ناخدا محمد فارسی
دشمنان جمهوری اسلامی مدتهاست استدلال میکنند که اگر این کشور بتواند به سلاح هستهای دست یابد، بازدارندگی نهایی را در برابر حملات آینده خواهد داشت. اما مشخص شده است که ایران از پیش یک عامل بازدارنده قدرتمند دارد: و ان موقعیت جغرافیائی این کشور است. جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نشان داده است که ایران توانایی بستن تنگه هرمز، گلوگاه استراتژیکی که ۲۰ درصد از نفت جهان از آن عبور میکند، را دارد.
تنگه هرمز در آبهای ساحلی ایران و عمان (تا ۱۲ مایل دریایی) قرار دارد و این محدوده، بر اساس قوانین بینالمللی، آبهای سرزمینی این کشورها محسوب میشود. این کشورها در صورت جنگ با کشوری دیگر، حق دارند از تردد کشتیهای متعلق به دشمن جلوگیری کنند. کنوانسیون تنها حق عبور ترانزیتی از تنگهها به شرکتهای کشتیرانی را میدهد که از چنین مسیرهایی عبور کنند. اما این پرسش مطرح است که آیا این کنوانسیون در شرایطی که ایران تحت بمباران شدید دو قدرت نظامی قرار گیرد، همچنان معتبر است؟ پاسخ به این سؤال بسیار دشوار است. هر کشوری، بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی، حق دارد از سرزمین خود در برابر دشمن دفاع کند.
تنگه کمعمق هرمز دارای دو مسیر امن با عمق کافی برای عبور کشتیهای بزرگ است که عرض هر یک حدود سه کیلومتر است. افزون بر این، منطقهای حائل میان این دو مسیر وجود دارد که آن نیز حدود سه کیلومتر عرض دارد. این ویژگیها باعث میشود کشتیها ناگزیر از فاصلهای نزدیک به سواحل کوهستانی ایران عبور کنند؛ منطقهای که برای بهکارگیری سلاحهایی مانند موشک و پهپاد مناسب بوده و مقابله کامل با آن دشوار است.
به گزارش ایرنا، سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، سرهنگ دوم پاسدار ابراهیم ذوالفقاری، روز شنبه ۱۸ آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد: «کنترل تنگه هرمز به حالت قبل بازگشته و این تنگه راهبردی تحت مدیریت و کنترل شدید نیروهای مسلح ایران قرار دارد» (۱). مشخص نیست منظور از «مدیریت و کنترل» از دید این قرارگاه چیست.
با آغاز جنگ ۴۰روزه و حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای نظامی و غیرنظامی ایران، از جمله تأسیسات اتمی، فولاد مبارکه اصفهان، تأسیسات خوزستان و مجتمعهای پتروشیمی پارس جنوبی در عسلویه. نظام جمهوری اسلامی نیز منافع آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس را هدف قرار داد و تهدید کرد به کشتیهایی که بدون اجازه ایران از دهانه هرمز عبور کنند حمله خواهد کرد. شرکتهای کشتیرانی، از جمله نفتکشها، این تهدید را جدی گرفته و از تردد در منطقه خودداری کردند.
با تشدید حملات نیروهای سنتکام آمریکا و اسرائیل، رهبر ایران، آیتالله علی خامنهای، کشته شد و سپاه پاسداران به چهار کشتی در دهانه خلیج فارس حمله کرد و تنگه هرمز را بسته اعلام نمود. در مقابل، آقای ترامپ تهدید کرد نهتنها زیرساختهای ایران، بلکه «تمدن ایران» را نابود خواهد کرد. اما ساعاتی پیش از اجرای این تهدید، آتشبسی دو هفتهای اعلام شد تا اختلافات از طریق دیپلماسی حل وفصل شود.
بهسختی میتوان اهداف آمریکا در این کارزار را تحلیل کرد. درخواستهای آمریکا در مذاکرات اسلامآباد، در برابر خواستههای نظام جمهوری اسلامی، غیرقابلقبول به نظر میرسد. از سوی دیگر، آتشبس دو هفتهای رو به پایان است، بدون آنکه نتیجهای حاصل شده باشد. در حالی که آمریکا، به دستور آقای ترامپ، محاصره دریایی علیه ایران را ادامه میدهد، که خود مغایر با آتشبس است. به همین دلیل، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا تردد کشتیرانی بدون مجوز ایران را ممنوع اعلام کرد و عملاً تنگه هرمز را مجدداً مسدود نمود.
در ۱۹ آوریل، آقای ترامپ اعلام کرد که سنتکام آمریکا به یک کشتی باری با نام «توسکا» با پرچم ایران، که بهسوی بندرعباس در حرکت بود، حمله کرده و سیستم رانش آن را مختل کرده است. این اقدام توسط ناوشکن موشکانداز آمریکایی «اسپروئنس» انجام شد (۲). بر اساس گزارش سنتکام، پس از بیپاسخ ماندن دستور توقف، این ناوشکن با شلیک گلوله از توپ ۵ اینچی، نیروی محرکه کشتی را از کار انداخت. سپس تفنگداران دریایی آمریکا وارد کشتی شدند و آن را در اختیار گرفتند. سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا در واکنش به این اقدام اعلام کرد که بهزودی پاسخ داده خواهد شد و این اقدام را «راهزنی دریایی» و نقض آتشبس خواند.
در همین حال، دور دوم مذاکرات میان نمایندگان آمریکا و جمهوری اسلامی قرار است سهشنبه ۲۱ آوریل آغاز شود. شواهد نشان میدهد که هر دو طرف، علیرغم تنشهای لفظی، تمایل به ادامه جنگ ندارند. در مقابل، برخی طرفداران جنگ همچنان بر ایده «جنگ رهاییبخش» تأکید دارند، در حالی که تجربههای تاریخی نشان میدهد این دیدگاهها اغلب بر توهمات استوار است. نمونههایی مانند حمله آمریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ و عراق در سال ۲۰۰۳ نشان میدهد که چنین مداخلاتی اغلب به بیثباتی، تلفات انسانی گسترده و ظهور گروههایی مانند داعش منجر شده است.
افزون بر این، با وجود مذاکرات، طرفین همچنان به تهدیدات خود ادامه میدهند. نظام جمهوری اسلامی اعلام کرده است تا زمانی که محاصره دریایی لغو نشود، به میز مذاکره بازنخواهد گشت. همچنین تأکید کرده است که کنترل تنگه هرمز را بهعنوان یک اهرم ژئوپلیتیک حفظ خواهد کرد.
در ادامه، بسته شدن تنگه هرمز اثرات گستردهای بر اقتصاد جهانی گذاشته است؛ از افزایش قیمت انرژی گرفته تا تأثیر مستقیم بر قیمت سوخت در اروپا و بریتانیا. در واکنش، کشورهای اروپایی این اقدام را محکوم کردند. آلمان نیز آمادگی خود را برای مشارکت در تأمین امنیت تنگه اعلام کرد (۳). با این حال، تا کنون اقدام عملی مؤثری صورت نگرفته و وضعیت تردد کشتیها همچنان بیثبات است.
به نظر میرسد حتی در صورت بازگشایی کامل تنگه هرمز، معادلات راهبردی تغییر کرده باشد. کشورهای منطقه در حال ایجاد مسیرهای جایگزین برای انتقال انرژی هستند تا وابستگی خود را کاهش دهند.
در نهایت، باید گفت هر جنگی به توافقی ختم میشود، حتی اگر آن را صلح ننامند. شرایط کنونی نشاندهنده وضعیتی تعلیقی میان جنگ و صلح است؛ جایی که هم دیپلماسی و هم ابزار نظامی بهطور همزمان فعالاند.
در صورت شکست مذاکرات، احتمال ازسرگیری جنگ وجود دارد. در چنین شرایطی، نتیجه جنگ زمانی به نفع یک طرف خواهد بود که اهداف راهبردی طرف مقابل محقق نشود. در این چارچوب، اگر ایران بتواند (چنانکه تاکنون توانسته) عبور از خطوط قرمز خود جلوگیری کند و همزمان هزینههای درگیری را به سطوحی فراتر از محاسبات اولیه طرف مقابل منتقل کند، می تواند مدعی «پیروزی» ایران را از دل واقعیت ها باشد .
در عرصه داخلی نیز چشمانداز روشنی دیده نمیشود و آلترناتیو مؤثری شکل نگرفته است. در این میان، جریان پادشاهیخواهی نیز با چالشهای جدی در ارائه راهکار عملی مواجه است. در این راستا مسافرت شاهزاده رضا پهلوی به سوئد باعث تشنج بین هواداران و مخالفان سامانه پهلوی شد، طرفداران در خارج از ساختمان پارلمان، شعار «جاوید شاه» سر دادند. وی نیز در سخنان خود جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را «جنگ آزادیبخش» نامید و گفت نباید «نیمهکاره» رها شود.
در نهایت، تنها راه عبور از وضعیت کنونی، ایجاد یک آلترناتیو کثرتگرا با برنامهای واقعبینانه و مورد پذیرش مردم ایران و جامعه جهانی است. مردم ایران باید خود سرنوشتشان را تعیین کنند، نه آنکه این سرنوشت به قدرتهای خارجی سپرده شود.
ناخدا محمد فارسی
۲۱ آوریل ۲۰۲۶
1 – https://www.irna.ir/news/86130341/
2 – https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4464037/us-forces-disable-vessel-attempting-to-enter-iranian-port-violate-blockade/
3 – https://www.dw.com/fa-ir/a-76838435
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید