اگر به ترکیب اپوزیسیون جمهوری اسلامی بنگریم، این الگو را به‌روشنی می‌توان مشاهده کرد. واکنش حاکمیت به مخالفانی که خواهان حکمرانی مدنی و الگویی متفاوت از نظام فعلی هستند، به‌مراتب ملایم‌تر از واکنشی است که به جریان‌های ایدئولوژیک رقیب نشان می‌دهد؛ جریان‌هایی مانند پهلویسم و رجویسم که هر یک نماینده‌ی نوع خاصی از تفکر تمامیت‌خواه‌اند و قدرت را نه در چارچوب پلورالیسم، بلکه در قالب انحصار و رادیکالیسم می‌جویند.

اتفاقات تلخ سرکوب گسترده اخیر شهروندان کشورمان که با فراخوان‌های بدون پشتوانه و راهنمایی های غلط نماینده شاخص جریان پهلویسم به خیابان آمدند، نشان داد که ماهیت این اعتراضات تا چه اندازه بر سطح خشونت حکومت تأثیرگذار است. اگر این حرکت‌ها به‌تدریج و بر محور مطالبات صنفی و مدنی شکل می‌گرفت، با توجه به نارضایتی گسترده از ناکارآمدی مدیریتی و بحران‌های اقتصادی، احتمالاً هزینه‌های انسانی آن به‌مراتب کمتر می‌بود. اما زمانی که اعتراضات رنگ و بوی ایدئولوژیک به خود گرفت و با فراخوان‌هایی همراه شد که بر همسویی بخش‌هایی از بدنه‌ی نظامی یا سقوط قریب‌الوقوع نظام تأکید داشت، واکنش حاکمیت نیز به همان نسبت رادیکال‌تر و خون‌بارتر شد.

فارغ از اشتباهات جدی برخی چهره‌های اپوزیسیون در انحصارطلبی (رضا پهلوی) ، ارائه‌ی اطلاعات نادرست به جامعه و تحریک احساسات جوانان بدون پشتوانه‌ی واقعی، باید پذیرفت که خودِ ایدئولوژی‌های رقیبِ جمهوری اسلامی نقش مهمی در تشدید واکنش سرکوبگرانه‌ی حکومت ایفا کرده‌اند. از منظر منطق قدرت، نظامی که موجودیت خود را بر یک ایدئولوژی بنا کرده، هرگونه تهدید ایدئولوژیک را تهدیدی وجودی تلقی می‌کند؛ تهدیدی که پاسخ به آن نه با ابزار سیاست، بلکه با ابزار خشونت داده می‌شود.

در نتیجه، می‌توان گفت هرگاه انقلاب یا تغییر سیاسی در دل حکومت‌های برخاسته از انقلاب‌های ایدئولوژیک رخ دهد و این تغییر حامل تعارض میان ایدئولوژی‌های رقیب باشد، سطح خشونت و هزینه‌ی انسانی آن به‌مراتب بیشتر از زمانی است که اعتراضات بر محور مطالبات مدنی و با چشم‌اندازی غیرایدئولوژیک سامان می‌یابد. تجربه‌ی جهانی نیز مؤید این واقعیت است که گذارهای موفق به دموکراسی، نه از مسیر جنگ ایدئولوژی‌ها، بلکه از راه شکل‌گیری اجماع مدنی، نهادسازی و تفکیک قدرت از حقیقت مطلق صورت گرفته‌اند.

در نهایت، تا زمانی که ترکیب اپوزیسیون جمهوری اسلامی همچنان آمیخته‌ای از دیدگاه‌های ایدئولوژیکِ معطوف به گذشته — چه در قالب پهلویسم و چه در شکل رجویسم — باقی بماند، جریان مطالبه‌گر یک نظام دموکراتیک مدرن قادر نخواهد بود گفتمان مسلط آینده را شکل دهد. ایران برای عبور از چرخه‌ی استبداد، بیش از هر چیز به اپوزیسیونی نیاز دارد که نه بازتولید ایدئولوژی‌های کهنه، بلکه بنیان‌گذار سیاستی نو بر اساس حقوق شهروندی، پلورالیسم و دولت مدرن باشد؛ اپوزیسیونی که نزاع بر سر «چه کسی» را کنار بگذارد و پرسش بنیادین «چگونه باید حکومت کرد» را در مرکز گفت‌وگوی ملی قرار دهد.

ابراهیم روشندل