اریکا سولومون و صنم ماحوزی / نیویورک تایمز / ۵ ژانویه ۲۰۲۶
* این پرداختها تازهترین اقدام برای کاهش فشارهای اقتصادی است، اما منتقدان میگویند با توجه به شدت بحران، تأثیر چندانی نخواهد داشت.
در حالی که ایران با اعتراضهایی ناشی از تشدید بحران اقتصادی روبهروست، دولت این کشور روز دوشنبه اعلام کرد قصد دارد به بیشتر شهروندان، پرداخت ماهانهای معادل حدود ۷ دلار [یک میلیون تومان] اختصاص دهد.
به گفته فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، هدف این طرح «حفظ قدرت خرید خانوارها، کنترل تورم و تضمین امنیت غذایی» است. با این حال، این اقدام به احتمال زیاد کمکی جدی به کاهش مشکلات اقتصادی اکثر ایرانیان نخواهد کرد؛ چرا که حداقل هزینههای معیشتی ماهانه برای بیشتر خانوادهها بیش از ۲۰۰ دلار برآورد میشود.
در اواخر دسامبر، فشارهای اقتصادی باعث شد کسبه، بازاریان و دانشجویان دانشگاهها در بسیاری از شهرها دست به اعتراض بزنند؛ بازارها تعطیل شد و تجمعهایی در محوطههای دانشگاهی شکل گرفت. در طول یک سال گذشته، ارزش پول ملی ایران در برابر دلار بیش از نصف کاهش یافته و آمارهای رسمی نشان میدهد نرخ تورم تنها در ماه دسامبر از ۴۲ درصد فراتر رفته است.
این اعتراضها که اکنون وارد نهمین روز خود شدهاند، در ۲۲ استان از مجموع ۳۱ استان ایران گسترش یافته و شعارها در بسیاری موارد از مطالبات صرفاً اقتصادی فراتر رفته و به درخواست آزادی و برکناری رهبری اقتدارگرای جمهوری اسلامی رسیده است.
اعتراضهای کنونی به گستردگی اعتراضهای سراسری پیشین نیست؛ از جمله اعتراضهای سال ۲۰۲۲ که با محوریت زنان شکل گرفت یا اعتراضهای سال ۲۰۱۹ که در پی افزایش قیمت بنزین آغاز شد. اما این بار دولت تحت فشار ایران تلاش کرده است نهتنها با ابزارهای امنیتی، بلکه با تغییراتی در سیاستهای اقتصادی نیز واکنش نشان دهد.
این اعتراضها تازهترین حلقه از زنجیره بحرانهایی است که طی یک سال گذشته دامنگیر حاکمیت ایران شده است.
در ماه ژوئن، یک جنگ کوتاهمدت با اسرائیل به توان نظامی و تأسیسات هستهای کشور آسیب وارد کرد. ایران همچنین با مجموعهای از بحرانهای زیستمحیطی روبهرو بوده است، از جمله شدیدترین خشکسالی در شش دهه اخیر. افزون بر این، پس از آنکه ایران و دولتهای اروپایی در بازمذاکره توافق هستهای ناکام ماندند، سازمان ملل متحد در اواخر سال گذشته تحریمها علیه ایران را دوباره برقرار کرد و همین امر بحران اقتصادی را تشدید کرد.
اندکی پس از آغاز اعتراضها در دسامبر، دولت رئیس کل بانک مرکزی را برکنار کرد. هفته گذشته نیز سیاست ارزی کشور اصلاح شد؛ سیاستی که پیشتر واردات برخی کالاهای اساسی را با نرخ یارانهای تأمین میکرد. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اعلام کرد که این نرخ ارز از سوی برخی بخشها مورد سوءاستفاده قرار گرفته و به کاهش قیمتها، آنگونه که انتظار میرفت، منجر نشده است.
فاطمه مهاجرانی روز یکشنبه در بیانیهای گفت ۱۰ میلیارد دلاری که پیشتر هر سال صرف یارانه واردات برخی کالاها میشد، از این پس بهطور مستقیم به شهروندان ایرانی پرداخت خواهد شد. میزان این پرداختها یک میلیون تومان، معادل حدود ۷ دلار، خواهد بود و بهصورت اعتبار خرید برای تهیه برخی کالاها در اختیار افراد واجد شرایط قرار میگیرد. او مشخص نکرد این اعتبار برای خرید چه کالاهایی قابل استفاده خواهد بود.
این پرداخت ماهانه، با قیمتهای فعلی در ایران، معادل خرید حدود ۱۰۰ عدد تخممرغ، یک کیلوگرم گوشت قرمز یا چند کیلوگرم برنج یا مرغ است. به گفته وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، این پرداختها به ۸۰ میلیون ایرانی، یعنی اکثریت جمعیت کشور، تعلق خواهد گرفت.
اسفندیار باتمانقلیچ، از بنیانگذاران بنیاد «بورس و بازار»، یک اندیشکده اقتصادی مستقر در بریتانیا، میگوید مقامهای ایرانی ممکن است امیدوار باشند سیاستهایی که همزمان بازاریان و فقیرترین اقشار جامعه را هدف قرار میدهد، برای فروکش کردن نارضایتیهای اصلیِ محرک اعتراضها کافی باشد.
با این حال، به گفته او، این پرداختهای جدید بعید است بتواند احساس کلی ناامیدی ایرانیان نسبت به وضعیت اقتصادی و آیندهشان را تغییر دهد.
او گفت: «برای طبقه متوسط، این مبلغ ناچیز است و بهطور معناداری سطح زندگی آنها را بهبود نمیبخشد، اما قطعاً وضعیت فقیرترین یکپنجم جامعه را بهتر خواهد کرد.»
باتمانقلیچ افزود: «دولت بهوضوح فکر میکند توان مالی اجرای این طرح را دارد، اما آنچه در توانش هست، برای کاهش فشارهایی که اکثر ایرانیان با آن روبهرو هستند، کافی نیست.»
مشکلات اقتصادی ایران از سال ۲۰۱۸ تشدید شد؛ زمانی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، از توافق هستهای با تهران خارج شد و تحریمها علیه فروش نفت و مبادلات بانکی بینالمللی را دوباره اعمال کرد. پس از آنکه شورای امنیت سازمان ملل نیز در ماه سپتامبر تحریمها را بازگرداند، ارزش پول ملی ایران بیش از پیش سقوط کرد.
مهار این بحران نیازمند تغییرات بسیار گستردهتری در سیاستهاست؛ از جمله دستیابی به توافق هستهای برای لغو تحریمها و مقابله با سوءمدیریت اقتصادی و فساد، که به توزیع هرچه نابرابرتر ثروت در کشور انجامیده است.
به گزارش بیبیسی فارسی و گروههای فعال، اعتراضها روز دوشنبه نیز در چندین شهر از جمله تهران، پایتخت، و یاسوج ادامه داشت.
مقامهای ایرانی در برابر تهدیدهای مکرر دونالد ترامپ برای مداخله به نفع معترضان، با احتیاط اما لحنی قاطع واکنش نشان دادهاند.
ترامپ هفته گذشته هشدار داد که ایالات متحده «آماده و مسلح» است و اگر معترضان کشته شوند، آماده حمایت از آنها خواهد بود. او روز یکشنبه نیز این موضع را تکرار کرد و در گفتوگو با خبرنگاران، ضمن اشاره به بازداشت رئیسجمهور ونزوئلا، از آمادگی خود برای اقدام علیه کشورهای دیگر سخن گفت.
او گفت: «اگر شروع به کشتن مردم کنند، همانطور که در گذشته کردهاند، فکر میکنم ضربه بسیار سختی از سوی ایالات متحده خواهند خورد.»
روز دوشنبه، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این اظهارات را «جنگ روانی و تبلیغات رسانهای علیه کشور» و «بخشی از راهبرد آنها برای اعمال فشار بر ایران» توصیف کرد.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید