ایران وایر– مریم دهکردی

شبکههای اجتماعی پر شده است از دستور غذاهایی که با مواد اولیه اندک، اغلب غیرمغذی و در اصطلاح شکم پرکن ساخته میشوند. مردم در تعاملات بهدنبال تهیه مواد غذایی ارزانتر یا قسطی هستند و برای سیرکردن شکم خود و اعضای خانواده به ویژه کودکان و افراد بیمار، سالمند یا با نیاز ویژه به هر دری میزنند. با اینهمه «احمد علمالهدی» نماینده رهبر جمهوریاسلامی در خراسان رضوی و امام جمعه مشهد، بر این باور است که «حجاب» نخستین مطالبه مردم است و مشکلات معیشتی دومین اولویت آنها است. «ایرانوایر» با شماری از شهروندان در چند شهر مختلف درهمین زمینه گفتوگو کرده است.
***
پزشک میپرسد «چرا انقدر لاغر شدهای؟» صدای مرد بیمار میآید. مستاصل و درمانده: «غذا نمیخورم خانم. الان هفت ماه است ما رنگ برنج ندیدهایم. من و همسرم به جای ناهار و شام و صبحانه یک نصف نان با مربا میخوریم تا فردا.»
آمده است که دکتر فکری برای درد رودههایش بکند. پزشک شرمنده بیمار است و میگوید: «برای همین است که از ۱۱۰کیلو شدهای ۷۰ کیلو. علت اینکه شکمات کار نمیکند همین است که غذای درست نمیخوری. یک شربت میدهم کمی ارزانتر از بقیه داروهاست که حداقل درد نداشته باشی.»
پزشکان، معلمان، کسبه و بازاریان و دیگر اقشار جامعه درباره تغذیه، مشکلاتی که در تهیه دارو وجود دارد، استیصال آدمها در تامین هزینههای زندگی روایت میکنند و هر بار از سوی مقامات قضایی به «سیاهنمایی» متهم میشوند اما این سیاهی، بهواقع تا گردن بالا آمده است.
یک کارگر کارخانه دستمال کاغذی: نداشتیم، حالا بیشتر نداریم
«مجید» سابقه ۱۵سال کار در یکی از کارخانجات تولید دستمال کاغذی را دارد. ۱۰سال اول خانوادهاش همراهش در یکی از شهرکهای اطراف تهران زندگی میکردند اما ۵سال است که به روستای زادگاهش بازگشتهاند. او میگوید: «دستمزدم یکی دو سال اخیر کفاف هزینههای یک هفته را هم نمیدهد. با چند همکار دیگرم که آنها هم تنها هستند یک خانه اجاره کردهایم. غذا را سعی میکنیم در کارخانه بخوریم. صبح و شب هم معمولا نان خالی. قبلا میشد ماستی، تخممرغی چیزی خرید ولی برای ما متاهلهای بچهدار همین نان خالی هم خیلی سخت است.»
مجید میگوید اوضاع برای برخی دیگر از کارگران سختتر هم هست: «کارگرهای کمسابقه و بیتجربه قراردادهای یکماهه دارند. اغلبشان شغل دوم دارند و بعد از شیفت میدوند برای کار بعدی. بیشتر حقوق برای اجاره، قبضها و رفتوآمد میرود. به خوراک چیزی باقی نمیماند.»
او میگوید سالهاست که نتوانسته برای خودش و همسرش لباس بخرد یا در خانهاش مهمانی بدهد: «قبلا حداقل عید به عید آدم دستش توی جیبش میرفت. زن و بچهام را فرستادهام خانه پدرم. ماهیانه پولی که میفرستم کفاف خورد و خوراکشان را نمیدهد اگر کمکهای خانوادهام نباشد باور کن از گرسنگی جان میدهیم.»
یک دانشجو در تهران: خیلی وقتها غذا ندارم و به کسی هم نمیگویم
سارا اهل یکی از شهرهای مازندران است و دو سال است که در تهران دانشجوست. او به ایرانوایر میگوید: «نیمه وقت کار میکنم. هرکاری که بشود. چون نمیتوانم از خانوادهام بخواهم کمک بیشتری از آنچه می کنند بفرستند. توی خوابگاهم. بخشی از درآمدم صرف هزینههای تحصیل میشود. آخرین باری که لباس زمستانه خریدم یادم نمیآید و اغلب شبها گرسنه میخوابم.»
سارا میگوید خیلی از دوستانش غذای سلف دانشگاه را نمیخورند چون بیکیفیت و بدمزه است: «من نه تنها میخورم اگر بماند هم با خودم میآورم چون پولی برای خرید غذا یا مواد غذایی ندارم. بیشتر وقتها نان خشک میخورم و به دروغ به دوستانم میگویم نمیخواهم چیپس بخرم و صدای نان خشک وسوسه چیپس را خاموش میکند.»
به گفته این دانشجو اینطور نیست که خانوادهاش ندار باشند: «هیچکس پول ندارد. آنها که نداشتند بیشتر ندارند آنها که متوسط بودند و روزگاری از پس خودشان برمیآمدند الان ندارند. پول فقط بین یکسری آدم متصل میچرخد. بقیه بیرون این ماجرا هستند.»
یک کارمند بازنشسته: اولویت با داروست نه غذا
«حسن» کارمند بازنشسته یک ارگان دولتی در اهواز است. او بیش از ۳۵سال در این مجموعه کار کرده است:«۵سال هم بعد از بازنشستگی قراردادی بودم. کسی را نداشتند جای من بگذارند. یک روزگاری با حقوق کارمندی زن و بچهام را سفر دور ایران بردم. حالا که پا به سن گذاشتهایم و بیماریم بخش اعظم حقوق من و همسرم که او هم معلم بازنشسته است برای تامین دارو و درمان مصرف میشود.»
حسن میگوید حقوق بازنشستهها اندک است و همان اندک هم هرچند ماه یکبار پرداخت میشود: «هفته اول بعد از حقوق سعی میکنیم یک سری مواد غذایی بخریم و تا آخر ماه همان را مصرف میکنیم. اغلب حبوبات و سبزیجات ارزان. این اواخر حتی برنج و روغن هم سخت است. حالا که نان هم نمیشود خرید.»
این کارمند بازنشسته میگوید «از ما که گذشته من برای نوههایم جگرم خون است که در سن رشد و بالندگی هستند. من بچهام را نه در رفاه اما تا جایی که میشد سلامت بزرگ کردم. اما الان نوهام میآید اگر میوه بخرم تا چند هفته خودم و همسرم باید حساب کتاب کنیم که چطوری بقیه هزینهها را سامان بدهیم. شرمندهام و سرم پایین است.»
این روایتها تنها نمونههایی از فشار اقتصادی بر خانوارهای حقوقبگیر در ایران است. توجه کنید که همه آنها «کار و منبع درآمد» هرچند محدود دارند اما توان تامین حداقلیترین هزینههای زندگی را ندارند.
هزینه مسکن، رفتوآمد و قبوض از درآمد اغلب این افراد پیشی میگیرد و هزینه غذا یکی از معدود بخشهایی است که خانوادهها میتوانند با کاهش مصرف، آن را کنترل کنند.
یک متخصص تغذیه در ایران که بهدلایل امنیتی نامش نزد ایرانوایر محفوظ است میگوید: «پدیده ارزانخواری گام آخر در کاهش هزینههای غذاست. در ابتدا مردم سعی میکنند با تهیه غذا در منزل و حذف خرید غذا از بیرون هزینههای خورد و خوراک را مدیریت کنند. بعد نوبت به حذف گوشت، مرغ، ماهی، لبنیات، میوه و سبزیجات میرسد و در نهایت مرحله تهیه غذاهای ارزانتر و عمدتاً سیر کننده است. اغلب مردم الان از این مرحله هم عبور کرده و به کم کردن تعداد وعدههای غذایی رسیدهاند. در بسیاری از خانوادهها، بزرگسالان از سهم غذای خود میزنند و گرسنه میمانند تا کودکان خود را سیر کنند.»
او این وضعیت را نوعی «فقر غذایی» توصیف میکند؛ وضعیتی که در آن دسترسی اقتصادی به غذای کافی، سالم و متنوع از بین میرود. پیامد چنین شرایطی علاوه بر گرسنگی و کاهش وزن، کمبود پروتئین، آهن، کلسیم و ویتامینها است که به گفته این متخصص تغذیه میتواند سلامت افراد را در دورههای مختلف زندگی تحت تاثیر قرار دهد و در مواردی آسیبهایی به جا بگذارد که جبران آنها دشوار یا زمانبر است.
تورم خوراکیها و حذف تدریجی مواد مغذی
بر اساس گزارشهای منتشر شده در رسانههای ایران، تورم نقطهبهنقطه ۸۹.۸درصد و تورم سالانه ۷۳.۶درصد ثبت شده است. در همین دوره، تورم سالانه روغنها و چربیها ۱۹۶.۶درصد، شیر، پنیر و تخممرغ ۱۱۸.۷درصد، گوشت قرمز و سفید ۱۱۵.۲درصد و نان و غلات ۱۲۱.۸درصد بوده است.
این ارقام نشان میدهد که خانوارها برای تهیه مواد غذایی با افزایش هزینهای روبهرو هستند که در برخی گروههای غذایی حتی از تورم عمومی نیز بیشتر است.
متخصص تغذیهای که با ایرانوایر گفتوگو کرده است میگوید: «خیلیها فکر میکنند هدف از غذا خوردن، سیر شدن است اما واقعیت این است که بدن به گوشت، تخممرغ و حبوبات برای تامین پروتئین و آهن نیاز دارد. لبنیات به تامین کلسیم کمک میکنند و میوهها و سبزیجات مجموعهای از ویتامینها، مواد معدنی و فیبر را تامین میکنند. حذف تدریجی این مواد از رژیم غذایی ممکن است در کوتاهمدت تغییر محسوسی در ظاهر افراد ایجاد نکند، اما در بلندمدت به کمبودهای تغذیهای و اختلال در سلامت منجر میشود.»
او به آمار افراد مبتلا به فقر آهن، کلسیم، ویتامینها یا پروتئین در ایران اشاره میکند که از استانداردهای تعریف شده فاصله زیادی دارد: «بیمارانی دارم که بدون آنکه بیماری خاصی داشته باشند شدت فقر آهن در آنها به قدری زیاد است که برایشان تزریق آهن تجویز میکنیم یعنی کار با خوردن قرص و مواد غذایی حل نمیشود. مخصوصا زنان و کودکان بیشتر با این مساله مواجه هستند.»
آسیبهایی که از کودکی آغاز میشوند
یکی از مهمترین پیامدهای کاهش کیفیت تغذیه، تأثیر آن بر رشد کودکان است. در سالهای نخست زندگی، بدن و مغز کودک با سرعت زیادی رشد میکنند و دریافت انرژی، پروتئین و ریزمغذیهای کافی برای تکامل طبیعی آنها ضروری است.
به گفته متخصص تغذیهای که با ایرانوایر گفتوگو کرده است، دو سال نخست زندگی، دورهای حساس برای رشد جسمی و شناختی است: «کمبود مزمن مواد مغذی در این دوره میتواند به اختلال رشد قدی، کاهش وزن متناسب با قد و کمبود ویتامینها و مواد معدنی منجر شود. سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که کوتاهقدی ناشی از سوء تغذیه مزمن میتواند مانع رسیدن کودک به ظرفیت کامل جسمی و شناختی خود شود.»
حذف مواد غذایی پروتئینی و منابع آهن از رژیم کودکان میتواند به کمخونی منجر شود و در رشد عصبی و توانایی شناختی کودک اختلال ایجاد کند. کمبود سایر ریزمغذیها نیز ممکن است رشد و عملکرد سیستم ایمنی را تحت تاثیر قرار دهد.
این مساله با ورود کودکان به مدرسه نیز پایان نمییابد. سنین پنج تا ۱۹ سالگی، دوره دیگری از رشد سریع جسمی، تکامل مغزی و شکلگیری عادتهای غذایی است. به گزارش سازمان یونیسف، تغذیه مناسب در این دوره با عملکرد شناختی، پیشرفت تحصیلی و سلامت آینده ارتباط دارد.
