بحران هولناک بیابان‌زایی و طغیان مستمر ریزگردها، عمق و گستره این تهدید زیست‌محیطی را به شکلی بی‌سابقه نمایان ساخته است. آنچه در نگاه اول ممکن است تنها به عنوان مسئله آلودگی هوای یک شهرستان مرزی تلقی شود، در حقیقت به سرعت در حال تبدیل شدن به یک مسئله ملی امنیتی و سلامت عمومی است که حیات، پایداری اقتصادی و مهم‌تر از همه، سلامت میلیون‌ها نفر در کل استان خراسان رضوی و به ویژه کلانشهر پرجمعیت مشهد را مستقیماً و به طور روزمره تحت تأثیرات مخرب خود قرار داده است.

بر اساس آمارهای ارائه شده حجم کلی اراضی بیابانی و مناطقی که به شدت مستعد فرسایش و تبدیل شدن به کانون‌های گرد و غبار هستند، در سطح شهرستان به عدد ۲۱۰ هزار هکتار بالغ می‌شود. این پهنه عظیم از زمین‌های تخریب شده، خود به عنوان یک منبع بالقوه عظیم برای تولید آلاینده‌های معلق عمل می‌کند؛ منبعی که تنها با تغییرات کوچک در الگوهای جوی و وزش بادهای فصلی، فوراً فعال شده و تبدیل به توده‌های سمی غلیظ می‌شود که افق دید و کیفیت هوا را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری سرخس در گفت‌وگو با ایسنا گفت: سه کانون اصلی و فعال داخلی فرسایش خاک که نقش موتورهای تولید ریزگرد محلی را ایفا می‌کنند، به روشنی مشخص شده‌اند.

 کانون خانگیران-گنبدلی، ناحیه چاله‌زرد-آبمال و منطقه صمدآباد. این نواحی، به دلیل از دست دادن کامل پوشش گیاهی محافظ و قرار گرفتن در معرض مستقیم فرسایش بادی، عملاً به کارخانه‌های تولید ریزگرد تبدیل شده‌اند که تأثیرات آن را می‌توان به راحتی در هوای شهرهای مجاور احساس کرد.

سیدحسین حسینی‌کیا، با تأکید بر ابعاد منحصر به فرد این کانون‌های محلی اظهار کرد: وسعت هر یک از این سه کانون بحرانی به طور مجزا نزدیک به ۲۰ هزار هکتار برآورد شده است.

وی خاطرنشان کرد: تنها در این سه نقطه کلیدی که قابل رصد و مدیریت مستقیم هستند، بالغ‌بر ۶۰ هزار هکتار از اراضی شهرستان در شرایط بحرانی و فعال بیابان‌زایی قرار دارند. این ۶۰ هزار هکتار، نه تنها اولین قربانیان وضعیت فعلی منابع طبیعی هستند، بلکه به طور مداوم به عنوان اولین و اصلی‌ترین منبع تغذیه کننده هوای آلوده منطقه عمل می‌کنند که در هر ایام وزش بادهای شرقی و شمال شرقی، سلامت عمومی و کیفیت زندگی شهروندان را به طور مستقیم و غیرقابل چشم‌پوشی تهدید می‌کنند.

با این حال، همان‌طور که در تحلیل‌های اولیه نیز اشاره شد، بحران ریزگردها در حوزه نفوذ شهرستان سرخس، یک پدیده صرفاً داخلی و قابل کنترل از درون مرزهای ملی نیست؛ بلکه یک جنگ بی‌پایان در مرزهای شرقی است که عوامل خارجی که اغلب خارج از حوزه نفوذ مدیریتی مستقیم ایران قرار دارند، نقشی تقریباً غالب و تعیین‌ کننده در تشدید وضعیت ایفا می‌کنند.

رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری سرخس ادامه داد: یکی از بزرگ‌ترین متغیرهای خارجی، صحرای قره‌قوم ترکمنستان است. این صحرا که به دلیل گستردگی خارق‌العاده‌اش، به عنوان یک تهدید شبه دائمی تلقی می‌شود، با مساحتی حدود ۳۵۰ هزار کیلومترمربع، تقریباً ۷۰ درصد از مساحت کل کشور ترکمنستان را به خود اختصاص داده است.

وی گفت: این پهنه عظیم خشکیده، مانند یک دریاچه عظیم شن و ماسه، به طور مداوم جریانات هوایی مملو از گرد و غبار را به سمت شرق ایران و به طور خاص خراسان رضوی، هدایت می‌کند. نزدیکی جغرافیایی شهرستان سرخس به لبه‌های جنوبی این صحرا، این شهرستان را به اولین دریافت ‌کننده عمده این آلاینده‌های خارجی تبدیل می‌کند.

حسینی‌کیا اظهار کرد: فعال شدن این کانون فرامرزی، فارغ از هرگونه اقدامات تثبیت ‌کننده‌ای که در داخل ایران صورت گیرد، می‌تواند کل تلاش‌های مقابله‌ای داخلی را تضعیف کرده و زمین‌گیر سازد. این امر لزوم دیپلماسی محیط‌زیستی فعال را گوشزد می‌کند.

عامل خارجی ثانویه اما به همان اندازه مخرب، کانون‌های فعال گرد و غبار در غرب همسایه شرقی، یعنی افغانستان است، به ویژه مناطقی که در اطراف شهر هرات قرار دارند. این کانون‌ها، در کنار اثرات قره‌قوم، یک پوشش سمی چندلایه و پیوسته را بر فراز منطقه ایجاد کرده‌اند. این ترکیب سه‌گانه فرسایش ۶۰ هزار هکتاری داخلی، آلودگی عظیمی از قره‌قوم و گرد و غبار هرات – یک چالش مدیریت بحران پیچیده و چندوجهی را به وجود می‌آورد که مقابله با آن مستلزم هماهنگی فراتر از مرزهاست.

اما در جایی که مبارزه سخت‌تر است، بیشترین جمعیت آسیب‌پذیر نیز حضور دارند. اگرچه کانون‌های اصلی در شهرستان سرخس قرار دارند، اما مهم‌ترین و پرجمعیت‌ترین قربانی این بحران مداوم، کلانشهر مشهد است. مشهد، به عنوان دومین کلانشهر ایران، یک مرکز استراتژیک جمعیتی، اقتصادی و مذهبی کشور محسوب می‌شود که زیرساخت‌های حیاتی آن به شدت تحت فشار این آلودگی‌های متناوب قرار دارد.

رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری سرخس گفت: در مواجهه با این چالش چند وجهی و پیچیده، یک برنامه عملیاتی دقیق و از پیش تعیین شده، نیازمند اجرایی منسجم است. در همین راستا، یک طرح جامع مدیریت یکپارچه با وسعت تقریبی ۲۰۸ هزار هکتار برای کل شهرستان سرخس تدوین شده است.

وی افزود: این طرح، نیازمند یک زون‌بندی دقیق مکانی است که کاربری‌های مختلف زمین را تفکیک کند؛ از اراضی کشاورزی و مناطق تحت مدیریت منابع طبیعی گرفته تا زیرساخت‌های حیاتی که شامل خطوط راه و راه‌آهن و همچنین اراضی وسیع تحت مالکیت نهادهای عمومی بزرگ مانند آستان قدس رضوی می‌شود.

وی تأکید کرد: اگر همه این گروه‌ها دست به دست هم ندهند، کاری از پیش نخواهد رفت. بحران در سرخس از حوزه تخصصی یک سازمان دولتی خارج شده و نیازمند تجمیع اراده، همکاری عملی و هم‌افزایی واقعی میان کشاورزان، بخش خصوصی فعال در منطقه، نهادهای عمومی غیردولتی نظیر آستان قدس رضوی و تمام ارگان‌های دولتی ذی‌ربط است تا این زنجیره همکاری شکسته نشود.

اما چالش اساسی و بزرگ‌ترین مانع پیش روی تبدیل این نقشه راه ۲۰۸ هزار هکتاری به یک واقعیت ملموس، نه فنی، بلکه مالی و آن تأمین اعتبار مورد نیاز حیاتی است.

حسینی‌کیا میزان بودجه لازم برای اجرای موفقیت‌آمیز و پایدار اقدامات تثبیت کانون‌ها و احیاء مؤثر اراضی را بر اساس برآوردهای سال ۱۴۰۲ معادل ۱.۷ دهم همت عنوان کرد و گفت: دولت به تنهایی قادر به پوشش هزینه‌های این پروژه زیرساختی عظیم نیست. ضمن اینکه هزینه‌ها از آن سال به مراتب افزایش یافته است.

وی با تأکید مجدد بر مسئولیت چندگانه تأکید کرد: اعتبار مورد نیاز باید از سمت همه دستگاه‌های ذی‌ربط تأمین شود. انتظار می‌رود دستگاه‌های اقتصادی بزرگ، نهادهای عمومی غیردولتی با منابع مالی قوی و سازمان‌های بزرگ مرتبط با محیط‌زیست، سهمی مشخص، تعهدآور و پایدار در این سرمایه‌گذاری ملی ایفا کنند.

رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری سرخس تصریح کرد: هزینه عدم سرمایه‌گذاری در پیشگیری و تثبیت، به مراتب بالاتر از هزینه اجرای طرح خواهد بود؛ هزینه‌ای که امروز مردم مشهد، سرخس و سایر شهرهای شرقی کشور به صورت روزانه با سلامت جسمانی و کاهش کیفیت زندگی خود در حال پرداخت آن هستند.

وی با بیان اینکه تاکنون اعتباری برای مقابله با ریزگردها اختصاص نیافته است، گفت: مقابله با این بحران نیازمند تخصیص اعتبارات مورد نیاز که در سطح ملی به تصویب رسیده است.

بحران ریزگردها، یک وضعیت اضطراری زیست‌محیطی

بحران ریزگردها در سرخس دیگر یک هشدار محلی نیست، بلکه یک وضعیت اضطراری زیست‌محیطی است که ظرفیت بالقوه تخریب زیرساخت‌های حیاتی و به خطر انداختن سلامت عمومی را در سرتاسر استان خراسان رضوی دارد.

در حالی که نقشه‌های دقیق مدیریتی، شامل شناسایی کانون‌های داخلی و خارجی (قره‌قوم ترکمنستان) با دقت کارشناسی تدوین شده است، تبدیل این طرح‌ها به واقعیت ملموس، در گرو دو اهرم حیاتی و غیرقابل چشم‌پوشی است.

مجید بیکی، فرماندار شهرستان سرخس، با اشاره به موقعیت راهبردی و حساس این شهرستان در شمال شرق کشور، بر لزوم مقابله جدی و مستمر با چالش‌های زیست‌محیطی ناشی از بیابان‌زایی تأکید و اعلام کرد: با وجود گستردگی اراضی در معرض خطر، اقدامات صورت گرفته در سال جاری نتایج ملموسی به همراه داشته است.

وی با بیان اینکه موقعیت این شهرستان را به دلیل همسایگی با کانون‌های بزرگ گرد و غبار بین‌المللی، همواره در خط مقدم تهدیدات آلایندگی هوایی قرار داده است، اظهار کرد: شهرستان سرخس به دلیل شرایط اقلیمی و مجاورت با صحراهای وسیع، همواره با چهار کانون فعال ریزگرد دست و پنجه نرم می‌کند.

وی در تشریح اقدامات پیشگیرانه، به دو برنامه کلیدی اشاره و خاطرنشان کرد: خوشبختانه، با اجرای برخی طرح‌های پیشگیرانه و هدفمند، شاهد کاهش چشمگیر هجوم ریزگردها نسبت به سال‌های گذشته بوده‌ایم. این موفقیت مدیون اجرای طرح‌هایی نظیر جلوگیری از چرای بی‌رویه دام در مناطق حساس و همچنین اجرای موفقیت‌آمیز پروژه‌های لوله‌گذاری در اراضی آسیب‌پذیر بوده که تاحدودی به تثبیت خاک کمک کرده است.

بیکی اظهار کرد: با وجود این پیشرفت‌ها، شهرستان سرخس همچنان نیازمند یک رویکرد بلندمدت و حمایت فرابخشی برای مدیریت کامل ۲۱۰ هزار هکتار اراضی مستعد فرسایش است.

وی با تأکید بر اینکه مقابله با این پدیده تنها وظیفه یک نهاد نیست و نیازمند مشارکت همه بازیگران اصلی است، دو رکن اساسی برای حل دائمی این معضل را برشمرد و گفت: اساسی‌ترین امر، تزریق فوری، مستمر و متعهدانه بودجه مشترک از سوی همه ذی‌نفعان است؛ این سرمایه‌گذاری باید به صورت مستمر و پایدار انجام شود. رکن دوم، ایجاد یک سازوکار نظارتی قوی و عملیاتی مشترک است که تمام بازیگران منطقه‌ای را در یک چارچوب واحد قرار دهد تا اطمینان حاصل شود که اقدامات هماهنگ و هدفمند پیش می‌روند.

وی هشدار داد: بدون این عزم ملی واقعی و همبستگی ساختاریافته مالی، خاک سرخس همچنان به آسمان مشهد صادر خواهد شد و این بحران، از یک چالش محیط‌زیستی محلی، فراتر رفته و تبدیل به یک فاجعه منطقه‌ای پایدار خواهد گشت.

فرماندار سرخس با تأکید بر اهمیت استراتژیک سرخس به عنوان دروازه شرق استان، به تأثیرات این بحران بر کلانشهر مشهد اشاره کرد و گفت: پایداری سلامت و اقتصاد مشهد تا حد زیادی به مدیریت موفقیت‌آمیز منابع طبیعی در شهرستان‌های مرزی وابسته است.

با توجه به آمارهای بهداشتی، تأثیرات این پدیده بر سلامت شهروندان مشهدی بسیار گسترده است. ریزگردها، به ویژه ذرات ریزتر PM۱۰ و PM۲.۵، به طور مستقیم سیستم تنفسی شهروندان را هدف قرار می‌دهند. در روزهای بحرانی، افزایش آمار مراجعین به مراکز درمانی با شکایات حاد تنفسی، حملات آسم و تشدید بیماری‌های قلبی-عروقی، بار سنگین و دائمی را بر دوش سیستم بهداشت و درمان استان تحمیل می‌کند.

فرماندار سرخس علاوه بر حوزه سلامت، بر ابعاد اقتصادی این آلودگی‌ها تأکید کرد و افزود: آلودگی هوا زنجیره‌ای از اختلالات را در سطح شهر مشهد ایجاد می‌کند؛ از توقف اجباری فعالیت‌های عمرانی تا تعطیلی مدارس که به طور مستقیم منجر به کاهش بهره‌وری نیروی کار می‌شود. همچنین، صنعت گردشگری مذهبی که شریان حیاتی اقتصاد منطقه است، در صورت تداوم آلودگی هوا و نگرانی زائران، با کاهش تعداد بازدیدکنندگان مواجه خواهد شد.

فرماندار سرخس در پایان تخصیص اعتبارات مورد نیاز را ضروری دانست و ابراز امیدواری کرد: با حمایت‌های استانی و ملی و تخصیص به موقع منابع مالی مورد نیاز، طرح‌های تثبیت کانون‌های چهارگانه با قدرت بیشتری ادامه یابد تا از تبدیل شدن تهدید ریزگردها به یک فاجعه پایدار جلوگیری شود.

بحران ریزگردها و بیابان‌زایی در شهرستان سرخس واقع در شمال شرق ایران به یک وضعیت اضطراری زیست‌محیطی تبدیل شده است که عواقب آن تأثیرات مستقیمی بر سلامت عمومی، اقتصاد و کیفیت زندگی میلیون‌ها نفر، به‌ویژه ساکنان مشهد، دارد. آمارها نشان می‌دهد که حدود ۲۱۰ هزار هکتار از اراضی این شهرستان در معرض خطر فرسایش و تولید گرد و غبار هستند. سه کانون اصلی فرسایش موجود در این منطقه، مانند خانگیران-گنبدلی و چاله‌زرد-آبمال، به‌عنوان تولیدکنندگان اصلی ریزگردها شناخته می‌شوند.

این بحران تنها یک مسئله محلی نیست و عوامل خارجی، نظیر صحرای قره‌قوم در ترکمنستان و کانون‌های گرد و غبار در افغانستان، بر وخامت وضعیت می‌افزایند. به‌طور خاص، صدور ریزگردها از این مناطق به سرخس و مشهد، چالشی پیچیده ایجاد کرده است که نیاز به همکاری‌های فراملی و دیپلماسی محیط‌زیستی را نشان می‌دهد.

برای مقابله با این چالش‌ها، نیاز به یک برنامه عملیاتی دقیق و تأمین مالی مناسب احساس می‌شود. حسینی‌کیا، رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری سرخس، بر تأمین اعتبار از سوی تمامی نهادهای دولتی، خصوصی و عمومی تأکید کرد و هشدار داد که هزینه‌های عدم سرمایه‌گذاری در پیشگیری بسیار بالاتر از هزینه‌های اجرای طرح‌های موقعیتی خواهد بود.