رادیو زمانه 

رضا شکراللهی

منوچهر فرید، بازیگر سرشناسی که با ایفای نقش در شماری از آثار شاخص موج نو سینمای ایران در یادها ماند، در ۸۹ سالگی در ملبورن استرالیا درگذشت.

او متولد سال ۱۳۱۶ در تهران و از هم‌نسلان چهره‌هایی چون علی نصیریان، محمدعلی کشاورز، پرویز فنی‌زاده و پرویز صیاد بود که خبر درگذشت او روز جمعه ۱۱ تیرماه منتشر شد.

منوچهر فرید، که خودش علاقه‌ای به شرح دلایل ترک ایران نداشت، پس از انقلاب ۱۳۵۷ به دلیل بهائی بودن از ادامهٔ فعالیت هنری در ایران بازماند. در میانهٔ بهمن سال ۱۳۵۸، پس از پایان گرفتن دو فیلم «چریکه تارا» و «میراث من جنون»، ایران را ترک کرد و به آمریکا رفت و پس از چند سال در استرالیا ساکن شد.

بازیگری که از «رگبار» تا تبعید و کار در نساجی، نقش خود را زندگی کرد

منوچهر فرید در حافظهٔ سینمای ایران بیش از هر چیز با نقش «آقا رحیم» در فیلم «رگبار» بهرام بیضایی ماندگار شده است؛ نقشی که در نگاه نخست می‌توانست چهره‌ای منفی به نظر برسد، اما خود او سال‌ها بعد می‌گفت رحیم را چنین نمی‌دید و معتقد بود این شخصیت، در مسیر فیلم، به همدردی و صمیمیتی انسانی با معلم داستان می‌رسد.

او از نسلی بود که تئاتر مدرن و سینمای متفاوت ایران را در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ خورشیدی شکل دادند؛ نسلی هم‌دوره با پرویز فنی‌زاده، جمشید مشایخی، پرویز صیاد، محمدعلی کشاورز، علی نصیریان و داود رشیدی.

فعالیت هنری او از اوایل دههٔ ۱۳۳۰ با تئاتر آغاز شد و پس از تجربه‌های صحنه‌ای و نمایش‌های زندهٔ تلویزیونی، از اوایل دههٔ ۴۰ به سینما راه یافت.

او در گفت‌وگویی که مهدی طاهباز، روزنامه‌نگار رادیو فردا، در سال ۱۳۹۳ با او انجام داد، آغاز علاقه‌اش به تئاتر را به کودکی و تماشای نمایش‌های لاله‌زار پیوند زد. می‌گفت پدرش در لاله‌زار کار می‌کرد و هر وقت جلوی تئاتری صف طولانی می‌دید، بلیت می‌گرفت تا خانواده نمایش را ببینند.

فرید پس از آن، در محلهٔ خود با بچه‌ها نمایش اجرا می‌کرد و بعدها در خرمشهر گروه تئاتر درست کرد.

ورود جدی او به حرفهٔ بازیگری از ادارهٔ هنرهای دراماتیک و آشنایی با حمید سمندریان آغاز شد. فرید در همان گفت‌وگو تعریف می‌کند که وقتی به تهران بازگشت، به تلویزیون رفت و از طریق پرویز کاردان به سمندریان معرفی شد. سمندریان از او امتحان گرفت و او به‌عنوان هنرپیشهٔ ادارهٔ هنرهای دراماتیک استخدام شد.

فرید از سمندریان به‌عنوان کسی یاد می‌کرد که بر شیوهٔ بیان و بازی او اثر گذاشت. به‌گفتۀ خودش، سمندریان به او گفته بود صدایش «آهنگ» دارد و باید با این عادت رایج در بازیگری آن روزگار مبارزه کند. این توجه به بیان طبیعی، بعدها در نگاه فرید به بازیگری نیز باقی ماند؛ تا جایی که در سال‌های بعد، دربارهٔ بازی در آثار بیضایی می‌گفت او «همیشه رعایت فن بیان» خود را می‌کرد و صرفاً از لحن کارگردان تقلید نمی‌کرد.

نخستین حضور سینمایی منوچهر فرید با «خشت و آینه» ابراهیم گلستان رقم خورد. او می‌گفت گلستان و فروغ فرخزاد اجرای نمایش «مرده‌های بی‌کفن و دفن» را دیدند و پس از آن چند بازیگر، از جمله فرید، جمشید مشایخی و محمدعلی کشاورز، برای بازی در صحنهٔ کلانتری «خشت و آینه» انتخاب شدند.

کارنامهٔ سینمایی فرید در ایران کوتاه اما چشمگیر بود. او در ۱۴ سال، تا پیش از ترک ایران در سال ۱۳۵۸، در ۱۴ فیلم سینمایی بازی کرد؛ از جمله «خشت و آینه»، «رگبار»، «غریبه و مه»، «کلاغ»، «چریکه تارا»، «بلوچ»، «صدای صحرا»، «صمد و قالیچهٔ حضرت سلیمان» و «میراث من جنون».

ادامه در رادیو زمانه