زاهدان – ایرنا – سرنوشت سیستان سالهاست با هیرمند گره خورده؛ رودی که هر بار آب آن کمتر به هامون رسیده، فقط یک تالاب خشک نشده، بلکه بخشی از اقتصاد، معیشت و امنیت زیستی شرق ایران نیز آسیب دیده است.
به گزارش ایرنا، سالهاست که نام سیستان با هامون شناخته میشود؛ تالابی که زمانی بخشی از چرخه طبیعی، اقتصادی و اجتماعی منطقه را شکل میداد و امروز خشکی آن پیامدهایی فراتر از حوزه محیط زیست ایجاد کرده است. کاهش ورودی آب، افزایش گردوغبار، آسیب به معیشت مردم و تغییر شرایط زیستی منطقه، نتیجه بحرانی است که طی سالها شکل گرفته و اکنون به تصمیمهای دقیق و هماهنگ نیاز دارد.
خشکی هامون حاصل یک عامل واحد نیست؛ کاهش بارندگی، تداوم خشکسالی، تغییرات اقلیمی، کاهش آورد طبیعی هیرمند و تغییر در مسیر جریان آب، هر کدام سهمی در وضعیت کنونی این تالاب داشتهاند. در این میان، احداث بند کمالخان در افغانستان و تغییر مسیر بخشی از جریان هیرمند، به یکی از محورهای اصلی پیگیری حقابه ایران از این رودخانه تبدیل شده است.
رودخانه هیرمند برای سیستان تنها یک منبع آب نیست؛ این رودخانه در طول تاریخ پایه شکلگیری زندگی در این منطقه بوده است. کاهش جریان آن ابتدا هامون را تحت تأثیر قرار داد و سپس آثار خود را در بخشهای مختلف از جمله کشاورزی، دامداری، اشتغال، افزایش کانونهای گردوغبار و دشوار شدن شرایط زندگی مردم نشان داد.
تالاب بینالمللی هامون که یکی از مهمترین زیستبومهای آبی شرق کشور به شمار میرفت، امروز به یکی از مهمترین پروندههای محیط زیستی ایران تبدیل شده است؛ پروندهای که حل آن تنها به تأمین آب محدود نمیشود و نیازمند هماهنگی میان دیپلماسی آب، مدیریت منابع داخلی، حفاظت از سرزمین و برنامهریزی توسعهای است.
حقابه هامون؛ پیگیری یک مطالبه فراتر از مرزها
سفر شینا انصاری، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست به سیستان و بلوچستان، بار دیگر موضوع هامون را در سطح ملی مطرح کرد. انصاری در این سفر با اشاره به توافق سال ۱۳۵۱ میان ایران و افغانستان درباره حقابه هامون، اعلام کرد تأمین نیاز آبی این اکوسیستم از مسیر دیپلماسی محیط زیست و همکاری دستگاههای مسئول دنبال خواهد شد.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست پیش از این نیز در گفتوگوی اختصاصی با ایرنا توضیح داده بود حیات هامون به سیلابهای هیرمند وابسته است و تلاش میشود روانآبهایی که امکان ورود به کشور دارند، به جای هدایت شدن به سمت شورهزار گودزره، مسیر طبیعی خود را به سمت ایران و تالاب هامون پیدا کنند.
این رویکرد نشان میدهد مسئله هامون تنها دریافت یک سهم آبی مشخص نیست، بلکه بازگشت جریان طبیعی آب به اکوسیستمی است که طی سالهای گذشته بر اثر کاهش ورودیها، خشکسالی و تغییر شرایط اقلیمی آسیب دیده است.
منصور بیجار، استاندار سیستان و بلوچستان، نیز در بازدید رئیس سازمان حفاظت محیط زیست از منطقه سیستان، با اشاره به آثار بند کمالخان بر جریان هیرمند گفت: بهرهبرداری از این سازه مسیر طبیعی رودخانه را تغییر داده و شرایط تأمین آب منطقه را دشوارتر کرده است. آب در سیستان فقط برای تأمین آب شرب اهمیت ندارد و بخشهای کشاورزی، گلخانهها، صنعت و محیط زیست نیز به آن وابسته هستند؛ از این رو، پیگیری حقابه هیرمند باید با هماهنگی میان همه دستگاههای مسئول انجام شود.
هامون؛ مسئلهای میان محیط زیست و توسعه
پیگیری حقابه هامون در شرایطی دنبال میشود که مدیریت بحران آب در سیستان نیازمند نگاهی فراتر از یک اقدام کوتاهمدت است؛ زیرا حتی در صورت افزایش ورودی آب، آثار سالها خشکسالی و تخریب منابع طبیعی همچنان به برنامههای ترمیمی و مدیریتی نیاز خواهد داشت.
مدیرکل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان، با اشاره به جایگاه این استان در امنیت زیستمحیطی کشور، حفاظت از تالاب هامون، جازموریان، سواحل، زیستگاههای حیاتوحش و کانونهای گردوغبار را موضوعی ملی دانست و گفت: پیامدهای تغییرات زیستمحیطی در این منطقه محدود به مرزهای استان نمیشود.
به گفته الهام آبتین، سیستان و بلوچستان در کنار چالشهای محیط زیستی، ظرفیتهای ارزشمندی مانند سواحل مکران، اقتصاد دریاپایه، گردشگری طبیعی و تنوع زیستی گسترده دارد که میتواند در مسیر توسعه استان نقشآفرین باشد؛ اما بهرهگیری از این ظرفیتها نیازمند حفظ تعادل میان توسعه و توان طبیعی سرزمین است.
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، نیز در سفر به سیستان و بلوچستان بر همین موضوع اشاره کرد و گفت: توسعه و حفاظت از محیط زیست در مقابل یکدیگر قرار ندارند و طرحهایی که با شرایط طبیعی مناطق سازگار باشند، مورد حمایت این سازمان قرار میگیرند.
این نگاه در استانی مانند سیستان و بلوچستان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا منطقه همزمان در مسیر اجرای طرحهای بزرگ توسعهای قرار دارد و با محدودیتهای طبیعی مانند کمآبی، شکنندگی اکوسیستمها و حساسیت بالای منابع زیستی مواجه است.
مقابله با گردوغبار؛ از مطالعه تا اقدام اجرایی
خشکی هامون تنها یک مسئله مربوط به یک پهنه آبی نیست، بلکه پیامدهای آن در قالب افزایش کانونهای گردوغبار نیز خود را نشان داده است. به همین دلیل، در کنار پیگیری حقابه، برنامههایی برای کاهش اثرات این بحران در داخل سیستان و بلوچستان دنبال میشود.
رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی سیستان و بلوچستان، با اشاره به اقدامات انجامشده در حوزه محیط زیست گفت: از سال ۱۴۰۰ تاکنون ۲۷۲ میلیارد تومان اعتبار استانی و ملی برای این حوزه اختصاص یافته که بخشی از آن برای حفاظت از هامون و اجرای طرحهای مقابله با ریزگردها هزینه شده است.
مهرداد عرباول، از پیشبینی ۱۸۰ میلیارد تومان اعتبار برای اجرای بسته اقدام محیط زیستی سند توسعه سیستان و بلوچستان خبر داد و افزود: این منابع برای اقداماتی مانند احداث بادشکن، اجرای طرحهای هلالی، تأمین تجهیزات محیطبانی و تقویت سامانههای کنترل و پایش اختصاص خواهد یافت.
بر اساس مطالعات انجامشده در منطقه سیستان، ۲۶ کانون گردوغبار شناسایی شده و شرایط هر یک از این مناطق از نظر شدت اثرگذاری، میزان فرسایش و جمعیت تحت تأثیر بررسی شده است. این مطالعات مسیر اجرای اقدامات را مشخص کرده تا مقابله با گردوغبار بر اساس اولویتهای واقعی منطقه انجام شود.
اهمیت این برنامهها در آن است که گردوغبار سیستان تنها یک پدیده جوی نیست؛ بخشی از آن به کاهش رطوبت تالابها، فرسایش خاک و تغییر شرایط طبیعی منطقه بازمیگردد و کنترل آن نیازمند همکاری دستگاههای مختلف در حوزه آب، منابع طبیعی، محیط زیست و مدیریت بحران است.
رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی سیستان و بلوچستان همچنین خواستار تشکیل کارگروهی ملی برای احیای هامون و کنترل ریزگردها شده است تا میان دستگاههای مسئول در حوزه تأمین آب، اجرای طرحهای تثبیت کانونهای گردوغبار و تأمین منابع مالی هماهنگی بیشتری ایجاد شود.
توسعه سیستان در گرو حفظ سرمایههای طبیعی
مسئله هامون در شرایطی دنبال میشود که سیستان و بلوچستان همزمان در مسیر توسعه زیرساختی و اقتصادی قرار دارد؛ از این رو، تصمیمگیری درباره منابع طبیعی این استان باید به گونهای باشد که ظرفیتهای توسعهای، توان اکولوژیک منطقه را تحت فشار قرار ندهد.
در سند توسعه سیستان و بلوچستان نیز بر هماهنگی میان فعالیتهای توسعهای و الزامات محیط زیستی تأکید شده است که به گفته مهرداد عرباول، رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی استان، براساس این سند، سازمان حفاظت محیط زیست باید در چارچوب اصل ۵۰ قانون اساسی، ظرفیتهای موجود و مناطق تحت مدیریت خود را برای ایجاد تعادل میان حفاظت و توسعه بررسی کند.
سیستان و بلوچستان که از یک سو دارای ظرفیتهایی مانند سواحل مکران، اقتصاد دریامحور، گردشگری طبیعی و تنوع زیستی گسترده است و از سوی دیگر با محدودیتهای آبی و اقلیمی مواجه است، اهمیت ویژهای دارد بنابراین حفاظت از محیط زیست تنها به معنای جلوگیری از اجرای طرحهای توسعهای نیست، بلکه به معنای هدایت توسعه در مسیری است که منابع طبیعی منطقه را برای نسلهای آینده حفظ کند.
شینا انصاری نیز در همین چارچوب، بر واگذاری بخشی از اختیارات به ادارههای کل حفاظت محیط زیست استانها و بررسی سایر درخواستها در چارچوب قوانین تأکید کرده است؛ با این حال، طرحهای بزرگمقیاس همچنان باید مطابق ضوابط ملی و ارزیابیهای محیط زیستی بررسی شوند.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست همچنین از نمایندگان مجلس خواسته است در زمینه تأمین نیروی انسانی، تقویت اعتبارات و اصلاح قانون عوارض آلایندگی، حمایت بیشتری از این سازمان انجام شود؛ موضوعی که با توجه به گستردگی مناطق تحت مدیریت محیط زیست سیستان و بلوچستان اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به گزارش ایرنا، سرنوشت هامون نشان داده است که تغییر در یک مؤلفه طبیعی مانند مسیر آب، میتواند پیامدهایی گسترده بر زندگی یک منطقه داشته باشد. کاهش ورودی هیرمند، تغییر شرایط تالاب و افزایش گردوغبار، زنجیرهای از آثار محیط زیستی و اجتماعی را در سیستان ایجاد کرده است. به همین دلیل، احیای هامون تنها به بازگشت آب محدود نمیشود؛ تأمین حقابه، اجرای برنامههای کنترل گردوغبار، حفاظت از منابع طبیعی و هماهنگی میان دستگاههای مسئول، مجموعه اقداماتی است که میتواند روند مدیریت این بحران را تغییر دهد.
اکنون پرونده هامون در نقطهای قرار دارد که تصمیمهای همزمان در حوزه آب، محیط زیست و توسعه، مسیر آینده سیستان را مشخص خواهد کرد. پیگیری حقابه هیرمند در سطح ملی، در کنار اجرای برنامههای داخلی برای کاهش آسیبها، ۲ مسیری است که باید به صورت موازی دنبال شود. هامون همچنان بخشی از هویت سیستان بوده؛ اما حفظ این میراث طبیعی نیازمند آن است که تجربه سالهای گذشته به مبنای تصمیمهای جدید تبدیل شود و توسعه آینده منطقه بر پایه شناخت دقیق از محدودیتها و ظرفیتهای طبیعی آن پیش برود.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید