«عبدالله اوجالان»، رهبر زندانی کُردها در اسفند سال ۱۴۰۳ با ارسال پیامی، خلع سلاح و انحلال «حزب کارگران کُردستان» یا «پ.ک.ک» را اعلام کرد. این حزب در کنگرە خود کە در تونلهای کوهستانهای «قندیل» برای پایان دادن به مبارزه مسلحانه برگزار شد، به شکل رسمی به این پیام، پاسخ مثبت داد و با این تصمیم مسیر تحولات سیاسی مهمی در سراسر خاورمیانه آغاز شد.
این تصمیم که در چارچوب «پروژه جامعه دموکراتیک» و با محوریت صلح و گفتوگو اتخاذ شده، نهتنها بر معادلات داخلی ترکیه، بلکه بر وضعیت احزاب کُرد در ایران و سیاستهای منطقهای جمهوری اسلامی ایران نیز تاثیر داشته است. این تاثیرات و واکنشهای چیست؟
***
«خالد عزیزی»، سخنگوی «حزب دموکرات کردستان ایران»، در گفتوگویی با شبکه «کورد کانال» صدای آمریکا، ضمن مخالفت با ایدئولوژی و سیاستهای اوجالان و پ.ک.ک، از پایان دادن به مبارزه مسلحانه توسط این حزب استقبال کرد. عزیزی تاکید کرد که حل مساله کُردها در ترکیه باید از مسیر گفتوگو و میز مذاکره پیش برود، نه از طریق جنگ.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که در ماههای اخیر، حزب دموکرات چندینبار بهصراحت اعلام کرده است که مساله کُرد در ایران «تنها در تهران حل خواهد شد» و برای گفتوگو با جمهوری اسلامی آماده است. گرچه منابع غیررسمی از تماسها و نشستهایی میان دیپلماتهای ایرانی و نمایندگان این حزب در شهرهای «بغداد» و «سلیمانیه» در کشور «عراق» سخن گفتهاند، عزیزی تاکید کرده که تاکنون هیچ دیدار رسمی در این زمینه صورت نگرفته است.
بهنظر میرسد که این تغییر تدریجی گفتمان حزب دموکرات از مبارزه مسلحانه به گفتوگو، همراستا با تحولات منطقهای و با رویکردی عملگرایانه نسبت به نقش میانجیگری و دیپلماسی شکل میگیرد.
پژاک: ادامه مقاومت مسلحانه در چارچوب «دفاع مشروع»
در سوی دیگر میدان، حزب «حیات آزاد کردستان» (پژاک)، که عبدالله اوجالان را رهبر فکری خود میداند، برخلاف انتظار بسیاری از تحلیلگران، اعلام کرد که نه منحل خواهد شد و نه سلاحهای خود را زمین خواهد گذاشت.
«امیر کریمی»، ریاست مشترک پژاک، در گفتوگویی با تلویزیون «آرین» تصریح کرد که پژاک به راهحلهای دموکراتیک باور دارد اما سلاح را تنها برای «دفاع مشروع» حفظ خواهد کرد. او تاکید کرد که هدف نهایی این حزب، «تحقق جامعهای دموکراتیک در ایران» است که «همزیستی خلقها در آن تضمین شود.»
پژاک، از نظر ساختاری، تنها حزبی در کردستان ایران است که تمامی نیروهای نظامی و سیاسی آن در کوهستانهای «قندیل» و «آسوس» مستقر هستند. این حزب همچنین تنها حزبی است که ساختار سیاسی و نظامی زنان در آن، یعنی «کژار» و «هەپەژ»، بهصورت مستقل فعالیت دارند؛ ویژگیای که پژاک را از دیگر احزاب کُرد ایرانی متمایز میکند.
کومله؛ حمایت از صلح در ترکیه، تردید در تاثیر آن بر وضعیت کُردها در ایران
«عبدالله مهتدی»، دبیرکل حزب «کومله کردستان ایران»، با نگاهی متفاوت به این روند مینگرد. او در مصاحبهای با رادیو «دیالوگ» تصریح کرد که هرچند با خط مشی پ.ک.ک موافق نیست، اما آن را حزبی «تاثیرگذار» و «موفق» میداند. به گفته مهتدی، اگر روند صلح در ترکیه با موفقیت پیش رود، میتواند در کوتاەمدت و بلندمدت به نفع تمامی کُردها در منطقه باشد.
با این حال، مهتدی معتقد است که شرایط کُردهای ایران با ترکیه متفاوت است. او بارها یادآور شده است که تبعیض، ستم تاریخی و ساختار سیاسی بر کُردهای ایران، راهحل نظامی را ناکارآمد کرده و تنها مسیر ممکن برای حل مساله کرد در ایران، «گفتوگو» و «راهحلهای سیاسی» است.
بعد از سالها اختلاف فکری بین دو شاخه کومله کردستان ایران و کومله کمونیست ایران «شاخه کردستانی» در روز ۱۳خرداد۱۴۰۴ در نشستی «آنلاین» با حضور دبیرکل هر دو حزب «کومله کردستان ایران» و «کومله کمونیست کردستان ایران» و چند نفر از اعضای کمیته مرکزی به گفتوگو پرداختند. یکی از بندهای مصوب این نشست آنلاین بهعنوان اساسیترین موضوع، این است که «هیچ حزب و سازمان کردستان ایران حق ندارد بهتنهایی با جمهوری اسلامی وارد مذاکره شود، بلکه باید نمایندگان همه احزاب از روند مذاکره باخبر باشند.»
آیا صلح در آنکارا به گفتوگو در تهران منجر میشود؟
پیام اوجالان و تصمیم استراتژیک پ.ک.ک برای خروج از فاز نظامی، یک زلزله سیاسی در منطقه بهحساب میآید. از عراق تا سوریه، از ایران تا ترکیه، پیامدهای آن در حال آشکار شدن است. در ایران، اگرچه واکنشها متفاوت بوده است، اما یک نقطه مشترک در موضعگیری احزاب کرد ایران به چشم میخورد: تمایل به حرکت بهسوی راهحلهای سیاسی و کاهش نقش جنگ و سلاح.
ناظران معتقدند در شرایطی که حکومت ایران بهدنبال تثبیت نفوذ منطقهای و مدیریت نارضایتیهای داخلی است، احتمال دارد در آینده به گفتوگو با احزاب کُرد بهعنوان بخشی از یک توافق جامع امنیتی و منطقهای نیز بیاندیشد. شنیدههایی که درباره مذاکرات غیررسمی میان برخی احزاب کُرد با جمهوری اسلامی منتشر شده، اگرچه هنوز تایید نشده است، اما بر بستر تحولات جدید، چندان دور از ذهن نیست.
با این حال، بسیاری از تحلیلگران هشدار میدهند که عدم اصلاح ساختارهای تبعیضآمیز در ایران، مانعی جدی در برابر تحقق صلح خواهد بود. بدون تغییر در سیاستهای امنیتی، فرهنگی و اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی، گفتوگوها ممکن است بیشتر به تاکتیک سیاسی تبدیل شوند تا مسیر حل ریشهای بحران.
توافق امنیتی ایران، عراق و اقلیم کردستان؛ فشاری سهجانبه بر احزاب کرد ایرانی
در اسفند۱۴۰۱، توافقی امنیتی میان جمهوری اسلامی و دولت عراق، با مشارکت اقلیم کردستان به امضا رسید که هدف آن مقابله با «تهدیدات امنیتی از سوی احزاب مسلح مخالف جمهوری اسلامی در خاک عراق» اعلام شد. همین توافق، فصل جدیدی از فشارهای منطقهای بر احزاب کُرد ایرانی را آغاز کرد.
بر اساس مفاد این توافقنامه، دولت عراق متعهد شد که حضور نظامی احزاب کُرد ایرانی در نزدیکی مرزهای ایران را پایان دهد، پایگاههای آنها را تخلیه کرده و نیروهای مسلح را خلع سلاح کند. اقلیم کردستان نیز، بهرغم اختلافات داخلی، اجرای مفاد این توافق را در مناطق تحتکنترل خود پذیرفت.
در ماههای بعد، کمپهای نظامی هر شاخە کومله در نزدیکی مرزها و اردوگاهای «زەگوێز»، «زەرگوێزەڵە» و «بانەگەورە» در دو مرحله و بهدور از پوشش رسانەای تخلیه شدند. اردوگاه اصلی حزب دموکرات کردستان ایران در منطقه «کویسنجق» نیز، با اقداماتی چون دیوارکشی، محدودیت تردد و کنترل مسلحانه از سوی نیروهای پیشمرگه اقلیم و اطلاعات عراق، عملا به یک کمپ محصور تبدیل شد.
به نظر میرسد که این اقدامات بیانگر چرخش استراتژیک بغداد در تعامل با تهران است. چرخشی که هدف آن، حذف نقش نظامی احزاب کرد ایرانی در اقلیم کردستان و تبدیل آنها به بازیگران صرفا سیاسی یا حتی نیمهمنزوی است.
از نگاه تحلیلگران، این توافق بخشی از سیاست ایران برای «امنسازی مرزهای غربی» در چارچوب تحولات پس از خیزش «زن زندگی آزادی» سال ۱۴۰۱ در کردستان بود. تهران، با بهرهگیری از موقعیت شکننده سیاسی بغداد و اقلیم، توانست خواستههای امنیتی خود را به یک توافق اجرایی تبدیل کند.
در مقابل، احزاب «کومله کردستان ایران»، «کومله کمونیست ایران»، «کومله زحمتکشان کردستان ایران» و حزب «دمکرات کردستان ایران»، در واکنشهای جداگانهای، این توافق را اقدامی «برخلاف منشور حقوقبشر و اصل پناهجویی سیاسی» خواندند، اما در عمل، نتوانستند مانع اجرای آن شوند.
واکنش رسانههای حکومتی و وابسته به سپاه پاسداران در ایران
خبرگزاری «تسنیم»، وابسته به سپاه پاسداران ایران، در ۱۳خرداد۱۴۰۴ مطلبی با عنوان «زمان تیر خلاص به پژاک» منتشر کرده است که در آن، نویسنده ضمن «تروریستی» خواندن پژاک نوشته است که موضع این گروه در مقابل پذیرش پایان بخشیدن به عملیات مسلحانه از سوی پ.ک.ک بیانگر ادامه اقدامات «نظامی» و «تروریستی» آن است. نویسنده پرسیده است: «آیا پژاک بدون حمایت و پشتیبانی قادر به اقدام نظامی علیه ایران خواهد بود یا نه؟»
کانال «صابریننیوز»، نزدیک به سپاه پاسداران ایران در واکنش به این مساله نوشته است که «سران حزب مسلح دموکرات کردستان دو بار از جمله با واسطه نیچروان بارزانی، رییس اقلیم کردستان پیام و درخواست مذاکره به تهران دادند. حالا دموکراتها با فشار بالا، دنبال اجرای توافق امنیتیاند و میگویند مسیرشان جدا از سایر گروههاست.»
از سوی دیگر، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، «ایرنا»، با «حسن لاسجری» گفتوگویی انجام داده است که در آن، این کارشناس مسایل منطقه، جابهجایی پایگاههای احزاب کُرد و فاصله گرفتن آنها از مرز را تحکیم رابطه ایران و عراق دانسته و درباره پژاک گفته است: «اگر گروههایی مانند پژاک یا دیگر عناصر مسلح مستقر در شمال عراق بار دیگر عملیات علیه ایران انجام دهند، دولت عراق و بهویژه مسوولان اقلیم باید پاسخگو باشند. اجرای این توافق و پایبندی به آن نیازمند همکاری قضایی میان دو کشور، بازداشت عناصر متخلف و تحویل آنها به ایران است تا توافقنامه جنبه عملیاتی پیدا کند.»
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید