اجرت بالای ساخت و زمان طولانی تولید، بسیاری از آثار ملیله و جواهرات دست‌ساز را در بازار رقابتی عقب می‌راند

افزایش قیمت نقره و دشواری تأمین مواد اولیه، این روزها به یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های ملیله‌کاران و انگشترسازان زنجان تبدیل شده است. اما نگرانی آن‌ها تنها به چند گرم نقره محدود نمی‌شود. در روزگاری که طلا و نقره بیش از پیش به کالایی سرمایه‌ای تبدیل شده‌اند و بسیاری از زیورآلات و ظروف قدیمی، بی‌آنکه ارزش هنری‌شان به اندازه ارزش فلز مورد توجه قرار گیرد، ذوب و دوباره ساخته می‌شوند، یکی از ظریف‌ترین هنرهای فلزی ایران نیز با چالشی دوگانه روبه‌رو است؛ از یک سو افزایش قیمت نقره خام و از سوی دیگر بازاری که در آن، ارزش فلز گاه بر ارزش هنر پیشی می‌گیرد.

هر سال حدود چهار تن نقره در ۲۰۰ کارگاه ملیله‌کاری زنجان به زیورآلات، ظروف و اشیای تزیینی تبدیل می‌شود؛ آثاری که از کنار هم نشستن رشته‌هایی به ظرافت چند تار مو شکل می‌گیرند و ریشه‌هایشان دست‌کم به قرون میانی اسلامی می‌رسد. زنجان هم که سال ۱۳۹۸ عنوان «شهر جهانی ملیله» را از شورای جهانی صنایع‌دستی دریافت کرد، همچنان مهم‌ترین مرکز این هنر در ایران به شمار می‌رود.

البته ارزش ملیله تنها به نقره به کار رفته در آن محدود نمی‌شود، بلکه در هزاران ساعت کار دست و دانشی نهفته است که نسل به نسل منتقل شده است؛ میراثی که در عصر تولید انبوه و نگاه سرمایه‌ای به طلا و نقره، بیش از هر زمان دیگری نیازمند دیده شدن است.

پیش از آنکه ریخته‌گری و قالب‌های آماده بخش بزرگی از صنعت جواهر و فلزکاری را در اختیار بگیرند، ارزش بسیاری از اشیای فلزی در ظرافت ساخت و مهارت استادکار نهفته بود. ملیله‌کاری که بر پایه کنار هم قرار دادن مفتول‌های بسیار نازک نقره شکل می‌گیرد، یادگار همین جهان است؛ جهانی که در آن فلز نه در قالب، بلکه در دستان هنرمند شکل می‌گرفت.

فلزکاری و نقره‌کاری در ایران پیشینه‌ای چند هزار ساله دارد. ظروف سیمین ساسانی که امروز در موزه‌های بزرگ جهان نگهداری می‌شوند، از مشهورترین نمونه‌های این هنر به شمار می‌روند. پروفسور آرتور آپهام پوپ در کتاب «شاهکارهای هنر ایران»، با اشاره به تداوم زرگری و نقره‌کاری پس از ظهور اسلام، از نمونه‌هایی از ملیله متعلق به قرن دوازدهم میلادی یاد می‌کند.

ملیله‌کاری را می‌توان معماری با مفتول‌های نقره دانست. استادکار ابتدا نقره را به رشته‌هایی باریک تبدیل می‌کند و سپس این رشته‌ها را با پیچ‌وتاب‌های ظریف و نقوش اسلیمی، ختایی و هندسی کنار هم قرار می‌دهد. برخلاف ریخته‌گری که در آن فلز مذاب در قالب ریخته می‌شود، در ملیله هر جز به صورت جداگانه ساخته و با لحیم به کل اثر متصل می‌شود. به همین دلیل، ارزش این آثار بیش از آنکه در وزن فلز باشد، در مهارت و زمانی نهفته است که صرف ساخت آن‌ها شده است.

اگرچه ملیله‌کاری در شهرهایی مانند اصفهان نیز سابقه دارد، زنجان مهم‌ترین مرکز این هنر در ایران شناخته می‌شود. به گفته مسئولان فرهنگی استان، حدود ۲۰۰ کارگاه ملیله‌کاری در زنجان فعال‌اند و سالانه نزدیک به چهار تن نقره در قالب زیورآلات، ظروف و آثار تزیینی به بازار عرضه می‌شود. این هنر علاوه بر حفظ یک سنت کهن، در اشتغال و اقتصاد صنایع‌دستی استان هم نقش مهمی ایفا می‌کند. با این حال ملیله یکی از هنرهایی است که بیش از بسیاری از رشته‌های دیگر از نگاه صرفا سرمایه‌ای به فلزات گرانبها آسیب‌دیده است.

هنگامی‌ که طلا و نقره به کالایی برای حفظ ارزش دارایی تبدیل شدند، اجرت بالای ساخت و زمان طولانی تولید، بسیاری از آثار ملیله و جواهرات دست‌ساز را در بازار رقابتی عقب می‌راند. در بازار فلزات گرانبها، ممکن است طلای دست‌دوم و نقره کهنه بدون توجه به ارزش هنری و تاریخی‌شان آب و دوباره به شمش یا زیورآلات جدید تبدیل شوند. این سرنوشتی است که بسیاری از آثار ارزشمند فلزکاری ایران در یک قرن گذشته با آن روبرو بوده‌اند.

همین مسئله باعث شده که بسیاری از استادکاران معتقد باشند ارزش هنری باید همان اندازه که وزن طلا و نقره اهمیت دارد، موردتوجه قرار گیرد. همان‌گونه که قیمت یک فرش نفیس تنها بر اساس وزن پشم یا ابریشم آن تعیین نمی‌شود، ارزش ملیله نیز تنها در چند گرم نقره خلاصه نمی‌شود. آنچه این آثار را از فلز خام متمایز می‌کند، زمان، مهارت و دانشی است که طی نسل‌ها شکل‌ گرفته است.

امروز اما دغدغه‌های تازه‌ای نیز بر مشکلات قدیمی افزوده‌ شده است. معاون صنایع‌دستی و هنرهای سنتی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی زنجان در هفته صنایع‌دستی امسال اعلام کرد که تامین نقره خام و افزایش شدید قیمت آن به یکی از بزرگ‌ترین مشکلات ملیله‌کاران و انگشترسازان زنجان تبدیل شده است. مشکلی که در کنار دشواری فروش، بقای یکی از ظریف‌ترین هنرهای فلزی ایران را با چالش روبرو کرده است.

در روزگاری که بسیاری از اشیا در کارخانه‌ و با قالب‌های یکسان تولید می‌شوند، ملیله هنوز یادآور زمانی است که زیبایی از صبر، دقت و کنار هم نشستن هزاران رشته نازک فلز متولد می‌شد. شاید همین ویژگی است که ملیله زنجان را از چند گرم نقره فراتر می‌برد.