حفاظت از میراث ملی در برابر پیامدهای ویرانگر تنشهای نظامی، امروزه به یکی از حیاتیترین مطالبات جامعه مدنی و کارشناسان باستانشناسی تبدیل شده است. در پی حملات هوایی اخیر ایالات متحده و اسرائیل به خاک ایران، گزارشهای نگرانکنندهای از آسیبهای ساختاری به عمارت شمسالعماره، به عنوان یکی از برجستهترین نمادهای معماری و هویت ملی، منتشر شده است. این بنای ارزشمند که به دلیل ارتفاع و ساختار منحصربهفردش همواره جایگاهی ویژه در سیمای تاریخی شهر داشته، اکنون بر اثر ارتعاشات سهمگین ناشی از این انفجارها با شکافهای جدی در دیوارهها و سقف ایوانها روبرو گشته است. مصالح سنتی به کار رفته در این سازه، توان مقابله با موجهای صوتی شدید و لرزههای زمین را ندارند و هرگونه جابهجایی در پی این بنا، میتواند به معنای آغاز فرآیند تخریب غیرقابل بازگشت این اثر ثبتشده باشد.
از دیدگاه حقوق بینالملل و بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، هرگونه اقدامی که منجر به آسیب دیدن میراث فرهنگی ملی نظیر شمسالعماره شود، نه یک حادثه گذرا، بلکه جنایتی علیه فرهنگ و تاریخ بشریت است. این معاهدات بینالمللی صراحتاً بر لزوم مصونیت اماکن تاریخی در زمان درگیریها تأکید دارند و تخریب آنها را نقض فاحش قوانین جنگی قلمداد میکنند. حملات اخیر که منجر به آسیب به شمسالعماره شده، تنها آسیب به یک ساختمان نیست، بلکه هجمه به حافظه تاریخی یک ملت محسوب میشود که طبق پروتکلهای دوم کنوانسیون لاهه، میتواند مشمول پیگردهای بینالمللی به عنوان جنایت جنگی قرار گیرد. صیانت از این حریم، وظیفهای قانونی است که تمامی طرفهای درگیر ملزم به رعایت استانداردهای آن برای حفظ داراییهای معنوی جهان هستند.
علاوه بر ابعاد حقوقی، تخریب تدریجی میراث ملی بر اثر حملات خارجی پیامدهای روانی عمیقی بر جامعه دارد و نوعی ترور هویت ملی به شمار میآید. شمسالعماره راوی تحولات مدرنیته و شناسنامه تصویری پایتخت است؛ از این رو، ایجاد شکاف در دیوارههای آن به واسطه اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل، به معنای جریحهدار کردن غرور ملی و از بین بردن پیوندهای تاریخی میان نسلهاست. کارشناسان میراث فرهنگی هشدار میدهند که موج انفجارها با سست کردن تزئینات وابسته به معماری و تضعیف اتصالات آجری، پایداری این بنای باشکوه را به مخاطره انداخته است. سکوت در برابر چنین تخریبهایی، چراغ سبزی برای نابودی سایر کانونهای تمدنی خواهد بود که قرنها از حوادث طبیعی جان سالم به در بردهاند اما اکنون در برابر ابزارهای جنگی مدرن بیدفاع ماندهاند.
در نهایت، بازسازی و تثبیت بنایی با ظرافتهای شمسالعماره نیازمند عملیات مرمت فوقتخصصی و فوری است که در شرایط بحرانی کنونی بسیار دشوار مینماید. ارتعاشاتی که منجر به گسست در بافت دیوارهای اصلی شده، نشاندهنده عمق فاجعهای است که زیر پوستههای تزئینی بنا در جریان است. برای جلوگیری از ریزش کامل این گنجینه تمدنی، نه تنها توقف فوری عوامل تهدیدزا یک ضرورت است، بلکه جامعه جهانی باید برای نظارت بر سلامت آثار ملی ایران وارد عمل شود. صیانت از شمسالعماره به عنوان بخشی از میراث بشری، مسئولیتی است که فراتر از مرزهای جغرافیایی، وجدان هر انسان آزاده و هر نهاد مسئول بینالمللی را در قبال این تجاوزات فرهنگی به چالش میکشد.
منابع مورد استفاده:
-
-
گزارش اختصاصی ایندیپندنت فارسی درباره آسیب به دیوارههای شمسالعماره
-
متن کامل کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه جهت حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ – وبسایت یونسکو
-
پروتکل دوم کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و مجازاتهای جنایات جنگی علیه میراث فرهنگی
-
بیانیه سازمان یونسکو در مورد لزوم صیانت از میراث جهانی و ملی در مناطق درگیر تنش
-
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید