در شرایطی که آمریکا فشار اقتصادی و محاصره دریایی علیه ایران را افزایش داده، جغرافیای ایران و مرزهای زمینی با ۷ کشور به یکی از مهمترین ابزارهای تهران برای دور زدن فشارها تبدیل شده است.
در همین رابطه نیوزویک با انتشار گزارشی نوشت از زمان ازسرگیری محاصره دریایی آمریکا در ماه گذشته، تجارت دریایی ایران به شدت محدود شده و مسیرهای زمینی به بخش مهمتری از تجارت کشور تبدیل شدهاند. ایران در نقطه اتصال غرب آسیا، آسیای مرکزی و جنوب آسیا قرار دارد و با عراق، ترکیه، پاکستان، آذربایجان، ترکمنستان، ارمنستان و افغانستان مرز زمینی دارد.
این مسیرها به گفته کارشناسان، در برابر رهگیری و فشار دریایی آسیبپذیری کمتری دارند، اما ظرفیت آنها با تجارت دریایی ایران قابل مقایسه نیست.
بخشی از راهبرد بقا در اقتصاد جنگی
امید شکری، پژوهشگر حوزه انرژی و شبکههای تجاری، به نیوزویک گفت تغییر اصلی پس از جنگ این است که مسیرهای زمینی دیگر فقط مسیر تجارت منطقهای نیستند، بلکه بخشی از راهبرد بقای اقتصادی ایران شدهاند.
او گفت تهران تلاش میکند تجارت بیشتری را به مرزهای زمینی، راهآهن، بندرهای شمالی و دریای خزر منتقل کند.
با این حال، او تاکید کرد کامیونها، خطوط ریلی و بندرهای کوچک شمالی نمیتوانند از نظر حجم و کارایی جای تجارت دریایی را بگیرند. این مسیرها میتوانند غذا، کالاهای مصرفی و بخشی از مواد اولیه صنعتی را جابهجا کنند، اما زیان ناشی از اختلال در مسیرهای دریایی را کامل جبران نمیکنند.
همسایه های تجاری ایران
عراق در این گزارش مهمترین همسایه ایران از نظر تجارت معرفی شده است.
دو کشور نزدیک به ۱۰۰۰ مایل مرز مشترک دارند و روابط تهران و بغداد پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳ گسترش یافت. در عین حال، نفوذ ایران در عراق همواره موضوعی اختلافبرانگیز بوده است؛ بهویژه به دلیل حمایت تهران از گروههای مسلح شیعه که هم با جهادیهای سنی جنگیدهاند و هم با نیروهای آمریکایی درگیر شدهاند.
ترکیه با وجود عضویت در ناتو و روابط نزدیک با آمریکا، یکی از مهمترین مسیرهای ایران برای تجارت دوربرد است.
این کشور نقش پل ارتباطی میان خاورمیانه و اروپا را دارد و تجارت سالانه آن با ایران حدود ۵ تا ۶ میلیارد دلار برآورد میشود.
رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، با وجود روابط مثبت با ترامپ، بارها از تصمیم آمریکا برای آغاز جنگ مشترک با اسرائیل علیه ایران انتقاد کرده و خواستار پایان درگیری شده است.
پاکستان پس از پیوستن به توافق دفاع مشترک مکه، در مرکز توجه نظم امنیتی تازه منطقه قرار گرفته است.
این کشور تنها قدرت هستهای مسلمان است و مرز زمینی آن با ایران، در شرایط فشار آمریکا بر مسیرهای دریایی، از اهمیت بیشتری برخوردار شده است.
اهمیت آذربایجان برای ایران بیش از آنکه به حجم تجارت دوجانبه مربوط باشد، به نقش این کشور در کریدور بینالمللی شمال جنوب بازمیگردد.
این کریدور، هند را از مسیر ایران و منطقه خزر به روسیه و شمال اروپا متصل میکند. آذربایجان در مسیر غربی این شبکه قرار دارد و از طریق راهآهن و جاده، ایران را به دریای خزر و سپس روسیه وصل میکند. این مسیر میتواند راهی برای جابهجایی کالا بدون عبور از مناطق پرخطر دریایی مانند دریای سرخ، کانال سوئز، خلیج فارس و دریای عمان باشد.
ترکمنستان ، به عنوان کشوری بیطرف و دارنده منابع گازی، معمولا تلاش کرده از سیاست جنگ دور بماند.
با این حال، این کشور پس از حمله اوکراین به یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر، از مرحله دعوت به کاهش تنش فراتر رفت و آن حمله را محکوم کرد. نقش ترکمنستان برای ایران از این جهت مهم است که تهران را به زیرساختهای تجاری اوراسیا، روسیه و چین متصل میکند. به نوشته نیوزویک، اهمیت این زیرساختها تا حدی بوده که یک پل ریلی ایران به سمت مرز ترکمنستان، هدف حمله موشکی آمریکا قرار گرفته است.
روابط ایران و ارمنستان نیز بیشتر از نظر راهبردی اهمیت دارد تا حجم تجارت.
ارمنستان از ایران گاز میخرد و در برابر آن برق به ایران میدهد. دو کشور همچنین گفتهاند میخواهند مبادلات اقتصادی را در چارچوب توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا گسترش دهند؛ اتحادیهای که ارمنستان عضو آن است.
افغانستان از نظر حجم تجارت شاید در رتبه پایینتری میان همسایگان ایران قرار گیرد، اما ارزش راهبردی آن بیشتر از ظاهر ارقام تجاری است. پس از بازگشت طالبان به قدرت، ایران با وجود نگاه تاریخی خود به طالبان به عنوان تهدید منطقهای، رویکردی عملگرایانه در پیش گرفته است.
دولت طالبان نیز در دورههایی از تنش با پاکستان، بیشتر به سمت ایران متمایل شده تا وابستگی اقتصادی خود به اسلامآباد را کاهش دهد.
چین؛ آزمون اصلی فشار آمریکا
نیوزویک نوشت چین همچنان مهمترین شریک تجاری ایران است و نقش آن در موفقیت یا شکست فشار اقتصادی آمریکا تعیینکننده خواهد بود.
شکری گفت ایران تجربه زیادی در کار کردن با شرکتهای کوچک و واسطهها برای دور زدن فشارها دارد، اما اگر واشنگتن بانکهای بزرگ چینی یا شرکتهای دولتی مهم چین را هدف قرار دهد، ایران با مشکل جدیتری روبهرو خواهد شد.
امین مکرمی، روزنامهنگار ایرانی، به نیوزویک گفت ایران به دلیل تعداد زیاد همسایگان، موقعیت جغرافیایی مناسب و مرزهای گسترده زمینی و دریایی، توانسته کانالهای تجاری نسبتا مقاومی با کشورهای اطراف حفظ کند.
او گفت این موضوع منبع مهمی برای تابآوری اقتصادی ایران بوده و باعث شده کمبود گسترده کالا تا کنون شکل نگیرد. با این حال، او تاکید کرد ظرفیت حملونقل زمینی قابل مقایسه با حجم کالایی نیست که از مسیر خلیج فارس و دریای عمان منتقل میشود.
به گفته او، حتی اگر غذا و دارو به طور رسمی مشمول تحریم و محاصره نباشند، کاهش شدید درآمد ارزی میتواند توان ایران برای واردات همین کالاها را نیز به شدت تحت تاثیر قرار دهد.
راهبرد تهران؛ پخش کردن ریسک
به نوشته نیوزویک، مسیرهای زمینی و شمالی برای ایران راهی برای جایگزینی کامل تجارت دریایی نیستند، بلکه ابزاری برای پخش کردن ریسکاند.
تهران میکوشد بخشی از فشار ناشی از محاصره دریایی را با استفاده از مسیرهای ترکیه، عراق، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، بندرهای شمالی، دریای خزر و خطوط ریلی آسیای مرکزی کاهش دهد.
اما اگر فشار آمریکا از مسیرهای دریایی فراتر برود و بانکها، شرکتها و شرکای اصلی ایران، بهویژه در چین، هدف قرار گیرند، راههای تنفس اقتصاد ایران محدودتر خواهد شد.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید