نزدیک به هشتاد روز از قطعی سراسری اینترنت در ایران میگذرد. دولت «مسعود پزشکیان» وانمود میکنند که انگار در قطعی اینترنت نقشی ندارد. فعالان آزادی اینترنت میگویند اینترنت ایران در همین پنج ماهی که از شروع اعتراضات دیماه و موج اول قطعی اینترنت در سال ۱۴۰۴ میگذرد، تغییراتی را شاهد بوده که بعید است به حالت قبلی، یا همان «فیلترنت» بازگردد. جمهوری اسلامی به بهانه امنیت و جنگ چه بلایی بر سر اینترنت ایران آورده و با چه روشی خاموشی دیجیتال را بر ایرانیان تحمیل کرد؟
***
از آبان ۱۳۹۸ و اعتراضات سراسری به گران شدن یکشبه بنزین که برای اولینبار در حدود ۱۲روز اینترنت ایران بهطور سراسری و در کل کشور قطع شد، اینترنت ایران چندینبار و بنا به مشکلات امنیتی که حکومت با آن روبهرو بوده، قطع شده یا دسترسیهای مردم عادی به شدت محدود شده است. هر موج اعتراضی، حملات نظامی علیه مواضع جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن در داخل ایران، اینها همه مردم ایران را کموبیش از جهان بریدهاند.
اینبار اما فرق میکند. «علیرضا منافی»، فعال آزادی اینترنت و پژوهشگر امنیت دیجیتال به ایرانوایر میگوید که اینترنت ایران قبل از این ماجرا با اینکه فیلترنت بود ولی بر پایه سیستم «بلک لیست» یا «فهرست سیاه» کار میکرد یعنی اینترنت، همان اینترنت جهانی بود ولی سایتها یا سرویسهایی که تعدادشان هم خیلی زیاد بود، بسته بودند. الان اما، اوضاع متفاوت است و سیستم بر مبنای «وایت لیست» یا فهرست سفید کار میکند: «کاملا برعکس شده، همه چیز بسته است به جز سرویسهایی که جمهوری اسلامی تصمیم گرفته آنها را باز بگذارد. این وایت لیست هم، کاربر به کاربر، اپراتور به اپراتور، منطقه به منطقه فرق میکند.»
اوضاع از این قرار است که اینترنت ایران اکنون طبقاتی است، کابوسی که پیش از این فعالان آزادی اینترنت بارها نسبت به آن و تبعات دردناکش در ایران هشدار داده بودند. اقشار، کسبوکارها یا افراد مورد تایید حکومت کمکم به اینترنت موسوم به «پرو» دست پیدا میکنند. حکومت میگوید که به افراد بهاندازه نیازشان دسترسی به سرویسها و وبسایتها داشته باشند. در حالیکه فعالان میگویند افراد یا نهادی که مشخص نیست معیار و مقیاسشان چیست، با بررسیهای امنیتی، چندین دسته از دسترسی را تعیین کردهاند و به افراد بر اساس سن، شغل و جنسیتشان امکان وصل شدن به اینترنت بینالمللی میدهند. با اینحال خود این اینترنت طبقاتی هم برای افراد مختلف به اشکال مختلف فیلتر شده است.
«امیر رشیدی»، محقق امنیت و دسترسی به اینترنت در همینباره به ایرانوایر میگوید که اینترنت دیگر یک حق نیست و تبدیل به «امتیاز» شده است. او توضیح میدهد که در ایران مردم با وضعیتی روبهرو هستند که حق دسترسی به اینترنت وجود ندارد و اینترنت «امتیازی است که در اختیار یک عدهای قرار میگیرد و در عدهای نصفهنیمه قرار میگیرد و در اختیار بخش بزرگی از جامعه هم اساسا قرار نمیگیرد.»
او تاکید دارد که تا قبل از این دستکم مردم ایران به اینترنت جهانی وصل بودند، اگرچه با فیلترینگ و بازههایی از قطعی اینترنت همراه بود که پس از وصل شدن دسترسیها محدودتر میشد، ولی اینترنت وجود داشت.
جدا از این بحث که دسترسی به اینترنت مطابق عرف و حقوق بینالمللی اینروزها یک حق محسوب میشود و حق دسترسی به جریان آزاد اطلاعات در توافقنامه و قراردادهای بینالمللی مربوط به حقوقبشر بارها مورد تاکید قرار گرفته، موضوع فیلترینگ در خود اینترنت پرو نیز مطرح است.
رشیدی با تاکید بر اینکه کاربر با پرداخت پول و خرید اینترنت پرو باید باز هم بابت ویپیانهای معمول و سنتی یا هزینه کند یا از ویپیانهای رایگان نهادهای حقوقبشری استفاده کند، میگوید: «اینترنت پرو هم اگر کسی پول بدهد و میزان گیگابایت اینترنت بخرد و به اینترنت بینالملل وصل شود، اما باز سانسور دارد. برای بعضی یوتیوب باز است، اینستاگرام فیلتر است که برای آن هم باید ویپیان بگیرند.»
کانفیگ چیست و آیا کانفیگ فروشها به حکومت وصلند؟
برای کسانیکه خارج از ایران زندگی میکنند، اغلب کانفیگ اصطلاح نامفهومی است. اما ایرانیان این روزها برای وصل ماندن به جهان ناچارند از هزینههای زندگی روزمرهشان بزنند تا کانفیگ بخرند. قیمتها از بین هر گیگ ۲۵۰هزار تومان تا ۷۰۰-۸۰۰هزار تومان مخابره شده است.
محققان و کارشناسان امنیت دیجیتال میگویند که کانفیگ در واقع یک کد دستوری است که به اپلیکیشنی که قرار است سد بسته بودن اینترنت و فیلترینگ را دور بزند بگوید چطور دستگاه مربوطه را به جهان آزاد برساند.
به گفته علیرضا منافی، «یک نفر میتواند یک سرور مجازی یا ویپیاس (ویرچوال پرایوت سرور) بخرد و بر اساس نیازش پیکربندیها و تنظیماتی انجام دهد تا به آن سرور وصل شود. برای کسی که کاربر معمولیتری است، فروشنده و کسی که سرور را راه انداخته این تنظیمات را انجام میدهد و یک کلید به آن طرف میدهد و کلید را کاربر در اپلیکیشن ویپیانی که دارد وارد میکند و دسترسی پیدا میکند. آن کلید را اصطلاحا کانفیگ میخوانند.»
امیر رشیدی هم توصیفی مشابه دارد. او میگوید: «هر اپلیکیشنی برای اینکه که بفهمد چطور باید باید به ویپیاس وصل شود، یک فایلی دارد که پیکره بندی (کانفیگوریشن) دارد. یک سری اطلاع فنی دارد، مثلا به اپلیکیشن میگوید فلان اپلیکیشن، تو باید از این مسیر عبور کنی تا برسی به آن سرور. در واقع یک فایل است که پول میدهی تحویل میگیری و میگذارند روی اپلکیشنهای فیلترشکن و با آن وصل میشوند به اینترنت. قیمتهای گزافی دارد که خیلی عجیب و غریب است.»
اما علیرضا منافی و امیر رشیدی میگویند به نظر میرسد که در شرایطی که هر روش مبتکرانهای در فضای مجازی برای وصل نگه داشتن مردم، یکی دو روزه شناسایی شده و بسته میشود، کار کردن کانفیگها میتواند نشانهای از ارتباط سازندگان و فروشندگان آن با حاکمیت و کسانی باشد که اساسا اینترنت را قطع کردهاند.
علیرضا منافی به رصد کیف پول دیجیتال یکی از کانفیگفروشها و تراکنش یک میلیوندلاری او در دو ماه گذشته اشاره میکند و میگوید: «کسی که در دو ماه یک میلیون دلار فروخته، به تعداد زیادی ویپیان فروخته و آدمی که دسترسی دارد و به این تعداد بالا ویپیان میفروشد و سرویساش قطع نمیشود این یک آدم معمولی نیست. خودش دیتاسنتری دارد و یک آدم سطح بالایی است یا کسی را در سطح بالا دارد که به او دسترسی میدهند یا از بدنه حاکمیت است. در یک فضایی که وقتی یک فعال مستقل یک روشی را کشف میکند و ۲۴ ساعت تا ۴۸ ساعت بعد بسته میشود، ویپیانهایی که این شخص دارد میفروشد هم قابل مسدود کردن هستند، ولی وقتی مسدود نمیشوند. نشان میدهد به جایی وصل است.»
امیر رشیدی هم میگوید: «قطعا بخشی از این بازار دست کسانی است که فیلتر میکنند و بخشی از آن از ترافیک سفید شده عبور داده میشود. سرورهای سفید شده را که من و شما دسترسی نداریم، کسانیکه فیلتر میکنند دسترسی دارند. بنابراین، بخشی فسادی است که آنجا شکل میگیرد. کسب در آمد دارند و بخش دیگرش افرادی هستند که روشهای خلاقانهای درست میکنند. بخش دیگری هم استارلینک دارند. با همه اینها، بخش بسیار بزرگی هنوز پشت قطعی اینترنت ماندند. ما رکورد قطع اینترنت دنیا را زدیم. هیچ قطع اینترنتی در دنیا نداریم که با این مدت طولانی کل کشور را شامل شود.»
اینترنت سفید، پرو و شبکه ملی اطلاعات؛ آیا اینترنت به وضع قبلی بر میگردد؟
به گفته امیر رشیدی، سیمکارت سفیدها در واقع کسانی هستند که «تاییدیه امنیتی» دارند: «در سازوکاری، یک دستگاه امنیتی تایید کرده که اینها میتوانند به اینترنت وصل شوند، از رییس جمهور و مقامات دولتی تا خود خانم سخنگو گفته خودش که سیم کارتش سفید است و بخش دیگری هم هستند که به اسم خبرنگار، کسانی هستند که در شبکههای اجتماعی وابستگیهایی به رسانههای حکومتی دارند. البته خیلی از خبرنگارها هم قبول نکردند.»
اینترنت پرو را ولی اول به برخی کسبوکارها یا اصناف و مشاغل دادند، ماندن پزشکان، کادر درمان که نظام پرستاری با قطعیت به آن «نه» گفت. اما این روزها کاربرانی که با زحمت از ایران وصل میشوند گزارش میدهند که پیامکهای تبلیغاتی میگیرند که درخواست شان برای اینترنت پرو تایید شده، در حالیکه از اساس درخواستی نداده بودند. امیر رشیدی میگوید این روشی است تا کاربران اینترنت را در که ماهها در شرایط قطعی اینترنت بودند، جذب اینترنت پرو کنند.
علیرضا منافی هم نگاه مشابهی دارد، با این تفاوت که میگوید حکومت وقت کافی برای تمرین عملی برای قطع اینترنت جهانی و تست تمام ابزارهایی که برای قطع دسترسی شهروندان ایرانی داشته و مدلهای اینترنت طبقاتی و غیرهاش داشته است.
هر دو این پژوهشگران امنیت دیجیتال میگویند که احتمالا اینترنت به وضع قبلی یا همان فیلترنت سابق برنمیگردد.
علیرضا منافی با تاکید بر اینکه از سال ۱۴۰۱، جمهوری اسلامی فقط ۵۰هزار میلیارد تومان ردیف بودجه برای شبکه ملی اطلاعات داشته و بدون احتساب درآمدهای دیگری که خرج اینترانت، موسوم به اینترنت ملی شده، بهرغم وعدههای دولت برای عادیشدن اوضاع، قطعا به دوران قبل باز نخواهد گشت: «مثل این است که شما یک ویلایی را یک جایی خریدید و هزینه زیادی دادید و می خواهید اطرافیانتان را قانع کنید و میگویید من فعلا ساختمش، فعلا نمیروم آنجا. ماهی یکبار میروم. این منطقی نیست.»
او تاکید دارد که در شرایط قطعی اینترنت و کاهش ترافیک امکان کنترل نیز برای نهادهای امنیتی حکومت بالا رفته و این مصرف دوگانهای برای حکومت دارد، هم کسب درآمد میکند و هم اهداف امنیتیاش تامین میشود: «حتی اگر اینترنت برگردد به فیلترنت پیش از دیماه، نکته این است الان جمهوری اسلامی ابزاری را در دست دارد و هر وقت دلش بخواهد میتواند قطعش کند و این بار همه زیر و رویش را در آورده و عملی تستاش کرده و توانسته آن را بهبود ببخشد. هر وقت بخواهد میتواند استفاده کند. من بعید میدانم اینترنت برگردد. بهخصوص که اینترنت پرو و سطح پیامهایی که به افراد میدهند خیلی زیاد شده.»
امیر رشیدی هم معتقد است که وضعیت در بهترین حالت به بازه زمانی کوتاه بین اعتراضات دیماه تا جنگ ۴۰روزه باز خواهد گشت، زمانی که اینترنت ظاهرا باز بود ولی ترافیک ۵۰ درصد کاهش یافته بود: «من بعید می دانم این وضعیت به این زودیها تغییر کند. در بهترین حالت میشود بعد از اعتراضات دیماه که ظاهرش آمده بود ولی ۵۰ درصد افت ترافیک داشتیم. از این طرف هم با اینترنت پرو جامعه را تبدیل میکنند به طبقات متفاوت. نمیدانیم آخرینبار کجای دنیا اینطور بود که دکترها یک مدل دسترسی به اینترنت داشته باشند، بچههای تک یک مدل دارند و تکه تکه میکنند و افرادی به روشهایی که معلوم نیست چیست، صلاح می دانند کی چه را ببیند و تازه اگر میخواهند آنها را ببینند باید پول بیشتری بدهند.»
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید