در پانزدهم اوت/آگوست ۲۰۲۱ برابر به ۲۴ اسد/مرداد ۱۴۰۰، طالبان پس از امضای پیمانی با آمریکا و طی کردن فرایندی تدریجی در تسخیر برخی از شهرها و ولایات افغانستان که عمدتاً نتیجۀ همدستی ایالات متحده و برخی از کشورهای منطقه با این گروه خوانده شده، وارد ارگ ریاست جمهوری افغانستان شدند. ارگی که درست چند ساعت قبل از آن، مسند محمداشرف غنی، رئیس جمهوری این کشور بود. او بیهیچ مقاومتی، بیهیچ اطلاعی، در حالی که پایتخت شش میلیونی کابل در بهت و اضطراب فرو رفته بود، با خانوادهاش فرار کرد.
بدینگونه، ورق برگشت و زنان به مثابۀ نخستین و جدیترین گروه اجتماعی بهرهور از فصل بیستسالۀ دموکراسی، هدف مشروع تطبیق شریعت اسلامی و قوانین طالبانی قرار گرفتند. در جهانبینی و قرائتی که گروه طالبان از اسلام دارند، جایی برای ظهور اجتماعی زنان وجود ندارد. زن در چارچوب مفاهیم فقه طالبانی، مِلک مرد، و پدیدهای که مایۀ گمراهی مردان است، تعریف میشود. کتابچۀ «امارت اسلامی طالبان»، نوشتۀ عبدالحکیم حقانی، رئیس دادگاه عالی رژیم طالبان، نقش و موقعیت اجتماعی سیاسی زنان را به طور جامع تبیین و تفسیر کردهاست. این کتابچه که مورد تأیید ملاهبتالله آخوندزاده، امیر المومنین خودخوانده و رهبر ملیشههای طالب نیز قرار گرفته، مبنای کار اجرایی وزارت امر بهمعروف و نهی از منکر؛ تنها مرجع اجرایی که احکام فقهی مورد نظر رژیم را تطبیق میکند، نیز شمرده میشود.
مطابق کتابچۀ امارت اسلامی طالبان و بر اساس نصوص شرعی، به دلیل اینکه زن موجودی «ضعیف»، «کمتوان در عقل» به نسبت مردان اند، از اختلاط با جنس مخالف، سروری و سالاری بر مردان و بیرون رفتن از خانه منع شدهاند. بنابراین، هر نوع ظهور و فعالیت اجتماعی سیاسی آنان میباید در چارچوب همین معیارها سنجیده شود.
در این کتابچه، باز هم مطابق نصوص شرعی، زنان صرفاً به آموزش مسایل دینی و فقهی مجاز اند، و هر گونه آموزشی غیردینی برای آنان ممنوع است. زنان برای بیرون از رفتن خانه شرایط خاصی دارند. ظهور چهره، صدا و بدن زن نیز میباید تابع این شرایط باشد. از این جهت، حقوق اساسی و عمومی انسان نظیر آموزش، کار، فعالیت اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و…که ناقض این شرایط اند و نیز مجالی بیپایان به شکوفایی روح و تن زن میدهد، لزومی ندارد که رعایت شوند.
کتابچه شرایط خاصی را برای ظاهر زنان در خانواده و بیرون از خانه تعیین کرده که به صورت کل رعایت این قواعد چهره و بدن زن را کدر و حذف میکند.
احکام این کتابچه در سال بعد از به قدرت رسیدن طالبان، به قانون رسمی وزارت امر بهمعروف و نهی از منکر این گروه تبدیل شد و تا اکنون به مثابۀ قانون شرعی و اساسی رژیم امارت اسلامی، در افغانستان تطبیق میشود. نتیجۀ این سیاست، محرومیت گستردۀ زنان از حق آموزش، حق کار و حق حضور در عرصۀ عمومی بود که از آن به عنوان «آپارتاید جنسیتی» در افغانستان یاد شدهاست.
ممنوعیت آموزش
طالبان، حدود یک ماه پس از به قدرت رسیدن، با نشر اعلامیهای پسران را به مدارس فراخواندند که هیچ اشارهای در آن برای از سرگیری آموزش دختران نشدهاست. آنها در نخستین واکنش رسمیشان، دلیل این کار را آماده نبودن شرایط امنیتی خواندند و برای ماههای متوالی با اصرار بر این بهانه، وعدۀ بازگشایی مکتبها برای دختران را اعلام کردند.
سخنگویان این رژیم میگفتند که گروههای کاری آنان در حال تهیۀ اصول و نصاب درسی مورد نظر امارت اند و به زودی شرایط مناسبی را برای آموزش دختران و زنان فراهم میکنند اما دیری نگذشت که دیده شد این گروه، از استراتژی دروغ برای فریب جامعۀ جهانی استفاده میکند تا حکومت آنان به رسمیت شناخته شود. هیچ برنامهای برای از سرگیری آموزش دختران در سایۀ حاکمیت این رژیم مد نظر نبود. فرمانها و عملکردهای بعدی این گروه، برنامۀ واقعیشان را آشکار کرد.
در ۲۳ مارس/مارچ ۲۰۲۲ در حالی که میلیونها دختر پس از ماهها انتظار به مکتب/مدرسه رفتند، با درهای بسته مواجه شدند. طالبان، شب قبل فرمان داده بودند که تا اطلاع ثانوی هیچ دختری بالاتر از کلاس/صنف ششم نمیتواند به مکتب برود و از اولیای امور خواسته بودند که آنان را به کلاسهای درسی راه ندهند. واقعهای بسیار غمانگیز که با واکنشهای بسیار و گسترده در سطح جهانی همراه بود اما هیچ تأثیری بر تصمیم و برنامۀ طالبان نگذاشت.
در ۲۰ دسامبر همان سال، طالبان رسماً حضور زنان و دختران را در دانشگاهها ممنوع اعلام کردند. وزرات تحصیلات تحت ادارۀ این رژیم، در یک بیانیۀ رسمی به همه دانشگاههای دولتی و خصوصی دستور داد تا اطلاع ثانوی آموزش دختران دانشجو معلق شود.
طی سالهای بعدی، به تدریج آموزش دختران در نهادهای خصوصی و غیردولتی نیز ممنوع شد و در دسامبر ۲۰۲۴ با فرمانی که آموزشهای خصوصی زنان در حوزههای پزشکی را نیز ممنوع میکرد، فصل محرومیت نظاممند آموزش دختران و زنان تکمیل شد.
در مارچ امسال (۲۰۲۵)، صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل در اعلامیهای بیان کرد که بیش از دو میلیون دختر در افغانستان از آموزش محروم شدهاند و این آمار، زنان بازمانده از تحصیلات عالی را پوشش نمیدهد. در حال حاضر، افغانستان یگانه کشوری در جهان است که زنان به شکل قانونی از حق آموزش محروماند.
ممنوعیت کار
طبق آمارهای رسمی، حدود ۲۵% از کارمندان ادارات دولتی جمهوری پیشین افغانستان را زنان تشکیل میداد. افزون بر آن، رقم قابل توجهی از زنان در بخش خصوصی شاغل بودند که حضور آنان، در ظهر پانزدهم اوت ۲۰۲۱، چالش بزرگی را برای ملیشههای تازهبهشهر رسیدۀ طالبان ایجاد کرده بود.
سخنگوی این گروه در نخستین اقدامِ پس از پیروزی، اعلام کرد که زنان در حال حاضر باید در خانه بمانند. دلیل این امر را، نیازمودگی جنگجویان خویش در برخورد با زنان خواندند. بهانهای که مثل تصمیمشان دربارۀ آموزش زنان، چندی بعد نادرست ثابت شد.
در سپتامبر ۲۰۲۱، این گروه اعضای کابینۀ حکومت خود را اعلام کردند. در فهرست آنان نام هیچ زنی دیده نمیشد. ده روز بعد، در بیانیهای گفتند که وزارت امور زنان، مهمترین نهاد مربوط به زنان، در جمهوری ساقطشده را منحل کردهاند و ساختمان آن را به طور نمادین به وزارت تازهبنیاد امر بهمعروف و نهی از منکر که مأموریتش حذف و سرکوب زنان است، سپردهاند.
از آن پس کار زنان در ادارات تحت ادارۀ طالبان فقط در موارد نادری، آنهم در شرایط بسیار سختگیرانهای ادامه یافت که همکاران مردشان از عهدۀ انجام آن بر نمیآمدند.
در ۲۴ دسامبر سال ۲۰۲۲، ادارۀ طالبان به بهانۀ عدم رعایت حجاب اسلامی کار زنان در سازمانهای غیردولتی خارجی را نیز ممنوع کردند و فقط در بخشهای خاصی استثنا قائل شدند. به همین ترتیب در اوایل سال بعد کار زنان در سازمانهای مربوط به ملل متحد نیز ممنوع شد.
طی سال ۲۰۲۳، محدودیت زنان از حوزههای کار در ادارات، به عرصۀ فعالیتهای اقتصادی خصوصی نیز کشیده شد. زنان حتی منع شدند که کاروبار شخصی راه بیندازند، یا در بخشهای خصوصی کار کنند.
طبق برآوردها گسترۀ آسیب اقتصادی این سیاست طالبان تا کنون به زیان سالانه حدود یک میلیارد دلار رسیدهاست.
ممنوعیت حضور در عرصۀ عمومی
در نوامبر ۲۰۲۱ گروه طالبان، ضمن منع فعالیت بازیگری زنان، حضور زنان در رسانهها را محدود به رعایت حجاب اسلامی مورد نظر خود کردند. وزارت امر بهمعروف و نهی از منکر این گروه در یک فرمان هشت مادهای شرایط حضور زنان در رسانهها را به حداقل رساند.
این وزارت، در دسامبر همان سال طی فرمان دیگری سفر زنان بالاتر از ۷۲ کیلومتر بدون محرم شرعی را غیرمجاز دانست و همزمان کارزار حذف چهرۀ زن از سطح شهر را آغاز کرد و در عوض چهرۀ پوشیده با برقع مورد نظر طالبان را جاگزین ساخت.
در ماه مه سال ۲۰۲۲ فرمان منع صدور مجوز رانندگی برای زنان صادر شد و سپس آنان را وادار به پوشاندن چهره در انظار عمومی کردند. وزارت امر بهمعروف و نهی از منکر حتی برای مردان خانوادۀ زنانی که از این دستور سرپیچی میکردند، مجازاتی در نظر گرفت.
در نوامبر همان سال، این گروه، حضور زنان در پارکهای عمومی و همچنین رفتن آنها به باشگاههای ورزشی و حمامهای عمومی را منع کردند. حتی به رستورانها دستور داده شد که به زنان تنها غذا داده نشود.
بدین ترتیب فصل سیاستگذاری طالبان علیه حذف وجود و چهرۀ زن در جامعه نیز کامل شد.
مقاومت و سرکوب
تنها دو روز بعد از بازگشت طالبان به قدرت، گروهی از زنان علیه آنان در خیابانهای کابل تظاهرات کردند. ادامۀ این تظاهرات به ولایتهای هرات، ننگرهار، تخار و… کشیده شد که عمدتاً مربوط به خواستهای اساسی آموزش، کار و دیگر حقوق شهروندی بودند. طالبان اما این اعتراضها را با خشونت فیزیکی و در مواردی با شلیک گلوله شدیداً سرکوب کردند.
در سپتامبر همین سال اعتراضات زنان اوج گرفت. شهرهای کابل، هرات، مزار شریف و… شاهد تظاهرات دهها زن بودند که با شعار نان، کار، آزادی به میدان آمدند. دفاع از حق آموزش، زمینۀ دیگری بود که زنان را به اعتراض گسترده واداشت و تقریباً به هر مناسبتی در سراسر سال ۲۰۲۲، برای بازخواست حقوق اساسیشان به خیابان برآمدند.
از اوایل سال ۲۰۲۲، سرکوب و دستگیری زنان از سوی رژیم طالبان بیشتر شد. شکنجه، اعتراف اجباری، تجاوز گروهی و قتل زنان به عنوان استراتژیهای سرکوب این گروه آغاز شد و تا کنون ادامه دارد. مطابق برخی آمارها، تا اوایل همین سال حدود ۲۰۰ زن معترض از سوی طالبان دستگیر و زندانی شدند.
این رویکرد طالبان، زنان را از خیابان به خانهها به عقبنشینی واداشت و شیوۀ اعتراض را تغییر داد. زنان مخفیانه، از طریق شبکههای مجازی و رسانهها به اعتراضها نمادین روی آوردند. رویهای که باز هم از چشم طالبان پوشیده نماند و نقطۀ پایانی بر روند بازداشت، شکنجه و سرکوب زنان نگذاشت.
در فاصلۀ سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، شمار زیادی از زنانی که در مبارزات دادخواهانه علیه رژیم طالبان سهیم بودند و پس از تجربۀ زندان و شکنجه موفق شدند به بیرون از کشور پناه ببرند، به اعتراضاتشان ادامه دادند. در برابر، معترضانی که در داخل پناه و چارهای نداشتند، به تدریج خاموشی گزیدند.
بدین ترتیب رژیم طالبان در داخل کشور موفق شد، صدا و اعتراض زنان را خاموش و سرکوب کند. آنان را از حقوق اساسی و انسانی محروم سازد، ظهور چهره و تصویر زن را در صحنۀ حیات اجتماعی مانع شود، اما در سطح جهانی، به رغم کوتاهی قدرتهای سیاستگذار و اغماض مدام این ستم شرمآور، زنان معترض توانستند در این مبارزۀ نابرابر، افغانستان را به عنوان یگانه کشور جهان معرفی کنند که آپارتاید جنسیتی در آن حاکم است. امری که مهمترین مانع به رسمیتشناسی حکومت طالبان از سوی جامعۀ جهانی خوانده شدهاست.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید