در حالی که ایالات متحده از جنگ اقتصادی سخن می‌گوید، خانواده‌های ایرانی در تأمین نیازهای اولیه خود با چالش‌های فراوانی مواجه شده‌اند.

خواربارفروشی‌های تهران کمبودی ندارند، اما بسیاری از خانواده‌ها به سختی می‌توانند ضروریات زندگی را تأمین کنند. بیکاری شدت گرفته و کسانی هم که شغلی دارند، برای کسب درآمد بیشتر، ساعت‌های طولانی‌تری کار می‌کنند؛ درآمدی که ارزش آن نسبت به سال گذشته به نصف رسیده و غذا، دارو و سایر ملزومات را دور از دسترس کرده است. تنها چیزی که گران نشده سوخت است که آن هم تحت سهمیه‌بندی است. 

قید خیلی چیزها را زده‌ایم

احمد کریمی، راننده تاکسی ۵۲ ساله و پدر دو فرزند می‌گوید که روزانه ۱۵ ساعت کار می‌کند تا از پس هزینه‌های زندگی برآید: «ما داریم قید میوه و پروتئین را می‌زنیم. تفریح را کنار گذاشته‌ایم و حتی آخر هفته‌ها هم کار می‌کنیم.»

نزدیک به شش ماه از آغاز جنگ با ایالات متحده و اسرائیل می‌گذرد و اقتصاد ایران زیر بار تحریم‌ها و محاصره دریایی ضربه سنگینی خورده است؛ شرایطی که صادرات نفت را که کالایی بسیار باارزش برای کشور است، دشوار می‌کند.

اینکه آیا این فشار رو به افزایش اقتصادی به تسلیم سیاسی یا نظامی ایران می‌انجامد یا خیر، هنوز مشخص نیست؛ اما برخی متخصصان به تحقق چنین چیزی بدبین‌اند. از زمان آغاز جنگ، ایران همسایگان نفت‌خیز خود و پایگاه‌های ایالات متحده در منطقه را هدف قرار داده و در کشتیرانی تنگه هرمز، که بزرگ‌ترین مزیت راهبردی‌اش محسوب می‌شود، اختلال ایجاد کرده است.

ایران تلاش می‌کند از فشار تلافی‌جویانه استفاده کند تا جنگ را در بهترین شرایط ممکن به پایان برساند. تهران در پی آن است تا فشار وارد کند تا تحریم‌ها برداشته شود، کنترل کافی بر تنگه هرمز داشته باشد و بتواند از کشتی‌های عبوری عوارض دریافت کند.

دولت ترامپ که به خاطر این آبراه در جنگی که به خاطر برنامه هسته‌ای ایران راه انداخت، گیر افتاده است، اکنون از تحریم‌های به مراتب سخت‌تر خبر می‌دهد که قرار است جمهوری اسلامی را به زانو درآورد. با این حال، متخصصان می‌گویند رئیس‌جمهوری ایالات متحده ممکن است در تخمین میزان تاب‌آوری ایران دچار اشتباه شده باشد.

ایران سال‌هاست که تحت تحریم‌های غرب قرار دارد و در دور زدن آن‌ها تقریباً حرفه‌ای شده است: تولیدات داخلی را گسترش داده، شبکه‌های غیررسمی فرامرزی برای تجارت ایجاد کرده، کالاهای تحریمی را از کشورهای ثالث خریداری کرده و از ناوگان سایه برای حمل نفت بهره برده است.

هادی کحال‌زاده، متخصص اقتصاد ایران در دانشگاه براندیس می‌گوید: «ظرفیت مقاومت ایران نه تنها از فروپاشی آن جلوگیری می‌کند، بلکه مانع از ترجمه رنج اقتصادی به فشار سیاسی شده و از ایجاد تغییراتی که ایالات متحده انتظار دارد، جلوگیری می‌کند.»

برنج ۶۰ درصد و گوشت ۱۵۰ درصد گران‌تر از پیش از جنگ

مادری دارای دو فرزند در شمال ایران در شبکه اجتماعی ایکس پستی گذاشت و نوشت که پس از خرید شیر، تخم‌مرغ، دستمال توالت و چند محصول کوچک دیگر (که شامل گوشت هم نمی‌شد)، ۸۹ میلیون ریال، یعنی حدود ۶۵ دلار هزینه کرده است.

این زن ۴۱ ساله که به شرط ناشناس ماندن با اسوشیتد پرس گفت‌وگو می‌کرد، گفت: «خرید چیزهای ضروری اولویت اصلی ما شده و سبد خریدمان کوچک‌تر و محدودتر شده است. هزینه عاطفی و فشاری که تحمل می‌کنیم داستان جداگانه‌ای دارد. هر بار که باید به بچه‌ها نه بگوییم، هر بار که باید درباره خرید یک چیز تصمیم‌گیری کنیم، مثلاً ثبت‌نام بچه‌ها در یک کلاس یا خرید چیزی که واقعاً می‌خواهند، انرژی زیادی از ما می‌رود.»

طبق پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول، انتظار می‌رود تورم در ایران ۷۰ درصد افزایش یابد و اقتصاد کشور تحت تأثیر دهه‌ها تحریم، ۵ درصد کوچک‌تر شود.

در حالی که سوخت به لطف یارانه دولتی ارزان مانده، ممکن است آن هم گران شود. سخنگوی دولت در تلویزیون ملی ایران گفت که مصرف سوخت در کشور از میزان تولید پیشی گرفته و ممکن است نیاز به افزایش قیمت باشد؛ اقدامی که در گذشته باعث اعتراضات گسترده‌ای شده بود.

ایرانیان نسبت به کشورهایی که پشت این تحریم‌ها هستند به شدت خشمگین‌اند. رهبران ایران پیش از این نیز با نارضایتی‌های اقتصادی مواجه بودند؛ از جمله اعتراضاتی که سال گذشته کشور را فراگرفت، به شدت سرکوب شد و هزاران کشته و ده‌ها هزار بازداشتی به جا گذاشت.

یک اقتصاددان به اسوشیتدپرس می‌گوید حداقل بخشی از خشم اقتصادی بسیاری از ایرانیان متوجه کشورهای تحریم‌کننده‌ای است که به آن‌ها حمله کرده، کارخانه‌ها را نابود کرده، زیرساخت‌های مهم را هدف گرفته و غیرنظامیان را کشته‌اند. با وجود این همه دشواری اقتصادی، مردم صبر قابل توجهی از خود نشان داده‌اند. رهبران ایران شرکت در اعتراضات ضد دولتی را خیانت دانسته و آن را مجازات با مرگ اعلام کرده‌اند. مردم رنج می‌کشند، اما فکر نمی‌کنند که با پیوستن به اعتراضات خشونت‌آمیز، چیزی برای خود یا خانواده‌شان به دست آورند.

ترامپ تهدید به اعمال تحریم‌های شدیدتر می‌کند

روز چهارشنبه، ترامپ در شبکه اجتماعی خود وعده داد که «شديدترين عملیات اقتصادی تاریخ علیه یک کشور» را علیه ایران به راه خواهد انداخت. او همچنین کشورها و شرکت‌هایی را که به تجارت با ایران ادامه دهند، به تحریم‌های ثانویه تهدید کرد.

امارات متحده عربی که سال‌ها به ایران اجازه داده بود تحریم‌ها را دور بزند و کالاهای سایر کشورها را دریافت کند، این هفته اعلام کرد که تمامی مبادلات تجاری خود با تهران را به حالت تعلیق درمی‌آورد. ترامپ روز قبل از این اعلامیه، با محمد بن زاید آل نهیان، رهبر سیاسی امارات متحده عربی تلفنی گفت‌وگو کرده بود.

با وجود این مشکلات اقتصادی، دولت مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، اعلام کرده است که موافق پایان دادن به جنگ از طریق مذاکره است. او هفته گذشته به خبرنگاران گفت: «آنچه باعث نگرانی ماست، معیشت مردم و وضعیت اقتصادی آن‌هاست و ما هر کاری که بتوانیم برای رسیدگی به آن انجام می‌دهیم.»

اما قدرتمندترین نیرو در ایران همچنان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است؛ نهادی که پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل حتی قوی‌تر هم شده است. سپاه خواستار امتیازات بیشتری از سوی آمریکا است، از جمله کنترل ایران بر تنگه هرمز و دریافت غرامت مالی برای جنگ.

با بن‌بست در مذاکرات برای پایان دادن به جنگ، تندروها در ایران بر این باورند که کشورشان می‌تواند فشار اقتصادی این منازعه را طولانی‌تر از دشمنانش تحمل کند.

ادامه این وضعیت ممکن نیست

آمار رسمی دولت، نرخ بیکاری را ۹.۱ درصد اعلام می‌کند، اگرچه رسانه‌های وابسته به حکومت گفته‌اند رقم واقعی احتمالاً چندین برابر بیشتر است. یکی از مقامات وزارت کار هفته گذشته گفت که تا اواخر اردیبهشت‌ماه، یعنی تنها سه ماه پس از آغاز جنگ، بیش از یک میلیون شغل از دست رفته است.

کریمی، راننده تاکسی، گفت رهبران ایران باید به زودی کاری انجام دهند تا فشارهای مالی را که او و دیگران احساس می‌کنند، کاهش دهند. او گفت: «مردم دیگر نمی‌توانند این‌طور زندگی کنند. ما فقط داریم نفس می‌کشیم، زنده می‌مانیم و سعی می‌کنیم روز را به شب برسانیم.»