در دوران بلوغ، نیاز به انرژی و مواد مغذی افزایش پیدا میکند. نیاز به کلسیم و فسفر برای رشد استخوانها و آهن برای خونسازی بیشتر میشود. در دختران نوجوان، با آغاز قاعدگی، نیاز به آهن افزایش مییابد و در صورت دریافت ناکافی آن، احتمال کمخونی بیشتر میشود. حالا در نظر بگیرید خانوادهای که به دلیل محدودیت مالی صبحانه، میانوعده یا مواد غذایی پروتئینی فرزندش را حذف میکند، ممکن است ناخواسته سلامت و روند رشد او را در معرض خطر قرار دهد.
زنان؛ نخستین گروهی که ممکن است از سهم غذای خود بگذرند
مثال معروفی وجود دارد از تعاریف کلیشهای مادران که میگوید: «اگر در یک ظرف ۴برش کیک وجود داشته باشد و شما ۵نفر باشید کسی که میلی به خوردن کیک ندارد مادر است.»
در شرایط کاهش قدرت خرید، زنان در برخی خانوادهها سهم بیشتری از محرومیت غذایی را تحمل میکنند. مادرانی که برای تامین غذای کودکان، از سهم خود میکاهند یا وعدههای غذایی را حذف میکنند، ممکن است در معرض کمبودهای تغذیهای قرار بگیرند.
این مساله در زنان باردار و شیرده اهمیت بیشتری دارد. در دوران بارداری، نیاز بدن به برخی مواد مغذی، از جمله آهن و فولات، افزایش پیدا میکند. دریافت ناکافی این مواد میتواند سلامت مادر و روند رشد جنین را تحت تاثیر قرار دهد.
کمبود آهن در دوران بارداری ممکن است به کمخونی مادر منجر شود و کمبود فولات نیز با افزایش خطر نقص لوله عصبی جنین ارتباط دارد. به همین دلیل، توصیههای پزشکی بر دریافت فولات و آهن کافی و استفاده از مکملهای مناسب تحت نظر پزشک تأکید دارند.
بزرگسالان؛ خستگی، کاهش توان کاری و افزایش خطر بیماری
متخصص تغذیهای که با ایرانوایر گفتوگو کرده تایید میکند غالب افرادی که وعدههای غذایی خود را میکاهند یا حذف میکنند بزرگسالانی هستند که مسوولیت تامین غذا را در زندگی بر عهده دارند: «فردی که بخش عمده غذای روزانهاش را از نان، برنج و مواد غذایی ارزان تامین میکند، احتمالا همچنان انرژی کافی برای انجام فعالیتهای روزمره دارد اما از نظر پروتئین، آهن، ویتامینها و مواد معدنی دچار کمبود است. اینکه بسیاری از بزرگسالان در ایران میگویند همیشه خستهاند میتواند نشانه کمبود آهن باشد.»
به گفته این پزشک متخصص جایگزین کردن مواد غذایی متنوع با محصولات ارزان و بسیار فرآوریشده، پرنمک، پرقند و پرچرب میتواند کیفیت رژیم غذایی را کاهش دهد و خطر بیماریهای غیرواگیر مانند دیابت نوع دو و بیماریهای قلبیعروقی را افزایش دهد: «ارزانخواری یک چرخه معیوب است. فرد به دلیل فقر، غذای کمکیفیتتری مصرف میکند، سلامت و توان کاری او تحت تأثیر قرار میگیرد و در ادامه، هزینههای درمانی و دشواری تأمین معاش نیز افزایش مییابد.»
در سالمندان هم فاجعه ارزانخواری جور دیگری بروز میکند. سازمان جهانی بهداشت هشدار داده که سالمندان مبتلا به سوء تغذیه و کمبود ویتامینها و مواد معدنی، در برابر عفونتها آسیبپذیرترند و احتمال ابتلا به سارکوپنی (تحلیل عضلانی مرتبط با افزایش سن) و پوکی استخوان در آنها بیشتر است.
برای سالمندی که مستمری یا حقوق بازنشستگی محدودی دارد، حذف گوشت، لبنیات، تخممرغ و میوه از سبد غذایی در ابتدا راهی برای کاهش هزینههاست اما در بلندمدت تهدیدی جدی برای سلامت و استقلال آنهاست.
روایتهای شهروندان و اظهارات کارشناسان نشان میدهد که مساله تغذیه مناسب در ایران در حال حاضر انتخابی فردی برای سبک زندگی نیست. توانایی شهروندان برای تامین مواد غذایی باکیفیت ناکافی و راهبردی برای بقاست.