در افغانستان پس از ٢٠٠١، دو واژۀ «دانشگاه» و «پوهنتون» فقط دو نام برای یک نهاد آموزشی نیستند؛ این دو واژه نشانۀ یک جدال زبانیاند، جدالی که در آن، بسیاریها رد پای مهندسی زبان فارسی را میبینند.
ریشۀ این جدال به زمانی میرسد که هنوز اصطلاح «پوهنتون» در زبان رسمی افغانستان ساخته نشده است. پیش از آن، در فارسی واژۀ «دارالفنون» برای نهادهای آموزش عالی به کار میرفت؛ واژهای که از عثمانیها آن را از Polytechnique فرانسوی یا Polytechnic انگلیسی ترجمه میکنند و همینگونه وارد فارسی میشود.
در افغانستان نیز تا دهۀ ١٣٢٠ خورشیدی، همین واژه در کنار اصطلاحاتی مانند «فاکولته» و گاه «یونیورسیتی» در مطبوعات و اسناد رسمی دیده میشود. پیش از فرمان ظاهرشاه برای تأسیس دانشگاه در سال ١٣٢٥، چهار دانشکده یا فاکولته شکل گرفته است: پزشکی، حقوق، علوم، و ادبیات. به مجموع این دانشکدهها «دارالفنون» گفته میشود؛ اما دولت با گسترش این نهادها به ایجاد یک مرکز جامعتر میاندیشد، نهادی که در زبان امروز آن را دانشگاه مینامیم.
در همین دوره، در ایران واژۀ «دانشگاه» پیشتر در برابر یونیورسیتی و دارالفنون جا افتاده است. نقل است که عیسی صدیق اعلم، از چهرههای اصلی طرح دانشگاه تهران، از نخستین کسانی است که این واژه را به جای دارالفنون به کار میبرد. بنابراین، وقتی افغانستان به مرحلۀ تأسیس نهاد دانشگاهی میرسد، واژۀ فارسی «دانشگاه» از پیش موجود و قابل استفاده است.
اما افغانستانِ آن زمان در مسیر دیگری قرار میگیرد. حدود ده سال از آغاز روند پشتوسازی در دستگاه معارف و ادارۀ دولت میگذرد و این سیاست در اوج خود است. وزارت معارف، زیر نظر سردار محمدنعیم خان، همراه با اعضای پشتو تولنه و ریاست مستقل مطبوعات، به جای پذیرش اصطلاح موجود فارسی، به ساختن معادلهای پشتو روی میآورد.
در این روند، «دانشگاه» تقریباً نعلبهنعل به «پوهنتون» ترجمه میشود: «پوه» به معنای دانش، و «تون» به عنوان پسوند مکان. به همین ترتیب، «دانشکده» نیز به «پوهنزی» برگردانده میشود.
حتی فرمان خود ظاهرشاه هنوز واژۀ «دارالفنون» را در خود دارد؛ یعنی در لحظۀ تأسیس، میان واژههای قدیم و اصطلاحات تازه تفاوت دیده میشود. اما بلافاصله پس از آن، در مکاتب رسمی وزارت معارف توضیح داده میشود که برای «دارالفنون»، «فاکولته» و دیگر مصطلحات مربوط، واژههای «پوهنتون» و « پوهنخی» تصویب شدهاند و از این پس باید همانها به کار روند.
از همینجا روشن میشود که «پوهنتون» نه تنها حاصل تحول طبیعی زبان نیست؛ بلکه محصول یک تصمیم اداری در متن سیاست پشتوسازی زبان رسمی است. به همین دلیل، مناقشۀ امروز بر سر «دانشگاه» و «پوهنتون» فقط بحث دو واژه نیست؛ نشانی است از اینکه زبان علم و آموزش در افغانستان نیز از سیاستهای قومی و ناسیونالیستی جدا نیست.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید