ماه‌ها از برداشت گندم گذشته، اما بخش عمده‌ای از پول گندمکاران کردستان هنوز پرداخت نشده است؛ پولی که قرار بود پشتوانه‌ای برای ادامه زندگی و آغاز فصل زراعی جدید باشد، حالا در شرایطی به دست کشاورزان می‌رسد که ارزش آن در برابر افزایش قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید، هر روز کم‌تر می‌شود. برخی کشاورزان برای آن‌که دوباره گرفتار تاخیر در پرداخت نشوند، امسال گندم خود را به دولت تحویل نداده‌اند و ترجیح داده‌اند محصول‌شان را با قیمت بالاتر به خریداران دیگر بفروشند؛ تصمیمی که حالا پرسش‌هایی درباره آینده کشت گندم و اعتماد کشاورزان به خرید تضمینی ایجاد کرده است.

«سال گذشته که پول گندم را با تاخیر دریافت کردم، پشت دستم را داغ کردم که دیگر گندم به دولت تحویل نمی‌دهم، برای همین امسال با قیمت پایین‌تر به دلال فروختم اما پولش را فوری دریافت کردم.» 

این را یکی از گندمکاران کردستان می‌گوید. کشاورزی است که امسال تصمیم خود را عملی کرده و محصول خود را به جای دولت، به خریدار دیگری فروخته است. به گفته او، گندم را کیلویی ۴۵هزار تومان فروخته، در حالی‌که زمان تحویل محصول، نرخ دلار حدود ۱۸۵هزار تومان بود و حالا که هنوز بخش زیادی از مطالبات گندمکاران پرداخت نشده، قیمت دلار از ۲۴۰هزار تومان عبور کرده است.

 او می‌گوید مساله فقط رقم روی برگه نیست بلکه تاخیر در پرداخت باعث می‌شود پولی که قرار است چند ماه بعد به دست کشاورز برسد، دیگر ارزش و کارایی روزهای نخست برداشت را نداشته باشد.

کردستان؛ رتبه دوم تولید گندم در ایران 

 کردستان در سال گذشته با تولید بیش از ۶۷۰هزار تن گندم، رتبه دوم تولید این محصول را در کشور به دست آورد. بر اساس اعلام رییس سازمان جهاد کشاورزی استان، ارزش گندم خریداری‌شده حدود ۲۰۲هزار و ۵۲۷میلیارد ریال بوده و بیش از ۱۳۳هزار و ۹۳۹میلیارد ریال نیز به عنوان جایزه گندم در نظر گرفته شده است. بر این اساس، مجموع مطالبات مربوط به خرید گندم و جایزه آن به ۳۳۶هزار و ۴۷۶میلیارد ریال می‌رسد، اما تاکنون حدود ۸۵هزار میلیارد ریال از این مبلغ به کشاورزان پرداخت شده است. به عبارتی، حدود یک‌چهارم این مطالبات پرداخت شده و بخش عمده آن همچنان باقی مانده است. پرداخت انجام‌شده نیز به اواخر مردادماه بازمی‌گردد.

 برای کشاورزی که از ماه‌ها قبل از برداشت هزینه کرده، این تاخیر تنها یک عدد در حساب بانکی نیست. او یک سال زمین را آماده کرده، بذر و نهاده خریده، هزینه ماشین‌آلات و سوخت داده و نیروی کار به کار گرفته و در نهایت محصول را تحویل داده است، اما حالا برای دریافت پول محصولی که باید پشتوانه ادامه کارش باشد، در انتظار مانده است.

 گندمکاران می‌گویند اگر پول در زمان مناسب پرداخت می‌شد، بخشی از مشکلات زندگی و هزینه‌های کشاورزی با آن حل می‌شد. یکی بدهی سال گذشته را پرداخت می‌کرد، دیگری هزینه‌های زندگی را تامین می‌کرد و دیگری بخشی از درآمدش را برای فصل زراعی بعد کنار می‌گذاشت.

 در این میان، فقط کشاورز نیست که منتظر دریافت پول است. دارندگان ماشین‌آلات کشاورزی و کارگرانی که در جریان کاشت، داشت و برداشت در زمین‌های کشاورزی فعالیت کرده‌اند نیز مطالباتی دارند و چشمشان به حساب کشاورز است؛ چرا که پرداخت دستمزد آن‌ها نیز در بسیاری موارد به دریافت پول گندم وابسته است.

برنامه‌های بی‌سرانجام؛ خسارت‌های بی‌پرداخت 

 یکی از کشاورزان که در کنار کار کشاورزی راننده تاکسی نیز هست، از برنامه‌ای می‌گوید که برای پول گندمش داشت، اما عملی نشد.

 او می‌گوید: «در فصل‌هایی که کار کشاورزی ندارم با همین تاکسی و ماشین مدل پایین رانندگی می‌کنم، چون هیچ‌کس با یک شغل نمی‌تواند به مخارج زندگی برسد. با خودم گفتم اگر پول گندم امسال را بگیرم و بعد از پرداخت پول کارگر و کمباین و سوخت و بقیه هزینه‌ها حدود ۲۰۰میلیون تومان برایم باقی بماند، ماشینم را عوض می‌کنم. اما در همین مدت قیمت ماشین تقریبا به اندازه همان پولی که قرار بود برای خریدش کنار بگذارم، بالا رفت و کلا خیال عوض کردن ماشین را از سرم پراند.»

 برای برخی خانواده‌ها، ماجرا حتی به هزینه‌های ضروری‌تر زندگی رسیده است. یک مادر و پسر که هنوز پول گندم خود را دریافت نکرده‌اند، می‌گویند به امید دریافت مطالبات خود برای خرید یک دستگاه لپ‌تاپ اقدام کرده‌اند و در مقابل چک داده‌اند.  به گفته آن‌ها، قرار بوده تا نیمه شهریور پول گندم پرداخت شود و آن‌ها نیز همان زمان مبلغ خرید را به فروشنده برسانند. فروشنده نیز اعلام کرده بود در صورت پرداخت تا نیمه شهریور، همان مبلغ ۵۰میلیون تومان را دریافت می‌کند، اما در صورت تاخیر، هر ۱۵ روز ۱۰درصد به مبلغ اضافه خواهد شد. حالا نه پول گندم پرداخت شده و نه چک در مهلت نیمه شهریور پاس شده است، پس باید طبق قرار قبلی اگر پول تا ۱۵مهر پرداخت نشود، باید به جای ۵۰میلیون تومان، ۶۰میلیون تومان به فروشنده بپردازند.

این تنها نمونه‌ای از هزینه‌ای است که تاخیر در پرداخت مطالبات می‌تواند به یک خانواده تحمیل کند؛ هزینه‌ای که در محاسبات اولیه کشاورز وجود نداشته است. مشکل اما به مطالبات سال گذشته و امسال محدود نمی‌شود. کشاورز اکنون باید برای سال زراعی جدید تصمیم بگیرد، تصمیمی که در کردستان به دلیل سهم پایین زمین‌های آبی، حساسیت بیشتری دارد.

تنها حدود ۱۲درصد از اراضی کشاورزی کردستان آبی است، در حالی‌که این رقم در کشور بیش از ۴۰درصد اعلام شده است. بنابراین بخش قابل‌توجهی از کشاورزی استان به بارندگی وابسته است و کشاورزان باید پیش از آغاز بارندگی‌ها درباره محصول کشت و آماده‌سازی زمین تصمیم بگیرند.

 در چنین شرایطی، گندم همچنان یکی از محصولات اصلی کشت دیم در استان است و خرید تضمینی آن می‌تواند برای کشاورز اطمینان بیشتری ایجاد کند. اما تاخیر در پرداخت مطالبات، این اطمینان را با تردید مواجه کرده است.

پرداخت سود تضمینی به‌بهای تسریع در پول دریافتی 

 یکی از کشاورزان به «ایران‌وایر» می‌گوید: «در کردستان معمولا کشت تناوبی داریم و هر سال یک محصول در زمین کاشته می‌شود، اما با این شیوه پرداخت، کشاورز دیگر میل چندانی به کاشت ندارد و ترجیح می‌دهد یک سال زمین خود را استراحت بدهد تا ببیند چه پیش می‌آید.»

 کشاورز دیگری هم می‌گوید: «چون کشاورزی کردستان بیشتر دیم است و امسال هم پیش‌بینی می‌شود بارندگی مناسب باشد، باز هم سر یک دوراهی می‌مانیم. این‌که زمین را به گندم اختصاص دهیم و پولش را دیر دریافت کنیم یا محصول دیگری بکاریم که آینده فروش آن مشخص نیست.»

 حالا گندمکار کردستان تنها منتظر دریافت پول محصولی نیست که ماه‌ها قبل برداشت کرده است، بلکه او همزمان باید درباره محصول سال آینده نیز تصمیم بگیرد. از یک سو، گندم محصولی است که بازار و خرید تضمینی آن برای کشاورز شناخته‌شده‌تر است، از سوی دیگر، تجربه تاخیر در پرداخت می‌تواند او را به سمت فروش محصول به خریداران دیگر سوق دهد. حتی اگر در این معامله بخشی از سود احتمالی خرید تضمینی را از دست بدهد، در مقابل پول خود را سریع‌تر دریافت می‌کند.

 همین مساله امسال نیز خود را نشان داده است. برخی کشاورزان، با وجود سازوکار خرید تضمینی دولت، ترجیح داده‌اند محصول خود را به خریداران دیگر بفروشند. تصمیمی که ریشه آن را باید در تجربه سال‌های گذشته و نگرانی از زمان پرداخت مطالبات جست‌وجو کرد.

 برای کشاورزی که تمام سرمایه‌اش را در زمین گذاشته، زمان دریافت پول به اندازه مبلغ آن اهمیت دارد. پولی که چند ماه بعد و پس از افزایش هزینه‌ها به دست او برسد، دیگر همان پول زمان برداشت نیست.

 حالا فصل جدید کشاورزی آغاز شده و کشاورز باید بار دیگر برای یک سال زراعی دیگر هزینه کند، در حالی‌که هنوز بخشی از درآمد سال قبل خود را دریافت نکرده است. در میان انتظار و بلاتکلیفی، آن‌چه از سوی کشاورزان بیشتر مطرح می‌شود، یک پرسش ساده است: «مطالبات گندم چه زمانی به‌طور کامل پرداخت می‌شود و آیا در سال آینده نیز باید همین مسیر تکرار شود؟»

 با وجود ادامه این مطالبه و نزدیک شدن فصل کشت، تاکنون پاسخ روشنی درباره زمان پرداخت کامل مطالبات گندمکاران ارایه نشده است و کشاورزان همچنان چشم‌انتظار تعیین‌تکلیف پولی هستند که بخش مهمی از هزینه‌های زندگی و تولید سال آینده‌‌شان به آن وابسته است.