسی را می‌توان در دو حوزه فردی و اجتماعی تعریف کرد: جنبه منفی؛ یعنی مصونیت از ظلم، اجبار بیرونی و سانسور، و جنبه مثبت به‌معنی امکان واقعی اتخاذ تصمیم، مشارکت در نهادها، حق رأی، آزادی احزاب، آزادی تجمع، و امکانات نهادی و ساختاری برای مشارکت شهروندان.

در نظام‌های دموکراتیک، آزادی سیاسی به عنوان شاخص ارزیابی کیفیت حکومت و مشروعیت آن محسوب می‌شود؛ وقتی شهروندان یک جامعه بتوانند آزادانه انتخاب کنند و حق انتقاد و تغییر را داشته باشند، حکومت از نظر سیاسی آزاد تلقی می‌شود.

جبر و اختیار

مسئله جبر و اختیار یکی از قدیمی‌ترین، بنیادین‌ترین و چالش‌برانگیزترین مباحث در تاریخ فلسفه، کلام و علوم است. این پرسش همواره مطرح بوده است که آیا انسان در افکار، تصمیمات و اعمال خود واقعاً آزاد است و حق انتخاب دارد، یا تمام رفتارها و سرنوشت او از پیش توسط قوانین علّی، طبیعت، تاریخ یا اراده‌ای برتر تعیین شده است؟

فلسفه غرب، در بحث میان اراده آزاد و تعیین‌گرایی به چند موضع اصلی تقسیم می‌شود:

جبرگرایی (Determinism):
برطبق این نظریه هر رویدادی، از جمله اعمال انسان، به طور علّی (علت و معلول) توسط زنجیره‌ای از رخدادهای پیشین، قوانین فیزیکی، ژنتیک یا محیط تعیین می‌شود. این نظریه اراده آزاد را تنها یک توهم می‌داند.

باروخ اسپینوزا معتقد بود خدا (= طبیعت) تنها جوهر آزاد و علت خویش است و تمام اشیاء متناهی تابع نظام ضرورت هستند. به نظر او، آزادی انسان به معنای رهایی از جبر نیست، بلکه به معنای «شناخت عقلی ضرورت» و آگاهی از علل درونی است.

اسپینوزا اسارت انسان در برابر عواطف کنترل‌نشده و هیجانات منفی (مانند ترس، نفرت و حسادت) را نوعی «بردگی» می‌نامد. او بر این باوراست که با معرفت تجربی (حسی و خام) ، معرفت استدلالی (عقلانی) و سرانجام با معرفت شهودی ( شناخت بی‌واسطه علل پیامدها)، انسان از «انفعال» به «کنش فعال» می‌رسد؛ به این معنی که بر اساس فهم علّی و طبیعت عقلانی خود عمل می‌کند.

آزادی در این دیدگاه یک رهایی درونی مبتنی بر آگاهی است، نه انجام هر کاری بدون شناخت پیامدها و علت‌های آن.

اختیارگرایی / اراده آزاد مطلق: (Libertarianism):
این دیدگاه معتقد است انسان دارای اراده‌ای مستقل از زنجیرۀ علّی مادی است و می‌تواند در شرایط یکسان، مسیرهای متفاوتی را انتخاب کند. فیلسوفانی چون ایمانوئل کانت تلاش کردند این آزادی را در ساحت عقل عملی و اخلاق ثابت کنند.

سازگارگرایی (Compatibilism):
این رویکرد بر این باور است که جبرگرایی و اراده آزاد با یکدیگر در تناقض نیستند؛ یعنی حتی اگر جهان از نظر علّی نظم‌ یافته باشد، مادامی که انسان بدون اجبار بیرونی و بر اساس خواست و انگیزه درونی خود عمل کند، «مختار» و از نظر اخلاقی مسئول است.

در جهان اسلام و حکمت اسلامی، این مبحث با مسائلی چون قضا وقدر و اراده الهی گره خورده است.

جبرگرایی اشاعره:
گروهی از متکلمان/ متالهان (مانند اشاعره) با تأکید بر قدرت مطلق و فاعل بودن خدا، معتقد بودند که همه افعال مستقیماً توسط خدا آفریده می‌شود و انسان در حقیقت مستقل نیست و صرفا نقش «کاسب» را ایفاء می‌کند؛ (اردۀ و عمل خدا را کسب می‌کند).

تفویض (معتزله):
گروهی دیگر (معتزله) معتقدند که خداوند توانایی خلق افعال را به انسان تفویض (واگذار) کرده و انسان در افعال خود کاملاً مستقل است تا عدالت الهی زیر سؤال نرود.

امر بین‌الأمرین (حکمت صدرایی و شیعه امامیه):
فلاسفه و متکلمان اسلامی مانند شیخ مفید، خواجه نصیرالدین طوسی، علامه طباطبایی و روح‌الله خمینی نظریه «أمر بین‌الأمرین» را مطرح کردند.

بر اساس این دیدگاه، افعال انسان هم‌زمان به اردۀ خویش، به عنوان «علت قریب و فاعل اختیاری» و به ارادۀ خداوند، به عنوان «علت بعید و هستی‌بخش»، اما در کل در راستای اراده الهی شکل می‌گیرد. به عبارت دیگر، ارادۀ انسان نه در عرض ارادۀ خدا بلکه در طول آن جامۀ عمل می‌پوشد.

آزادی هم‌زاد جامعه انسانی

در باره مفهوم آزادی شاید بیش از همه مفاهم در حوزۀ انسان‌شناختی، جامعه‌شناسی و علت‌شناسی «Etiology / Cause and Effect»، از دیرباز گفته و نوشته شده است. می‌توان در پیوند با انسان آزاد و گوهر آزادی، کتاب پرحجم تاریخ را در حوزۀ فلسفه و به ویژه فلسفۀ سیاسی بیشتر ورق زد و ازاندیشه‌ورزان و متفکران برجسته از جمله جان استوارت میل، هگل، آیزایا برلین، مارکس، هایگر، میشل فوکو، سارتر، راسل، کامو و حکمای تاثیرگذار شرقی، بسیار آموخت، از سوی دیگر می‌توان به آزادی سیاسی در انقلاب‌های اروپایی، آزادی در نهضت‌های ضد استعماری، تعریف آزادی در اعلامیه جهانی حقوق بشر، در قانون اساسی کشورها و سرانجام به محدودیت‌ها و تعارض‌های آزادی در جوامع مختلف پرداخت، اما برای پایان این بخش از مبحث آزادی، ساحت فکری هانا آرنت را انتخاب کرده‌ام؛ به دلیل نوع نگاه وی به آزادی و نیز به دلیل مباحثات، نقدها و انتقادهایی که این نگاه متفاوت در میان صاحب‌نظران، اندیشمندان و فیلسوفان حوزۀ فلسفه سیاسی برانگیخته است.

هانا آرنت و گوهر آزادی

هانا آرنت، فیلسوف و نظریه‌پرداز سیاسی سده بیستم، مفهوم آزادی را فراتر از تعریف سنتیِ و متعارف «آزادی منفی» (رهایی از موانع یا فشارها) می‌داند و آن را به کنش سیاسی و حضور در فضای عمومی گره می‌زند. وی تأکید می‌کند که رهایی «Liberation» ( رهایی از استبداد، ترس یا تأمین نیازهای اولیه زیستی) شرط لازم برای آزادی «Freedom» است، اما خود آزادی نیست. آزادی واقعی زمانی آغاز می‌شود که افراد پس از رهایی، در کنشی جمعی، فضایی برای ساختنِ نظمی نو و مشارکت سیاسی ایجاد کنند.

ضرورت کنش (Action) برای آزادی

از نظر آرنت، آزادی در درون ذهن، در انزوا یا حوزۀ خصوصی اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه سیاست و آزادی، در فرایند کنش (عمل) در هم ‌پیوندی با جمع و در «حوزه عمومی» واقعیت می‌یابد. انسان، تنها زمانی واقعاً آزاد است که با دیگران به دیالوگ (گفتگو) بپردازد، تصمیم بگیرد و توانایی آغازگری یعنی توانایی خلق چیزی تازه را داشته باشد.

آرنت نگاه لیبرالیست‌های سنتی به آزادی را مبنی بر جای‌گاه آن در حریم خصوصی و امنیت فردی نقد می‌کند و هشدار می‌دهد که محروم شدن از حوزۀ عمومی، نوعی تهی شدن از گوهر انسانی و محرومیت از آزادی است.

آرنت در «آزادی آزاد بودن و چند مقاله دیگر» با بررسی مفهوم آزادی و تاثیر آن بر زندگی انسان‌ها به تحلیلی عمیق از مسائل سیاسی و فلسفی می‌پردازد. او با بیان تفاوت‌ها و تشابهات میان مفاهیم مختلف آزادی، نقدهایی به تصورات سیاسی و ایدئولوژی‌های متداول مطرح می‌کند. وی در این اثر به بررسی مفهوم آزادی در مواجهه با قدرت، فشارهای اجتماعی و روابط انسانی می‌پردازد و از طریق آن به نقد ساختارهای قدرت و مبانی فلسفی آزادی می‌پردازد.

هانا آرنت و انقلاب‌

هانا آرنت تبیین مفهوم آزادی را به انقلاب‌ها نیز گسترش می‌‌دهد و می‌نویسد که انقلاب‌ها گاهی در دام «تأمین نیازهای زیستی» یا «تصاحب خشونت‌آمیز قدرت» می‌افتند، در حالی که هدف راستین انقلاب، پایه‌گذاری آزادی و فضایی پایدار برای مشارکت همگانی است.

در کتاب «دربارۀ انقلاب»، آرنت به مقایسهٔ دو رویداد بزرگ قرن هجدهم یعنی انقلاب آمریکا (۱۷۷۶) و انقلاب فرانسه (۱۷۸۹) می‌پردازد و دیدگاهی متفاوت دربارهٔ معنای آزادی، سیاست و انقلاب ارائه می‌دهد. به تمایز دو انقلاب مهم از نگاه آرنت به اختصارمروری بکنبم.

آرنت انقلاب آمریکا را موفق ارزیابی می‌کند؛ زیرا هدف اصلی و بنیان‌گذاران آن (پدران بنیان‌گذار)، دست‌یابی به آزادی سیاسی و ساختن فضایی عمومی برای مشارکت مدنی بود. انقلابیون آمریکا درگیر فقر شدید توده‌ها یا تلاش برای حل مسائل اقتصادیِ ریشه‌دار نبودند و توانستند یک نظام سیاسی پایدار بر محورقانون اساسی‌ تأسیس کنند. در این انقلاب هدف، آزادی عمومی و حق مشارکت در ادارهٔ امور جمعی بود.

اما انقلاب فرانسه از نظر آرنت به انحراف کشیده شد و شکست خورد؛ زیرا «مسئلهٔ اجتماعی» (فقر، گرسنگی، نابرابری و تلاش برای تأمین خوشبختی و رفاه توده‌ها) وارد قلمرو سیاست شد. وقتی سیاست ابزاری برای رفع گرسنگی و بدبختی توده‌ها شد، خشونت جای گفت‌وگو را گرفت و نهادهای سیاسی زیر بارِ عواطف و ضرورت‌های زیستی (مانند ترحم، حس انتقام و خشم توده‌ها) از هم پاشیدند.

بنابراین، آرنت میان «رهایی از ظلم و خشونت/ Liberarion » و«بنیان‌گذاری آزادی/ Freedom» در انقلاب‌ها هم تمایز قائل می‌شود. انقلاب آمریکا، به باور آرنت، موفق شد پس از رهایی، یک چهارچوب قانونی و مدنی ماندگار خلق کند و بدین‌طریق، بستر آرادی و دموکراسی پایدار را هموار سازد، انقلاب فرانسه اما در چرخه‌ٔ خشونت، ترور و تلاش برای حل نابسامانی‌های اقتصادی گرفتار شد.

بحران‌های آزادی در جهان امروز

در دهه‌های اخیر، مفهوم آزادی با چالش‌هایی روبه‌رو بوده است، از جمله می‌توان به گسترش دولت‌های اقتدارگرا، افزایش نظارت و کنترل دیجیتال، نفوذ شرکت‌های بزرگ فناوری بر داده‌ها و زندگی خصوصی، سانسور، محدودیت آزادی رسانه‌ها، خشونت علیه مخالفان سیاسی و کاهش اعتماد به مؤسسات دموکراتیک اشار انگشت گذاشت. از اینرو بازخوانی مفهوم آزادی به‌دلیل تحولات و متغیرهای امروزین به ضرورتی ناگزیر درآمده است.

ظهور اینترنت و شبکه‌های اجتماعی امکانات فراوانی برای بیان آزاد فراهم کرده‌اند، اما همزمان خطر نظارت، فیلترینگ، سانسور الگوریتمی (حذف خودکار محتوا در پلتفرم‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی)، اجبار به توافق اجتماعی و کنترل داده‌ها نیز افزایش یافته است. امروزه باید مفهوم آزادی را در چهارچوب آزادی اطلاعات، حریم خصوصی دیجیتال، مالکیت داده‌های فردی و شفافیت حکومتی تعریف و ارزیابی کرد.

__________________

* معرفت‌شناسی/ شناخت شناسی ( Epistemology) شاخه‌ای از مباحث بنیادین متافیزیک و هستی‌شناسی و در واقع شاخه‌ای از فلسفه است که ماهیت، منشأ، ارزش و حدود دانش را بررسی می‌کند. این حوزه تلاش می‌کند به پرسش‌هایی مانند «دانش چیست؟»، «چگونه می‌دانیم؟» و «مرز میان دانش و گمان کجاست؟» پاسخ‌ دهد.
** مفهوم «ابرانسان Übermensch) / Superhuman) در فلسفه نیچه آرمانی برای خودآفرینی فردی، گذر از ارزش‌های سنتی و غلبه بر نیهیلیسم است.
ابرانسان در کتاب «چنین گفت زرتشت» به عنوان پلی میان انسان کنونی و مرحله‌ای فراتر از هنجارهای کهنه مطرح می‌شود. اما نازیسم مفهوم «ابر انسان» را برای موجه ساختن و پیش‌برد اهداف خود تحریف کرد. در این روند، نقش خواهر نیچه، الیزابت فورستر- نیچه، که به محافل نازی و ضد یهود نزدیک بود و ویرایش و ارائه آثار نیچه در زمان تشدید بیماری وی و پس از مرگش را به عهده گرفت، پررنگ بوده است.
«ارادۀ معطوف به قدرت» (The Will to Power/ Der Wille zur Macht) در فلسفه نیچه نه یک نیرو و اراده‌ای متافیزیکی و نه استعاره‌ای برای سلطه، بلکه گرایشی ذاتی در انسان برای خودشکوفایی، تأیید زندگی و غلبه بر محدودیت‌ها است.
برخلاف تصور رایج، تفسیر روان‌شناختی اراده معطوف به قدرت نه‌تنها با جوهر اخلاق یعنی توجه به دیگری ناسازگار نیست، بلکه از طریق تأکید بر مسئولیت فردی، تعالی‌جویی و خلق ارزش‌های نوین به تعمیق و تدقیق آن یاری می‌رساند.
کتاب «ارادۀ معطوف به قدرت» در زمانِ حیات نیچه، آمادۀ چاپ نشد، در نتیجه پس از مرگ وی و به کوششِ خواهرِ نیچه، در دو مرحله گردآوری شده و به چاپ نهایی رسید. محققان بر این باورند که خواهر نیچه در محتوای بخشی از یادداشت‌های مربوط به «ارادۀ معطوف به قدرت» به سلیقه و دید خود، تغییراتی داده است.

۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ / ۲۸ آبان ۱۴۰۵

 

«هیچ‌چیز نزدیک‌تر از ناممکن نیست.»
ویکتور هوگو


در ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶ روزنامه نیویورک تایمز همزمان با هاآرتص گزارشی مبنی بر ارتباط و همکاری محمود احمدی‌نژاد با اسرائیل به عنوان جایگزین در پی تغییر رژیم در ایران در جنگ ۳۹ روزه منتشر کرد.

در بادی امر با توجه به کارنامه و موضع‌گیری‌های احمدی‌نژاد از نارمک تا سازمان ملل، این گزارش‌ها همانطور که اطلاعیه دفتر محمود احمدی‌نژاد در ۲۳ تیرماه ۱۴۰۵ نوشت «سناریوهای مضحک» و «ادعاهای هالیوودی» به نظر می‌رسند، اما ارائه جزئیات روند ارتباط موساد با «دشمن قسم‌خورده» خود از سوی هر دو روزنامه و همچنین چرخش مواضع فرصت‌‌طلبانه احمدی‌نژاد در مقاطع مختلف، جاه‌طلبی و تشنه قدرت بودن وی به هر وسیله ممکن، این سناریوی دور از ذهن را امری باورپذیر می‌کند.

هاآرتص می‌نویسد برای تهیه گزارشی از «پشت‌پرده طرح موساد» با سی تن افراد مطلع اسرائیلی و غیراسرائیلی گفت‌وگو کرده است.

منابع آمریکایی که با هاآرتص گفت‌وگو کرده‌‌اند، می‌گویند واشنگتن از رابطه موساد با احمدی‌نژاد آگاه بوده است. و به گفته منبع دیگر، رئیس سیا چراغ سبز گسترش همکاری با موساد در این طرح را صادر کرده بود. خود دونالد ترامپ نیز چندین گفت‌وگو با دیوید بارنئا، رئیس موساد داشته تا پیشرفت آماده‌سازی‌ را زیر نظر بگیرد: «او می‌خواست نبض اوضاع را در دست داشته باشد.»

عبدالرضا داوری، از نزدیکان سابق و مشاور ارشد پیشین احمدی‌نژاد که بعدتر روابطشان تیره شد، در مصاحبه تلفنی به نیویورک تایمز گفت: «احمدی‌نژاد این کار را برای پول انجام نمی‌دهد. او پول دارد. یک شبکه اقتصادی گسترده در اختیار دارد. او این کار را برای قدرت انجام می‌دهد؛ می‌خواهد در راس قدرت قرار بگیرد.»

و به گفته یکی از افراد نزدیک به حلقه اطرافیان احمدی‌نژاد: «او با شماری از نزدیک‌ترین یاران و معتمدان خود درباره جاه‌طلبی‌اش برای تبدیل شدن به رهبر آینده ایران با کمک قدرت‌های خارجی صحبت کرده بود.»

این فرد همچنین در مصاحبه با نیویورک تایمز گفت: «احمدی‌نژاد نگران بود که در صورت وقوع جنگ و تغییر حکومت، آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها فردی از اپوزیسیون خارج از ایران را انتخاب کنند.» به گفته او احمدی‌نژاد در بین اطرافیانش برای خود نقشی شبیه بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور پیشین روسیه ترسیم می‌کرد، کسی که پس از فروپاشی شوروی به قدرت رسید. احمدی ‌نژاد در یکی از نشست‌ها به حلقه نزدیک خود در «دولت بهار» گفته بود که در صورت رسیدن به قدرت، ایران اسرائیل را به رسمیت خواهد شناخت و روابط را در چارچوب توافق‌های ابراهیمِ دونالد ترامپ عادی‌سازی خواهد کرد.

این منبع افزود: «احمدی‌نژاد پس از آن‌که سه بار از نامزدی در انتخابات ریاست‌جمهوری رد صلاحیت شد، نسبت به نظام ج. ا. دلسرد شد و به این نتیجه رسید که تا زمانی که ساختار فعلی برقرار است، نمی‌تواند به قدرت برسد.»

بر اساس گزارش نیویورک تایمز عملیات اطلاعاتی و نفوذ در رده‌های بالای رژیم از سوی اسرائیل طی چند دهه برای تغییر رژیم، در ۹ اسفند ۱۴۰۴، همزمان با نخستین روز حمله اسرائیل و آمریکا به ایران صورت جدی‌تر به خود گرفت. در آن روز، اسرائیل مجتمع محل اقامت محمود احمدی‌نژاد را در نارمک مورد هدف قرار داد تا او را از تحت نظر بودن سپاه بیرون بیاورد، در نتیجه ساختمان محل استقرار محافظان و خودرو ضدگلوله‌اش آسیب دید و خود احمدی‌نژاد هم زخمی شد.

این گزارش به نقل از چهار مقام ارشد ایرانی مطلع می‌افزاید که دقایقی پس از حمله، یک خودروی «پژوی مشکی» وارد محل شد، احمدی‌نژاد را سوار کرد و برای انتقال به محل امن با سرعت از منطقه خارج شد.

باری، عملیات «گربه چکمه پوش» که ماجرای احمدی‌نژاد جزئی از آن بود به دلایلی به سرانجام نرسید. بر اساس گزارش نیویورک تایمز: «به گفته افرادی که از جزئیات رویداد آگاه‌اند، رئیس جمهور سابق ایران از عملیات پرعجله و آشفته‌ نجاتش ناراضی بود و به نظر می‌رسید به طرح اسرائیل برای بازگرداندنش به قدرت دچار تردید شده است.»

می‌گویند «سیاست هنر ممکن‌هاست» اما به نظر می‌رسد که امروزه سیاست ناممکن‌ها را هم ممکن می‌کند. داستان محمود احمدی‌نژاد منادی «جهانی بدون صهیونیزم» و منکر هولوکاست و تمرکز «سیاست‌مداران» ساده‌لوح و دارای حافظه کوتاه مدت مثل دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو به کوتوله‌ای غیرقابل پیش‌بینی هیچ‌گونه شگفتی را در آدمی برنمی‌انگیزد.

ترامپ پیشترها در یکی از توجیهات و دفاعیات خود در برابر مخالفان دموکرات در پیوند با سیاست اقتصادی نومرکانتالیسم خود و یکه‌تازی‌هایش در مورد وضع تعرفه‌ها گفت: «کسی که کشورش را نجات دهد، هیچ قانونی را نقض نکرده است.» در این اظهارنظر بی‌پرده، نشانۀ روشنی از توجیه پاک‌سازی قومی یهودیان در کوره‌های آدم‌سوزی آلمان از سوی هیتلر برای یافتن «فضای حیاتی» در اینجاوآنجای جهان، در کیسه‌ کردن معترضان در دی ماه خونین توسط علی خامنه‌ای برای «رفع فتنۀ دشمن» و اشغال کشور همسایه برای نجات کشور خود از سوی پوتین با «حمله پیش‌دستانه در برابر خطر فاشیسم در اوکراین» می‌توان دید: «کسی که کشورش را نجات دهد، هیچ قانونی را نقض نکرده است.»

قماری با نتیجه «برد باخت»

بعد از توافق بین‌المللی برنامه جامع اقدام مشترک معروف (برجام ) در سال ۱۹۱۵ چقدر پول‌‌های بلوکه شده ایران آزاد شد؟ ارسال عکس‌های (Gaia BH)، نزدیک‌ترین سیاه‌چاله شناخته‌شده به زمین در فاصله تقریبی ۱۵۶۰ سال نوری از منظومه شمسی ما، یا مشاهده نیمکره تاریک ماه از روبه‌رو و با چشمان غیر مسلح، امکان‌پذیرتر است از ارائه دقیق مبالغی که بعد از برجام به کیسه کارگزاران ج. ا. واریز شد.

ج. ا. از دی ماه ۱۳۹۲ تا اواخر سال ۱۳۹۴ (از ژانویه ۲۰۱۴ تا ژوییه ۲۰۱۵)، بین توافق ژنو تا توافق بر سر برجام حدود ۱۱.۹ میلیارد دلار دریافت کرد. این پرداخت‌ها براساس توافق ژنو و ماهانه ۷۰۰ میلیون دلار صورت گرفت و بخشی از پول نفت بلوکه شده ایران به این ترتیب در اختیار ج. ا. قرار گرفت تا تاسیسات هسته‌ای‌اش را گسترش دهد، بر تعداد سانتریفیوژهای هسته‌ای بیفزاید، به تولید انبوه موشک‌ها و پهپادها به‌پردازد، «جبهه مقاومت» را مسلح‌تر و مجهزتر سازد و از همه مهمتر اعتماد به نفس بیشتری پیدا کند.

قماری که برای « برد برد» آغاز شده بود، با نتجه برد باخت به نفع ج. ا. خاتمه یافت.

علاوه براین، دولت اوباما ۱.۴ میلیارد دلار دیگر بین توافق هسته‌ای نهایی و اجرایی شدن برجام به ایران پرداخت. اما مسعود گودرزی نماینده مجلس و عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس دهم مبلغ این پرداخت را ۱.۷ میلیارد دلار اعلام کرد.

بهرام قاسمی، سخنگوی وزارت امور خارجه، ۱۳ دی ماه ۱۳۹۵ در واکنش به اخبار منتشر شده در رسانه‌های آمریکا از جمله در گزارش ۳۰ دسامبر۲۰۱۶ وال استریت ژونال درباره آزاد شدن حداقل ۱۰ میلیارد دلار پول نفت بلوکه شده ایران خبر داد.

بیژن نامدار زنگنه، وزیر نفت در ۲۷ دی ۱۳۹۵ گفت: «با رفع تحریم‌ها در پی توافق هسته‌ای برجام، افزون بر آزادسازی صادرات نفت، منابع مالی بلوکه شده نیز آزاد شد.» زنگنه همچنین گفت که در ۹ ماه نخست سال ۹۵ وزارت نفت ایران ۲۴ میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار وصولی داشته است.

عباس عراقچی در ۲۶ دی ۱۳۹۵ پول نفت ایران را که پس از برجام آزاد شد ۲۹ میلیارد دلار اعلام کرد.

بانک جهانی در ژوییه ۲۰۱۶ اعلام کرد که بر اساس برجام، حدود ۳۰ میلیارد دلار از دارایی های بلوکه شده ایران آزاد شده و این کشور اجازه یافته به دارایی های خود در خارج از کشور دسترسی پیدا کند.

اسحاق جهانگیری، معاون اول روحانی، دولت مذاکره کننده، مبلغ دریافتی را «ده‌ها میلیارد دلار از منابع فروش نفت» اعلام کرد.

دومین گزارش وزارت خارجه ایران از برجام هم بر دریافت ۷ میلیارد دلار و ۶ میلیارد یورو از پول‌های بلوکه شده نفت ایران از امارات، شرکت شل و کشور هند تاکید کرد؛ شامل «تسویه مطالبات با اینوک امارات و دریافت بیش از ۵ میلیارد دلار»، «تسویه مطالبات با کمپانی شل و دریافت حدود ۲ میلیارد دلار» و همچنین «تسویه مطالبات نفتی با هند و توافق دریافت بیش از ۶ میلیارد یورو مطالبات معوقه در یک روند سه ماهه» و «حدود ۱.۵۸۵ میلیارد یورو در بانک های هالک ترکیه و EIH هامبورگ می‌باشد.»

بررسی منابع داخلی و خارجی نشان می دهد که پول های بلوکه شده ایران از جمله پول نفت تا پیش از برجام بین ۲۹ تا ۱۰۰ میلیارد دلار (با اختلاف ناچیز ۷۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ دلار!) تخمین زده می‌شود. و با اجرای برجام نیز بین ۱۰ تا ۲۹ میلیارد دلار (اختلاف دو مبلغ ۱۹,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ دلار!)، از این مبلغ آزاد شده و در اختیار ایران قرار گرفته است.

دونالد ترامپ بارها دولت باراک اوباما را به خاطر آزاد کردن ۱۵۰ میلیارد دلار از دارایی های ایران بعد از تو افق برجام مورد حمله‌های لفظی قرار داده است. وی در دور اول ریاست جمهوری خود، در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷ به طور رسمی خروج از «توافق بد» برجام را اعلام کرد.

طی آتش‌بس بعد از جنگ ۳۹ روزه، رویترز به نقل از یک منبع آگاه گزارش کرد که در چارچوب توافق ایران و آمریکا یک صندوق خصوصی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای جذب سرمایه‌گذاری در ایران پیش‌بینی شده که بیش از نیمی از این مبلغ تاکنون با تعهد سرمایه‌گذاری شرکت‌هایی در آمریکا، کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس، آسیا، آمریکای جنوبی و آفریقا تامین شده است.

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا نیز در گفتگو با‌ سی‌بی‌اس در ۲۸ خرداد تایید کرد که ایران در صورت پایبندی به توافق با واشنگتن، می‌تواند به یک صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری با حمایت کشورهای حوزه خلیج فارس دسترسی پیدا کند.

اما دونالد ترامپ زیر فشار مخالفین دموکرات ‌و جمهوری خواه از این تصمیم، در شبکه اجتماعی تروث سوشال در همان روز نوشت: «داستان اینکه آمریکا ۳۰۰ میلیون دلار به ایران پرداخت می‌کند، اخبار جعلی است.»

اگر کارگزاران ج.ا. نظام حکومتگری خود را بر شالوده پنهان‌کاری، تحریف واقعیت و فریب افکار داخلی و بین‌المللی بنا کرده‌اند، طرف آمریکایی هم سیاست را دقیقا بر همین منوال پیش می‌برد.


کورترین آدم‌ها کسانی هستند که نمی‌خواهند ببینند
ژوزه ساراماگو، کوری

پس از درگیری‌های سال ۲۰۱۷ در نوار غزه میان نیروهای تشکیلات خودگردان فلسطینی و حماس که به بیرون راندن نیروهای تشکیلات از این باریکه منجر شد، تشکیلات خودگردان تصمیم گرفت پرداخت حقوق کارمندان دولتی در غزه را متوقف کند.

پس از این تحولات در سال ۲۰۱۸ قطر پرداخت ماهانه حدود ۱۵ میلیون دلار به نوار غزه را آغاز کرد. در چمدان‌های حاوی دلارها ابتدا به اسرائیل و سپس در نوار غزه به حماس تحویل داده می‌شد.

در اوت سال ۲۰۱۸ دولت اسرائیل به ریاست بنیامین نتانیاهو با ارسال پول از قطر به نوار غزه تحت حاکمیت حماس به عنوان سیاست «رفتار بسیار نرم» و «گسترش شکاف میان فلسطینی‌ها» رسما موافقت کرد.

در هفتم اکتبر ۲۰۲۳ دیوی که با دستان دولت‌مردان اسرائیل فربه ‌و پروار شده بود از شیشه بیرون آمد. تروریست‌های حماس شهرها و شهرک‌های جنوب اسرائیل را در اقدامی غافلگیرکننده هدف حمله قرار دادند؛ بیش از ۱۲۰۰ اسرائیلی به طرز فجیع مثله و کشتند، (که اکثرشان غیر نظامی بودند) و حدود ۲۵۰ نفر را نیز به گروگان گرفتند.

اسرائیل که از این یورش غافل‌گیرانه سرگیجه گرفته بود در واکنش به آن، به حملاتی مرگبار و ویرانگر دست زد. این حمله‌ها به کشتار بیش از ۷۰ هزار انسان و ویرانی کامل نوار غزه منجر شد.

ساده‌لوحی و خوش‌خیالی سیاست‌گذاران اسرائیل و دست‌کم گرفتن ایدئولوژی ویرانگر حماس، در حدود ۲۰۵ میلیارد دلار (۲۰۵,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ دلار) هزینه برداشت و حماس هنوزهم نصف نوار غزه را در اختیار دارد.

شگفتا که دولت‌مردان اسرائیل از تجربه حماس درسی نیاموختند و این بار به سراغ مردی رفتند که قبلا با علی خامنه‌ای، ولی ‌نعمت خود درافتاده بود.

احمدی‌نژاد آلترناتیو!؟

احمدی‌نژاد برای نخستین بار در آذر ۱۳۸۴هولوکاست را «افسانه» خواند و پس از آن در سخنرانی‌های متعدد، کشتار یهودیان در جنگ جهانی دوم را زیر سوال برد و آن را بهانه‌ای برای تاسیس کشور اسرائیل عنوان کرد. در آذر ۱۳۸۵، دولت احمدی‌نژاد کنفرانسی را تحت عنوان «بررسی هولوکاست: چشم‌انداز جهانی» در تهران برگزار کرد و چهره‌های سرشناس انکارکننده هولوکاست از سراسر جهان را به این کنفرانس دعوت کرد. او به تکرار از عبارت‌هایی مانند «حذف اسرائیل از صحنه روزگار» استفاده کرد و حکومت اسرائیل را یک «رژیم جعلی» و «رو به زوال» توصیف نمود. در دوران ریاست‌جمهوری وی، مسابقات و نمایشگاه‌های بین‌المللی کاریکاتور هولوکاست در ایران برگزار شد که هدف آن به انکار این رویداد تاریخی بود.

محمود احمدی‌نژاد، در زمان ریاست جمهوری، دریکم مهر ۱۳۸۶ برای شرکت در شصت و دومین اجلاس سالیانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد عازم نیویورک شد. در این سفر احمدی‌نژاد درخواست بازدید از محل حملات ۱۱ سپتامبر در شهر نیویورک را کرد اما رودی جولیانی، شهردار وقت نیویورک در زمان حملات ۱۱ سپتامبر با صدور بیانیه‌ای این درخواست را مایه «انزجار» توصیف کرد و نوشت: «این مردی است که آمریکا و اسرائیل را تهدید کرده، به پسر بن لادن و سایر رهبران القاعده پناه داده است، برای شورشیان عراقی سلاح می‌فرستد و در پی دستیابی به سلاح اتمی است؛ کمک به احمدی‌نژاد برای دیدار از محل حملات ۱۱ سپتامبر مایه انزجار است.»

اعلام برنامه محمود احمدی‌نژاد مبنی بر حضور در دانشگاه کلمبیا در نیویورک هم باعث بروز جنجال‌های وسیعی در سطح جامعه آمریکا شد. کریستین کوئین، رئیس شورای شهر نیویورک از دانشگاه کلمبیا خواست تا با لغو دعوتنامه محمود احمدی‌نژاد مانع «نفرت پراکنی» وی شود. کوئین گفت: «ایده حضور احمدی‌نژاد به عنوان مهمان افتخاری در هر کجای این شهر برای همه نیویورکی‌ها توهین‌آمیز است». مایکل بلومبرگ، شهردار نیویورک نیز گفت: «احمدی‌نژاد به حد کافی حرف‌های پست و منزجرکننده زده است.»

با وجود تمام جنجال‌ها و اعتراضات، برنامه سخنرانی محمود احمدی‌نژاد در دانشگاه کلمبیا برگزار شد. مراسم با معرفی محمود احمدی‌نژاد، توسط لی بولینجر، رئیس دانشگاه کلمبیا آغاز شد. او در سخنرانی خود از وضعیت بهائیان، زنان، همجنس‌گرایان و نقض حقوق بشر در ایران و نیز از افکار و اقدامات شخص احمدی‌نژاد به شدت انتقاد کرد و وی را «دیکتاتور حقیر و سنگدل» خطاب کرد و گفت: «شما یا آشکارا قصد تحریک دارید یا اینکه به طرز شگفت‌آوری بی‌سواد هستید».

احمدی‌نژاد در پاسخ به سؤالی در مورد تضییع حقوق همجنس‌گرایان و زنان در ایران گفت: «در ایران همجنس‌‌باز وجود ندارد و زنان نیز از آزادی کامل برخوردارند». اظهارات او دربارهٔ نفی وجود همجنس‌گرایان در ایران که از آنان با لفظ «همجنس باز» نام برد، با تمسخر و هو کشیدن حضار روبرو شد.


تظاهرات دانشجویان در اعتراض به سخنرانی محمود احمدی‌نژاد در دانشگاه کلمبیا

اشتباهی که تکرار می‌شود

بر اساس گفته رئیس بانک مرکزی اسرائیل، هزینه اقتصادی جنگ ۱۲ روزه با ایران ۶ میلیارد دلار بوده است و بر اساس گزارش رسانه‌های اقتصادی اسرائیل جنگ ۳۹ روزه بیش از ۱۶ میلیارد و ۶۷۰ میلیون دلار هزینه برداشته است.

علاوه بر آن، در مقایسه با جنگ ۱۲ روزه، در جنگ اخیر ساختمان‌های مسکونی و سازه‌های اقتصادی بیشتری در نقاط گسترده‌تری به‌ویژه در مرکز و جنوب اسرائیل ویران شدند یا آسیب دیدند که هزینهٔ بازسازی آن‌ها دست‌کم سه میلیارد و ۳۳۰ میلیون دلار برآورد می‌شود.

این جنگ روزانه ۱۰۰ میلیون دلار برای اقتصاد اسرائیل خسارت به بار آورده و به‌دلیل ابهام پیرامون آینده جنگ فعلی، برآورد نهایی آن هنوز مشخص نیست.

در هر دو جنگ، هزاران تن در اسرائیل زخمی شدند که دولت موظف به پرداخت هزینهٔ درمان جسمی و همچنین روحی- روانی آن‌ها است.

هزینه‌ جنگ ۱۲روزه برای آمریکا نیز بیش از ۳۰ میلیارد دلار و هزینه جنگ ۳۹ روزه به گفته پیت هگست، وزیر دفاع تا کنون ۳۷ میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار بوده است.

فرمانده کل قوا، علی خامنه‌ای، رده‌های بالا و میانی نظامی امنیتی سیاسی، برخی دانشمندان هسته‌ای ازعرصه سیاست‌گذاری حذف شده‌اند، تاسیسات هسته‌ای طی دوجنگ ویران شده‌‌اند، بخش بزرگی از پایگاه های نظامی و سامانه‌های دفاعی موردهدف قرار گرفته‌اند، بازوهای فرامرزی ج. ا. و کانون‌های ترور به‌طور چشم‌گیر ضعیف شده‌اند، اما هیولا از صحنه حذف نشده و بلندتر از قبل می غرد.

آمریکا و اسرائیل با ارزیابی اشتباه از ساختار چند لایه ج. ا. فکر می‌کردند که با زدن «سر مار» در یکی دو هفته به اهداف خود خواهند رسید. اما بقایای رده پایین سپاه بعد از مرگ علی خامنه‌ای با یک کودتای بی‌سروصدا به قدرتی بلامنازع چنگ انداخت، آبراه استراتژیک هرمز را برای چانه‌زنی در مذاکرات و باج‌خواهی به گروگان گرفت، کشورهای همسایه را به بهانه استقرار پایگاه‌های آمریکا اما در واقع برای قدرت‌نمایی مورد حمله قرار داد.

محاصره تنگه هرمز ماهانه یک میلیارد دلار برای آمریکا هزینه دارد، ترامپ و نتانیاهو با صرف میلیاردها دلار بدون هیچ دست‌اوردی در انتخابات پیش‌رو باید به مصاف رقیبان و منتقدان سرسخت خود بروند. بنابراین تنها دست‌آورد می‌توانست تجربه ونروئلا باشد: حکومت را برانداخت، از درون آن احمدی‌نژاد را بالا کشید و از باتلاقی بی‌سرانجام به ظاهر پیروز بیرون آمد.

همانطور که گفته شد موساد از سال‌ها پیش محمود احمدی‌نژاد رابه عنوان دارائی اطلاعاتی و گزینه‌ای برای رهبری ایران پس از تغییر رژیم پرورانده بود. این تلاش‌ها از حدود ۲۰۲۲ آغاز شد؛ زمانی که نشانه‌هایی از فاصله‌گیری احمدی‌نژاد از خامنه‌ای و تعدیل مواضع ضداسرائیلی او مشاهده شد. اولین ارتباط با احمدی‌نژاد در جریان سفر وی به گواتمالا طاهرا برای شرکت در کنفرانسی با موضوع مشکلات زیست‌محیطی در سال ۲۰۲۳، برقرار شد. سپس جلساتی هم با پوشش کنفرانس تغییرات آب و هوایی در بوداپست مجارستان در سال‌های۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ برگزار شد و به کمک مقامات مجارستانی و شخص ویکتور اوربان، رئیس جمهور و دوست نزدیک نتانیاهو دیدارهایی بین موساد و احمدی‌نژاد ترتیب داده شد.

نیویورک تایمز می‌نویسد محافظان محمود احمدی‌نژاد که از واحد حفاظت انصارالمهدی سپاه پاسداران بودند در گزارش‌های خود قید کرده‌اند که «او در طول این سفر دست‌کم دو بار موفق شده بود محافظان خود را دور بزند و ناپدید شود.» احمدی نژاد در پاسخ به محافظان مدعی شد که در حال ملاقات با اساتید دانشگاه بوده است. او در این کنفرانس برخلاف سنت همیشگی، سخنرانی خود را بدون خواندن آیاتی از قرآن و به زبان انگلیسی (که قبلا به یادگیری آن پرداخته بود) درباره «انسانیت مشترک» و «تغییر نظم جهانی» ایراد کرد.

به گفته یک مقام سابق آمریکا، اهمیت این پروژه به حدی بود که در سال ۲۰۲۴ دیوید برنئا، رئیس وقت موساد، خود شخصا برای دیدار با محمود احمدی‌نژاد به پایتخت مجارستان سفر کرد. بلافاصله پس از این دیدار بود که موساد به سیا اطلاع داد که با محمود احمدی‌نژاد ارتباط برقرار کرده است.

نیویورک تایمز به نقل از دو مقام ایرانی و آمریکایی مطلع از این عملیات نوشته است که دو سفر محمود احمدی‌نژاد به بوداپست در واقع بخشی از عملیات بزرگ اسرائیل برای آماده‌سازی او به عنوان مهره‌ای که در زمان مناسب او را به قدرت برساند.

اما ماجرای احمدی‌نژاد در مقطع جنگ، بخشی از یک نقشه چندمرحله‌ای بود. این طرح شامل حملات هوایی آمریکا و اسرائیل، حذف رهبران ارشد ج. ا. و همچنین بسیج نیروهای کُرد علیه حکومت می‌شد. اما این طرح به دلیل عدم ارائه تضمین‌های معتبر از سوی آمریکا و اسرائیل به کردها، ارزیابی نادرست از واقعیت‌های میدانی شخص نتانیاهو و مهم‌تر از همه تردید دونالد ترامپ از موفقیت طرح، کنار گذاشته شد.

احمدی نژاد محصول ائتلاف بیت رهبری، سپاه و رانت‌خوارن نفتی با هدف به شکست کشاندن پروژه اقتصادی هاشمی رفسنجانی در ایران با الگوی درهای باز چین زمان دنگ شیائوپینگ بود.

محمود احمدی‌نژاد از همان آغاز، از دانشجوی خط امامیِ ضدچپ تا استاندار نمونه دولت رفسنجانی، تا شهردار ساده‌زیست تهران؛ از نامزد محبوب بیت رهبری و سپاه در ۱۳۸۴، تا قهر و خانه‌نشینی یازده‌روزه که شکافش با مرکز قدرت علنی شد، همواره بنا به سیاست روز مسیر زیگزاگی پیموده است.

زمانی که تارخ مصرف احمدی‌نژاد پرپیچ وتاب منقضی شد و از مرکز قدرت رانده شد، با خامنه‌ای و حلقه‌های امنیتی درافتاد، چند بار برای بازگشت به مسند قدرتی که از دست داده بود ثبت‌نام کرد اما رد صلاحیت شد. او بعدها گفت: «مردم باید مسئولان را استنطاق کنند»؛ از نماد تهاجمی برنامه هسته‌ای، به منتقد نیمه‌داخلی نظام و متهم‌کننده «برادران قاچاقچی» تغیییر یافت و قطعنامه‌ها را بین‌المللی رابه سخره ‌گرفت.

احمدی‌نژاد بعدها در روند چرخش خود از تعامل با جهان سخن می‌گفت و در گفت‌وگو با نیویورک‌تایمز در سال ۲۰۱۹ اظهار کرد: ترامپ، «مرد عمل» و تاجری است که می‌تواند هزینه و فایده را محاسبه کند.

معاون پژوهش‌های اقتصادی مجمع تشخیص مصلحت نظام در تاریخ ۱۸ آذر ۱۳۸۵ رسماً اعلام کرد که کشور دارای ۶۰ میلیارد دلار ذخایر ارزی و ۹۰ میلیارد دلار تعهد خارجی است. گروهی از استادان اقتصاد دانشگاه‌های ایران در نامه‌ای به تاریخ ۲۱ خرداد ۱۳۸۶ به محمود احمدی‌نژاد، «شرایط اقتصادی کشور و سیاست‌های دولت» وی را مورد انتقاد شدید قرار دادند. احمدی‌نژاد از این تذکر برآشفت و در آبان همان سال در بیرجند گفت: «برخی قیافه روشنفکری می‌گیرند و به اندازه یک بزغاله هم از دنیا فهم و شعور ندارند.» و در سال ۱۳۸۸ با زبان خاص خودش مثل «کُرّه بز»، «آبو بریز همون جایی که می‌سوزه»، «اون ممه رو لولو برد»، معترضان به تخلفات در انتخابات را «خس و خاشاک» خواند.

«دیده شدن پول نفت بر سر سفره‌های مردم» یکی از شعارهای انتخاباتی محمود احمدی‌نژاد بود. او شفاف‌سازی صنعت نفت و گاز ایران و مبارزه با مافیا را از اهداف خود اعلام کرد و در نخستین سخنرانی خود پس از پیروزی در انتخابات از جمله گفت: «فضای حاکم بر قراردادهای نفتی ما در زمینه تولید و صادرات روشن نیست. ما باید آن را شفاف سازیم.» اما در دوران ریاست جمهوری‌اش چندین قرار داد نفتی را در اختیار سپاه پاسداران قرار داد و اختیار فروش نفت را نیز برخلاف قانون به بنیاد مستضعفان سپرد. فاجعه قدرت‌گیری سپاه در عرصه اقتصاد و بعدها در حوزه‌های دانشگاهی، فرهنگی و حتا ورزشی از این مقطع آغاز شد.

در دوره هشت‌ساله ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد از ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲، ایران مجموعاً بیش از ۵۸۰ تا ۷۰۰ میلیارد دلار(اختلاف در اعلام مبلغ ۱۲۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ دلار ناقابل!) درآمد از محل صادرات نفت خام کسب کرد. این رقم به دلیل جهش تاریخی قیمت‌های جهانی نفت در آن سال‌ها (رسیدن به رکورد بیش از ۱۴۰ دلار در هر بشکه) به عنوان یکی از بالاترین درآمدهای نفتی تاریخ ایران شناخته می‌شود.

این دارایی ملی چگونه خرج شد؟ در راستای سیاست برقراری روابط با تمام کشورها و شکست پروژه‌ای که ج. ا. ادعا می‌کرد آمریکا برای در انزوا قرار دادنش اجرا کرده است، طی دوران ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد نیز پیگیری شد. وی یک وام ۱ میلیارد و ۹۵۰ میلیون دلاری بدون بهره در اختیار مقامات سریلانکایی قرار داد تا متقابلاً دولت سریلانکا نیز بر مواضع قبلی خود در حمایت از دستیابی به انرژی «صلح‌آمیز هسته‌ای» برای همه کشورهای عضو ان‌پی‌تی از جمله ایران پافشاری کند. پرداخت این کمک از سوی ایران هرگز تأیید نشد. وزیر خزانه‌داری سریلانکا به روزنامه ملی این کشور گفت که دولت ایران با کاهش تعرفه گمرکی چای وارداتی از سریلانکا (علیرغم مشکلات گسترده چایکاران ایران) موافقت کرده و تسهیلاتی به دولت سریلانکا ارائه کرده است تا دولت آن کشور پول نفت خریداری شده از ایران را بلافاصله پرداخت نکند. وی این موافقت‌نامه‌ها را موفقیت بزرگی برای کشورش دانست و گفت ارزش پول کشورشان با این توافق افزایش یافته است.

دولت احمدی‌نژاد بخشش طلب‌های ایران از کشورهای سودان، تانزانیا، نیکاراگوئه و اردن را که مربوط به وام‌های پرداخت شده به این کشورها بود تصویب و لایحه آن را به مجلس ارسال کرد، مجلس هفتم نیز با این بخشش موافقت کرد. مبلغ طلب‌ها و سایر جزئیات در رسانه‌ها اعلام نشد.

در دولت محمود احمدی‌نژاد به ۲۰ تا ۳۰ کشور کمک‌های مالی شد که برخی از آن‌ها از نظر وزن سیاسی در عرصه بین‌المللی هیچ اهمیتی نداشتند. خبرگزاری خانه ملت در گزارشی نمونه‌هایی از کمک‌های خارج از روند قانونی و غیرقابل پذیرش دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد پرده برداشت. بنا به گزارش اقتصاد نیوز در این دوره، ۴۰ میلیون دلار به تاجیکستان، ۳۳۰ میلیون دلار به پاکستان، کمک صد میلیون دلاری برای تکمیل جاده‌ای به لبنان، وام ۲۲۵ میلیون دلاری به ونزوئلا، کمک ۷ میلیون دلاری به سنت وینست، کمک صد میلیون دلاری به افغانستان، کمک ۴۰ میلیون دلاری به اکوادور، کمک ۲ میلیون دلاری به کشورهای کومور، کنیا، نیکاراگوئه، گامبیا و تانزانیا، کمک ۲۹۰ هزار دلاری به اتیوپی و کمک ۳ میلیون دلاری به زیمبابوه اهدا شد.

محمود احمدی‌نژاد بارها در رسانه‌ها دولت خود را پاک‌ترین دولت تاریخ ایران و دیگر اعضای دولت او در محافل مختلف، خود را «دولت پاکدستان» اعلام می‌کردند اما در طول هشت سال مدیریت دولت او در مسند ریاست جمهوری، فسادهای بسیار و اتهامات مختلف مالی متوجه او، نزدیکان و دولت‌مردانش شد.

موجودی حساب ذخیره ارزی در دروه دولت محمود احمدی‌نژاد با وجود افزایش درآمدهای نفتی کاهش یافت به‌طوری‌که سازمان بازرسی کشور گزارشی را دربارهٔ برداشت‌های غیرقانونی از این حساب را به بالاترین مقامات ایران گزارش کرد. با وجود گزارش بانک مرکزی مبنی بر کاهش حساب ذخیره ارزی، احمدی‌نژاد موجودی حساب ذخیره ارزی ایران را در تاریخ بی‌سابقه دانست ولی اعلام کرد میزان موجودی این حساب محرمانه است و نمی‌توان آن را اعلام کرد. وی در اسفند ۱۳۹۰ هنگام پاسخ به سؤال نمایندگان مجلس اعلام کرد که حساب ذخیره ارزی خالی است. احمد توکلی، نماینده اصولگرای مجلس شورای اسلامی، چند هفته پس از روی کار آمدن دولت یازدهم اعلام کرد که از ۱۷۶ میلیارد دلار حساب ذخیره ارزی، ۱۶۱ میلیارد دلار را دولت استفاده کرده است. توکلی در توصیف وضعیت این صندوق در پایان دولت دهم از عبارت «حساب ذخیره ارزی جارو شد» استفاده کرد.


«ما کور نشدیم، کور هستیم»
ژوزه ساراماگو، کوری

«اپوزیسیون» و بازگشت احمدی‌نژاد

کارنامه پدیدۀ احمدی‌نژاد رنگین‌تر و سنگین‌تر از آن است که در یک مقاله به تمام ابعاد آن پرداخت. آنچه در این نوشتار آمد صرفا یادآوری کوتاهی بود بر آنچه در دورۀ ریاست جمهوری وی بر میهن ما رفت. در نزدیک به نیم قرن استقرار ج.ا. قاتلان، فریبکاران و سارقان عدیده‌ای در عرصۀ سیاسی ایران پدیدار شدند، اما بدون تردید محمود احمدی‌نژاد بعد از روح‌الله خمینی و علی خامنه ای بیشترین آسیب را به کرامت و روح‌وروان شهروندان ایرانی، به اقتصاد و فرهنگ میهن ما زد.

ماجرای احمدی‌نژاد در میان «اپوزیسیون» خارج از کشور با بی‌تفاوتی شگفت‌انگیز و با برخوردی زیرسبیلی روبه رو شد و به تلاش اسرائیل برای باز گرداندن آفتی آزموده و بس ویرانگر مانند خبری در یکی از کشورهای دوردست پرداخت. نویسندگان دو سه مقاله هم از فرصت پیش‌آمده استفاده کردند و به «نظام سرمایه‌داری»، «امپریالیسم آمریکا» و اسرائیل به عنوان الگویی از یک دولت « آپارتاید و اشغالگر» تاختند.

برای مثال به مصاحبه آرش کمانگر در رادیو زمانه در۳۰ تیر ۱۴۰۵ نگاهی بکنیم.

«…اولویت اصلی در نظام سرمایه‌داری پیشبرد منافع طبقاتی و اقتصادی خودشان است و حقوق انسانی در دکترین سیاسی آن‌ها جایگاه چندانی ندارد…» و در ادامه می‌گوید: «توجه داشته باشید که حتی بعد از جنگ جهانی دوم، تعدادی از افسران نازی در کشور مصر حضور داشتند و اسرائیل و موساد آن‌ها را به خدمت گرفتند تا پروژه‌های نظامی مصر و جمال عبدالناصر را جاسوسی کنند. پروژه‌هایی که قرار بود حکومتش را در درگیری و اختلاف جدید با اسرائیل، بر سر حقوق فلسطین، تقویت کند. یعنی برای اسرائیلی که خودش مدعی قتل عام شش میلیون نفر از یهودیان توسط همین نازی‌ها بود، مهم نبود که با همین جنایتکاران که حالا فرار کرده بودند و در کشورهای مختلف به سر می‌بردند، همکاری کند و آن‌ها را به استخدام خودش درآورد.

این الگو برای اسرائیل به عنوان یک دولت آپارتاید و اشغالگر که بیش از هفت دهه بر انکار حقوق فلسطینیان تکیه کرده، دوچندان قابل درک است و بنابراین تعجبی ندارد که حتی با دشمنان سرسخت خود نیز وارد معامله شود…»

آقای کمانگر به ماجراهای خاک‌خوردۀ چند دهه پیش که در واقع ربطی به سرنوشت ایران امروز و بازی‌های پشت پرده ندارد ، می‌پردازد تا به واقعیت خبر و پیامد آن در صورت موفقیت‌‌اش نپرداخته باشد

بدیهی است که هدف من در این نوشته تبرئه و تایید سیاست‌های امریکا یا اسرائیل نیست؛ عمل‌کرد هردو کشور در مقاطعی، به‌ویژه بعد از جنگ جهانی دوم قابل دفاع نیست، اما با مروری گذرا بر کارنامۀ احمدی‌نژاد، خواسته‌ام نشان دهم که «اپوزیسیون» چگونه به‌راحتی‌ از کنار خبری اینچنین فاجعه‌‌بار، بده‌بستان‌های پشت‌پرده و تصمیم‌های دراماتیک بازیگران در راستای اهداف راهبردی‌شان میگذرد و تلاش برای بازگشت احمدی‌نژاد را به عنوان خبری از صدها خبر ناشنیده می گیرد.

آقای کمانگر در مصاحبه خود به «اولویت اصلی در نظام سرمایه‌داری و پیشبرد منافع طبقاتی و اقتصادی خودشان» می‌پردازد، و بر سیاست اسرائیل «به عنوان یک دولت آپارتاید و اشغالگر که بیش از هفت دهه بر انکار حقوق فلسطینیان تکیه کرده» انگشت می‌گذارد. اما پایمال شدن حقوق و کرامت انسانی هم میهنان خود را در صورت بازگشت احمدی‌نژاد نادیده می‌گیرد.

به نظر می‌رسد آقای کمانگر زندانی نگاه چپ «ضد امپریالیستی» و «ضد سرمایه‌داری» دهۀ شصت میلادی، هیاهو و لفاظی علیه آمریکا و اسرائیل را حتا از جانب رژیم فقاهتی جنگ‌افروز در جهت احقاق حقوق فلسطینیان و تلاش برای «جهانی بدون یک دولت آپارتاید و اشغالگر» تلقی می کند.

این نوع نگاه آدمی را به یاد حکایتی از سعدی می‌اندازد: «منجمی به خانه در آمد، یکی مردِ بیگانه را دید با زنِ او به هم نشسته، دشنام و سقط گفت و فتنه و آشوب برخاست. صاحبدلی که برین واقف بود، گفت:
تو بر اوج فلک چه دانى چیست / که ندانى در سرایت کیست»

بر احوال آن مرد باید گریست / نداند که او در سرایش که کیست


۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶ / ۱ مرداد ۱۴۰۵

—————-
منابع:
▪️گزارش نیویورک تایمز
▪️گزارش هاآرتص
▪️ویکی پدیا
▪️بی‌بی‌سی فارسی
▪️رادیو زمانه
▪️گلستان سعدی

 


به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید

هنوز نظری اضافه نشده است. شما اولین نظر را بدهید.