خشکیدگی و آفت‌زدگی حدود ۳۰ هزار درخت در پارک جنگی ۶۰ ساله چیتگر و ادامهٔ قطع درختان، بار دیگر منافع مالی حاصل از حذف درختان را در کانون انتقاد از مدیریت شهری تهران قرار داد. شهرداری که در سال‌های گذشته هزاران میلیارد تومان از محل جریمه‌های قطع درختان درآمد داشت، از برداشت و فروش چوب درختان خشک‌شده نیز درآمدی جداگانه کسب کرد. اکنون جهش قیمت چوب، در کنار شائبهٔ خشکاندن عمدی درختان، ضرورت بررسی قراردادها، درآمدها و نقش مدیران و پیمانکاران را بیشتر کرده است.

در تازه‌ترین واکنش، ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، روز سه‌شنبه ۵ آبان با اشاره به خشکیدگی و آلودگی حدود ۳۰ هزار درخت چیتگر، قطع آن‌ها را «اعدام درخت‌ها» و «قتل‌عام درخت‌ها» نامید و با عذرخواهی از مردم، خواستار پاسخگویی سازمان بوستان‌ها شد و از تمرکز اختیارات، کاهش نیروی پیمانکاران و تاخیر در پرداخت مطالبات آن‌ها انتقاد کرد.

با این حال شماری از فعالان محیط‌زیست ساکن ایران در گفت‌وگو با ایندیپندنت فارسی، خاطرنشان کردند که منافع حاصل از فروش چوب، از انگیزه‌های اصلی آب ندادن عمدی به بخشی از درختان پارک‌های جنگلی تهران و قطع آن‌ها پس از خشکیدگی است. به گفته این فعالان، بررسی بحران صرفاً با تمرکز بر کم‌آبی و آفات، به نوعی بر منافع اقتصادی مرتبط با خشکاندن، قطع و خارج کردن درختان سرپوش می‌گذارد.

بخشی از ابعاد این شیوهٔ درآمدزایی شهرداری‌ها در جمهوری اسلامی ایران پیش‌تر هم در گزارش‌هایی مطرح شده بود. از جمله بهروز شیخ‌رودی، معاون پیشین محاسبات و پایش عملکرد شورای شهر تهران، اردیبهشت ۱۴۰۳ اعلام کرد شهرداری تهران از آغاز دوره ششم تا پایان بهمن ۱۴۰۲، هزار و ۶۰۳ میلیارد تومان از محل جریمه قطع درختان درآمد کسب کرد. این مبلغ با احتساب نرخ تقریبی ۶۰ هزار تومانی دلار در زمان انتشار گزارش، معادل حدود ۲۶ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار بود و درآمد یادشده، نسبت به دوره پنجم ۱۳۵ درصد افزایش داشت.

او کارزار تبلیغاتی شهرداری تهران با شعار «زنده‌باد درخت» را هم با این عملکرد مقایسه کرد و گفت رکورد واقعی مدیریت شهری در درآمدزایی از قطع درختان شکسته شده است. شیخ‌رودی خواستار اعلام تعداد درختان قطع‌شده و باغ‌هایی شد که با دریافت این جریمه‌ها، زمینه ساخت‌وساز در آن‌ها فراهم شد.

مقایسه درآمد هزار و ۶۰۳ میلیارد تومانی با ۱۰۹ میلیارد تومان اعتبار برنامه جنگل‌کاری پیرامون تهران در آن زمان نشان می‌دهد این اعتبار حدود یک‌پانزدهم درآمد یادشده است.

افزایش محدود تعرفه جریمه‌ها نیز قطع درختان را برای بسازبفروش‌ها همچنان مقرون‌به‌صرفه نگه داشته است. به این ترتیب، شهرداری از تخلف درآمد دریافت می‌کند، در حالی‌ که سود ساخت‌وساز می‌تواند هزینهٔ جریمه را برای مالک توجیه‌پذیر کند.

خشکاندن عمدی

درآمد حاصل از جریمه بابت قطع درختان با درآمد فروش چوب متفاوت است، اما هر دو منافع مالی مرتبط با حذف درختان را شکل می‌دهند. دربارهٔ چیتگر، رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی تهران، اواخر مهرماه اعلام کرد که از سال ۱۴۰۲، در سه مرحله ۲۵ هزار درخت به حجم سه هزار و ۴۵۰ مترمکعب برداشت شده است.

هم‌زمان، داده‌های تورم نهاده‌های ساختمانی از افزایش ۲۰۸.۹ درصدی قیمت گروه چوب حکایت دارد، که به معنای بیش از سه برابر شدن قیمت در یک سال گذشته است. این جهش انگیزهٔ اقتصادی بهره‌برداری از چوب را افزایش می‌دهد.

محمد درویش، کارشناس محیط‌زیست، پیش‌تر شهرداری تهران را به خشکاندن عمدی ۱۶ هزار درخت متهم کرده بود. او تیرماه ۱۴۰۳ گفت شهرداری دستور داد به درختان آب ندهند تا گرفتار آفت و خشک شوند.

او مهرماه امسال هم دربارهٔ چیتگر گفت مسیرهای آبیاری از سال ۱۳۹۶ به بعد مرمت و لایروبی نشدند و شکستگی لوله‌ها آبرسانی را مختل کرد. درخت تشنه توان دفاعی خود را از دست می‌دهد و مستعد حمله سوسک پوست‌خوار می‌شود. در چنین شرایطی، آفت می‌تواند پیامد ضعف درخت باشد و معرفی آن به‌عنوان علت مستقل، مسئولیت نگهداری را نادیده بگیرد.

درختکاری در پارک چیتگر از سال ۱۳۴۲ و در دوران محمدرضاشاه پهلوی آغاز شد و تا سال ۱۳۴۸ ادامه یافت. بیش از نیمی از پوشش درختی این پارک گونه‌های سوزنی‌برگ مانند کاج و سرو و نیز اقاقیا، نارون، بلوط، زبان‌گنجشک و ارغوان بودند.

ارزش تقریبی درختان بریده‌شده

در گزارش‌های اخیر، کاج تهران یا کاج الداریکا از گونه‌های اصلی آسیب‌دیده معرفی شده است. مدیرکل روابط عمومی شهرداری منطقه ۲۲ نیز گفت تنها در یکی از قطعات فاز شرقی، حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ درخت سوزنی‌برگ و کاج تهران پس از آلودگی، قطع و خارج شدند.

مدیرکل منابع طبیعی تهران هم حجم برداشت از ۲۵ هزار درخت را سه هزار و ۴۵۰ مترمکعب اعلام کرد. با تعمیم همین نسبت، حجم چوب حاصل از قطع ۳۰ هزار درخت حدود چهار هزار و ۱۴۰ مترمکعب خواهد بود.

بررسی ایندیپندنت فارسی از قیمت‌های بازار چوب در روز سه‌شنبه پنجم آبان ۱۴۰۵ در ایران نشان می‌دهد هر مترمکعب تخته خشک کاج روسی موسوم به ساسنا، بسته به محل تحویل، حدود ۱۱۰ تا ۱۱۵ میلیون تومان عرضه می‌شود. در نتیجه چهار هزار و ۱۴۰ مترمکعب چوب فراوری‌شده با این مشخصات، ارزشی حدود ۴۵۵ تا ۴۷۶ میلیارد تومان دارد.

حذف پارک و باغ برای تأمین هزینه‌های حکومتی؟

این تعارض مالی پیشینه‌ای طولانی دارد. در اسفند ۱۳۹۹، پیش‌بینی درآمد ۳۰۰ میلیارد تومانی از قطع درختان در بودجه سال بعد جنجال‌برانگیز شد؛ رقمی که با احتساب نرخ تقریبی ۲۵ هزار تومانی دلار در آن زمان، معادل حدود ۱۲ میلیون دلار بود. شهرداری مدعی شد که این رقم مربوط به جریمه‌های تخریب فضای سبز است و برای تملک باغ‌ها هزینه می‌شود، اما تجربه مصوبهٔ «برج‌باغ» نشان داد دریافت عوارض ساخت‌وساز چگونه مدیریت شهری را به تخریب باغ‌ها وابسته می‌کند. گزارش ارائه‌شده از این پرونده، به تخریب چهار هزار هکتار باغ در فاصله سال‌های ۱۳۸۲ تا ۱۳۹۷ اشاره داشت.

حالا بحران چیتگر نیز فراتر از قطع چند درخت بیمار است. نقی شعبانیان، معاون سازمان منابع طبیعی کل کشور، به‌تازگی ۴۱ درصد درختان این پارک را کاملاً خشک و ۲۸ درصد دیگر را در وضعیت بحرانی اعلام کرده است.

پاسخگویی دربارهٔ این خسارت مستلزم انتشار نتایج بررسی‌های قضایی، قراردادهای فروش چوب و صورتحساب درآمدهای ناشی از حذف درختان است. این اطلاعات می‌تواند روشن کند کدام مدیران و پیمانکاران از نابودی فضای سبز تهران منتفع شده‌اند و درآمدها چگونه هزینه شده است.

با توجه به سابقه شهرداری تحت مدیریت علیرضا زاکانی در حمایت از سپاه پاسداران، تأمین هزینه مراسم مذهبی و حکومتی از تهران تا کربلا، یا پشتیبانی از نیروهای سرکوب در اعتراضات سراسری، محل مصرف این درآمدها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. با این‌ حال، سابقه فقدان شفافیت نهادهای جمهوری اسلامی ایران، چشم‌انداز انتشار کامل این اطلاعات و پاسخگویی درباره نابودی ریه‌های تنفسی تهران را مبهم کرده است.