اعتراض زنان به خشکشدن چشمههای آب روستاهای تفتان در سیستان و بلوچستان در نتیجه معدنکاوی در معدن طلا انجیروک با ضرب و شتم ماموران نیروی انتظامی در اواخر خرداد۱۴۰۵ سرکوب شد. اعتراض به فعالیت معدن طلا تفتان پیشتر نیز با تعطیلی موقت آن همراه شدهبود.
این در حالی است که به تازگی در ۱۴ تیر ۱۴۰۵، «کریمبخش کردی تمندانی» معلم و فعال محیط زیست که علیه معدنکاوی در این منطقه فعالیت میکرده با شکایت «علی کردی» نماینده خاش در مجلس شورای اسلامی به دادگاه احضار شدهاست. این فعال مدنی و محیط زیست هیچ سابقه قضایی جز احضار به دلیل اعتراض به استخراج در معدن طلا انجیروک تفتان نداشتهاست.
ساکنان روستاها و آبادیهای نزدیک به محل کاوش معدن انجیروک به ایرانوایر میگویند برخلاف دیگر مسایل محیط زیستی که رسانهها به آن توجه میکنند هیچ کدام از رسانههای داخل ایران به موضوع خشکشدن چشمههایی که باغهای مردم تفتان را آبیاری میکرد نپرداختهاند.
ساکنان منطقه تفتان، عموما دامدار، باغدار و کشاورز هستند و محصولاتی چون انار، زردآلو، گیلاس و سیب عمل میآورند اما از سال ۱۴۰۱ خشکشدن چشمهها محصول زردآلو در این منطقه را از بین بردهاست.
مولوی «عبدالحمید اسماعیلزهی» در خطبههای نماز جمعه ۲۹خرداد ۱۴۰۵ زاهدان نسبت به ضرب و شتم زنان معترض به فعالیت معدنی واکنش نشان داد و از مسوولان جمهوری اسلامی خواست صدای خواهران و زنان ایرانی را بشنوند که آنها برای مطالبه چه چیزی در محل معدن اعتراض کرده بودند.
معدن طلای «مادفتی» که با نامهای «انجیروک» یا «انجیرک» نیز شناخته میشود در حاشیه آتشفشان تفتان در جنوب زاهدان و شمال شهر خاش در سیستان و بلوچستان واقع شده، از سال ۱۳۹۹ برای بهرهبرداری به «شرکت توسعه معادن پارس تامین»که به عنوان بازوی معدنی شرکت سرمایه گذاری صدر سپردهشد. این شرکت از زیرمجموعههای «شستا» شرکت سرمایهگذاری تأمین اجتماعی است.
«عبدالکریم» از فعالان مدنی سیستان و بلوچستان به ایرانوایر میگوید: «معدن طلا تفتان در زیستگاه سنتی خاندان ریگی واقع شده که همواره محل تنشهایی بین محلیها و نیروهای حکومتی بودهاست. این در حالی است که حتی یک برگ سند از پیوست اجتماعی، فرهنگی یا محیط زیستی برای فعالیت این معدن منتشر نشده است».
در روستای سرسیاه چه بر سر زنان بلوچ آمد؟
روستای سرسیاه یکی از آبادیهایی است که در بخش «نوکآباد» از توابع شهرستان خاش در محدوده تفتان در مسیر تردد کامیونها و ماشینآلات معدنکاوی واقع شدهاست. این روستا با یکی از ورودیهای معدن حدود ۵ کیلومتر و با ورودی دیگری ۱۰ کیلومتر فاصله دارد. شامگاه ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ تعدادی از زنان روستای سرسیاه در اعتراض به خشکشدن آب چشمههایشان و از بین رفتن باغهای میوه به ویژه زردآلو از یک سو و همچنین به تردد مستمر خودروهای سنگین از دل روستایی که کمترین امکانات جادهای و ایمنی را دارد،جاده یا محل تردد به معدن را بستند. ماموران نیروی انتظامی «نوکآباد» در پی اعلام بستهشدن جاده از سوی کارکنان معدن انجیروک تفتان در این روستا حاضر شده و در حالی که با الفاظ زشت و رکیک این زنان را خطاب میکردند با استفاده از قنداق اسلحه به آنها حملهور شدند.
براساس گزارش منابع حقوق بشری از جمله «حالوش» یک زن ۵۵ ساله به نام «بیبینور ریگی کوته» که صاحب ۵ فرزند است براثر ضربه قنداق تفنگ مجروح شدهاست. یک فایل صوتی از زمان درگیری ماموران با این زنان در شبکههای اجتماعی منتشر شده که در آن ماموران به طور مکرر از زنان میپرسند «شوهرانتان کجا هستند؟»
علاوه بر این ماموران به طور پی در پی از الفاظ ناشایستی در مواجهه با این زنان که نسبت به تردد خودروهای سنگین اعتراض داشتند استفاده میکنند.
اعتراض شبانگاهی زنان روستای سرسیاه در حالی با خشونت ماموران نیروی انتظامی خاتمه یافت که روز بعد از این حادثه زنان بلوچ روستایی در فاریاب واقع در جنوب کرمان نسبت به فعالیت معدن کرومیت اقدام به بستن جاده کرده بودند که با خشونت ماموران مواجهه شدند با این تفاوت که این اقدام در روشنی روز رخ داد و به سرعت فیلمی از ضرب و شتم زنان توسط ماموران در شبکههای اجتماعی منتشر شد.
اعتراض به فعالیت معدن طلای انجیروک تفتان پیشتر نیز منجر به بستهشدن کارگاههای خاکبرداری شده بود. وبسایت بیبیسی فارسی در گزارشی به تعطیلی این معدن در دو تاریخ ۲۶مهر و ۱۰ آبان ۱۴۰۱ پرداختهبود.
معترضان در آن زمان تاکید میکردند این معدن، سرمایه محلی و متعلق به «ملت بلوچ» است و «نباید بیگانگان آن را استخراج و هزینه کنند».
واکنش مولوی عبدالحمید؛ صدای زنان معترض را بشنوند
مولوی عبدالحمید اسماعیلزهی امام جمعه مسجد مکی زاهدان در خطبههای نمازجمعه روز ۲۹خرداد ۱۴۰۵ رفتار نیروی انتظامی با زنان فاریاب را توهینآمیز توصیف کرد و در مورد برخورد با زنان معترض روستای سرسیاه تفتان نیز به تاکید گفتهاست: «صدای خواهران و زنان ایرانی را بشنوند که آنها برای مطالبه چه چیزی در محل معدن اعتراض کرده بودند.
او همچنین گفتهاست: «زنان دیدهاند از مردان خیری نیست و آنها رفتهاند برای حق و حقوقشان فریاد زدهاند».
مولوی عبدالحمید همچنین در سخنان خود تاکید کردهاست: «گفتهاند مشکل را حل کردهایم تا زمانی که صدای مردم تفتان شنیده نشده، حقوقشان دیده نشدهاست، مردم تفتان متضرر شدهاند،آب منطقه آنها از استخراج معدن خشک شدهاست، باغات آنها خشک شدهاست، ما امیدواریم این مسائل را ریشهای حل کنند».
خشم مردم از رفتار نیروی انتظامی؛ مردم چرا به معدنکاوی در تفتان اعتراض دارند؟
حمله ماموران نیروی انتظامی به زنان محور همه بحثها و صحبتهای روزهای اخیر مردم محلی در سیستان و بلوچستان بودهاست.
«رحیم» از اهالی شهرستان خاش به ایرانوایر میگوید: «مردم بلوچ هیچ حس خوبی به ماموران انتظامی ندارند. هیچ حس خوبی به حکومت هم ندارند. حکومتیها میآیند و منابع ما را میبرند، طبیعت ما را نابود میکنند و ما هیچ نمیتوانیم بگوییم لااقل به زنان ما بیحرمتی و دستدرازی نکنند؟»
او که خویشاوندانش در منطقه تفتان زندگی میکنند به دلایل اعتراض مردم به معدن طلا اشاره کرده میافزاید: «محصول زردآلوی پسرعموهای ما در همین دو سه سالی که معدن شروع به کار کرده خراب شد و از بین رفت. با انفجارهایی که انجام دادهاند، آب چشمهها قطع شده و محصول آنها خراب شده. آنها اصلا به این موضوع توجه نمیکنند».
رحیم همچنین تاکید میکند: «سادهترین اعتراض مردم این است که در همه ساعات شبانه روز آن حجم تردد از آن روستاها که هیچ امکانات جادهای ندارند انجام میگیرد. این تعداد خودروی سنگین در حال تردد است ولی هیچ به رفاه مردم فکر نمیکنند».
رحیم میگوید شنیدهاست که حمله ماموران نیروی انتظامی بهانهای شده تا برخی گروهکهای مسلح هم دست به حملاتی در این روزها به ماموران بزنند. ایرانوایر به طور مستقل نمیتواند این گفته را تایید یا تکذیب کند.
«دوستمحمد» یکی از فعالان مدنی در زاهدان نیز به ایرانوایر میگوید:«مردم اینجا زندگی خودشان را با همان آب اندکی که از چشمهها جاری بود تطبیق دادهبودند و الان فعالیت معدن همه چیز را به هم ریخته است. اینجا مردم محصولاتی مثل انار، سیب، زردآلو، گیلاس، انگور و هلو عمل میآوردند ولی باغهایشان در خطر نابودی قرار گرفته است».
یکی از اصلیترین محورهای اعتراضات مردم تفتان به معدنکاوی در انجیروک عدم پایبندی به قولی است که مسوولان به آنها دادهبودند.
دوستمحمد در توصیف ریشه اعتراضات مردم به «نامشخص بودن سهم مردم از منفعت معدن» اشاره کرده به ایرانوایر میگوید: «قول مساعد داده بودند که بهرهبرداری از این معدن نیز مثل معدن فیروزه نیشابور به یک شرکت تعاونی که اعضای آن ساکنان روستاهای همجوار هستند سپرده شود. اما عملا این وعده به فراموشی سپردهشد».
به گفته او مسوولان مرتب از ایجاد اشتغال راهاندازی این معدن سخن میگویند اما حتی مشخص نیست این معدن برای چه تعداد از محلیها که حالا باغهایشان در معرض نابودی است شغل ایجاد کردهاست.
دوستمحمد همچنین به نبود حتی یک برگ سند پیوست اجتماعی یا فرهنگی یا محیط زیستی اشاره میکند و میافزاید: «مردم محلی از این که هیچ مشورتی با آنها برای مداخله در سرزمین آباء و اجدادیاشان نشده دلخورند».
اما به جز غیبت پیوست اجتماعی – فرهنگی یا حتی محیط زیستی جای خالی یک موضوع دیگر نیز در این کار حس میشود.
«عبدالکریم» از فعالان مدنی سیستان و بلوچستان با اشاره به محدوده خاش و تفتان که به «سرحد» معروف است به ایرانوایر توضیح میدهد: این منطقه از قدیم محل استقرار خاندان ریگی بودهاست. در دهههای اخیر جمهوری اسلامی به بهانه مبارزه با برخی افراد فشار مضاعفی را به این خاندان وارد کردهاست. حال انتظار میرفت آغاز فعالیت عمرانی و توسعهای در این منطقه با اعتمادسازی بیشتری در پیش گرفته میشد».
تامین اجتماعی و بهرهبرداری از معدن انجیروک
زمان اکتشاف و مراحل واگذاری معدن طلای انجیروک تفتان در سیستان و بلوچستان مشخص نیست اما به نظر میرسد همزمان با شدت گرفتن فعالیتهای معدنی در دولت ابراهیم رئیسی بدون ارزیابیهای محیطزیستی فعالیت این معدن هم آغاز شدهباشد.
براساس رصد اخبار در رسانههای مختلف «گواهی کشف معدن طلای تفتان انجیرک» در بهمن ۱۳۹۹ به نام شرکت «توسعه معادن پارس تأمین» صادر شدهاست. این شرکت از زیرمجموعههای شستا (شرکت سرمایهگذاری تأمین اجتماعی) به عنوان بازوی معدنی شرکت سرمایه گذاری صدر تامین، در سال ۱۳۸۷ تاسیس شده و از سال ۱۳۹۱ فعالیت های خود را با نگاهی جامع به صنعت معدن، در زمینه اکتشاف، استخراج و بهره برداری از معادن پیش برده است.
از معدن طلای انجیروک تفتان به عنوان چهارمین معدن طلا که ذخیرهای بیش از ۱۰۰ میلیونتن کانسنگ دارد و سالی ۴۴۳ کیلو شمش طلا (نیمتن طلا) میتوان از آن استخراج کرد یاد میشود. کارخانه استحصال طلا تفتان در دوم مرداد ۱۴۰۳ توسط شرکت سرمایه گذاری صدر تامین ساخته و افتتاح شده که ادعا شده موجب اشتغال مستقیم ۱۵۰ نفر نیروی بومی خواهد شد.
در همین حال «شرکت توسعه معادن پارس تامین» در بخش مسئولیتهای اجتماعی وبسایت خود به فعالیتهایی در سیستان و بلوچستان و محدوده تفتان اشاره کرده که از جمله آن ساخت دو دهنه پل روستایی در سال ۱۴۰۲، اجاره ۲ مینیبوس برای تردد دانشآموزان روستایی در سال ۱۴۰۰ عنوان شده و همچنین وعده داده شده ۲ تصفیهخانه آب در تفتان و میرجاوه به زودی احداث خواهد کرد. این در حالی است که سیستان و بلوچستان طی سالهای اخیر همواره بالاترین نرخ بیکاری کشور را داشته و به تایید مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۲ در کنار کرمانشاه و لرستان با ۱۲ درصد در صدر بیکاری ایران نشسته بودهاست.
زیرساختهای صنعتی این استان انگشتشمار است و برای نمونه در محدوده خاش تنها صنعت فعال کارخانه سیمان خاش به شمار میرود و عموما فعالیتها دامپروری و کشاورزی یا باغداری است.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید