تحقق صلح میان ارمنستان و آذربایجان و توافق برای ایجاد مسیر ترانزیتی ۹۹ساله تحت مدیریت ایالات متحده، طرحی است که با تلاش و میانجیگری «دونالد ترامپ» در حال اجراست.
تکمیل کریدور زنگزور تحت مدیریت یک قدرت خارجی عضو ناتو در مرزهای شمالی ایران، نگرانیهای امنیتی جدیدی را برای تهران بهوجود آورده است.
اما فارغ از نگرانیها و چالشهای سیاسی و نظامی، ایجاد این کریدور بهلحاظ اقتصادی هم میتواند تبعات مخرب و نامطلوبی برای ایران به همراه داشته باشد. این توافق میتواند موجب کاهش نفوذ اقتصادی و تجاری ایران در منطقه شود و عملا ایران را بهلحاظ بهرهوری اقتصادی و تجاری و حتی سیاسی دور بزند. این توافق هنوز تکمیل نشده است و بهنظر میرسد تکمیل توافق و کریدور زنگزور با چالشهای فراوانی روبهرو باشد. با این حال، در این گزارش تلاش کردهایم تا جای ممکن، زیانهای مالی که تکمیل کریدور زنگزور به ایران وارد خواهد کرد بهصورت رقمی و ملموس محاسبه و برآورد شود.
اجاره ۹۹ساله کریدور تجاری زنگزور به آمریکا
در تاریخ ۸اوت۲۰۲۵، (۱۷مرداد۱۴۰۴) دیداری میان «نیکول پاشینیان»، نخستوزیر ارمنستان و «الهام علیاف»، رییسجمهور آذربایجان، در کاخ سفید با میزبانی دونالد ترامپ، انجام شد. هدف از این دیدار، پایان دادن مناقشات دیرینه میان دو کشور ارمنستان و آذربایجان اعلام شد.
طی ماههای اخیر، مذاکرهکنندگان آمریکایی با میانجیگری و رفتوآمد میان ایروان و باکو تلاش کردند تا جزییات توافق را نهایی کنند. بر اساس این توافق، ارمنستان مسیر ترانزیتی مورد مناقشه زنگزور را برای مدت ۹۹ سال به آمریکا اجاره میدهد و ایالات متحده، از طریق پیمانکاران، مسوولیت اداره آن را برعهده خواهد داشت. این پروژه، عملا سهمی بلندمدت برای آمریکا در امنیت قفقاز جنوبی ایجاد میکند.
کریدور زنگزور، مسیری است استراتژیک که از خاک ارمنستان عبور کرده و جمهوری آذربایجان را از طریق استان سیونیک ارمنستان به جمهوری خودمختار نخجوان متصل میکند. بر اساس توافقی که هنوز تکمیل نشده و به امضای کامل طرفین نرسیده، مدیریت و امتیاز بهرهبرداری تجاری از این مسیر برای مدت ۹۹سال به ایالت متحده امریکا سپرده شد و «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» نام گرفت.
تبعات اقتصادی پیمان زنگزور برای ایران
تکمیل کریدور زنگزور بهعنوان یک مسیر جایگزین برای ترانزیت کالا و انرژی از آسیای میانه به اروپا، حجم ترانزیت از خاک ایران به سمت ترکیه و اروپا را کاهش میدهد که این امر تاثیر منفی عمیقی بر درآمدهای ترانزیتی ایران خواهد داشت. کاهش درآمدی که به باور بسیاری، میتواند رشد اقتصادی ایران را ۱ تا ۲درصد کاهش دهد. (رشد اقتصادی ایران در سال گذشته تنها ۳.۳درصد بوده است.)
از دسترفتن بخشی از درآمد ترانزیت: تا به امروز ایران یکی از مسیرهای اصلی ترانزیت کالا و از آن مهمتر انرژی بین آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا بوده است اما فعالشدن زنگزور با سرمایهگذاری سنگین ایالات متحده میتواند بخش قابل توجهی از این ترانزیت را از ایران گرفته و به مسیر شمالی منتقل کند و به این ترتیب با ایجاد مسیر جایگزین، علاوه بر از دسترفتن این درآمد مستقیم و فرصتهای سرمایهگذاری و تجاری، ایران مزیت جغرافیایی خود را در پروژههای بینالمللی حملونقل این منطقه از دست میدهد.
افت شدید درآمد ارزی: ایران درآمد قابل توجهی از بابت ترانزیت کالا در مسیر اتصال کشورهای آسیای میانه و حاشیه دریای خزر به بازارهای جهانی به دست میآورد. تنها خدمات ترانزیتی به این کالاهای عبوری، درآمدی بالغ بر یک میلیارد دلار در سال گذشته برای ایران بههمراه داشته است. ایجاد مسیر جایگزین زنگزور، کاهش تردد کامیونها و قطارهای ترانزیتی در این منطقه را خواهد داشت و این وضعیت، درآمد ارزی حاصل از گمرک و خدمات ترانزیتی و سوخترسانی و خدمات لجستیکی را نیز کاهش میدهد. بهعلاوه، افت صادرات غیرنفتی به بازارهای مهم اروپایی و آسیایی و کاهش جذابیت سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل هم به کاهش چشمگیر درآمدهای ارزی فعلی ایران، خواهد انجامید.
افزایش بیکاری: کریدور زنگزور اگر عملیاتی شود، میتواند بخشی از مزیت جغرافیایی شمالغرب ایران را که سالها درآمد و اشتغال ایجاد میکرد، به رقیب منتقل کند و همین کاهش ترافیک و تجارت، در بلندمدت نرخ بیکاری را بالا ببرد.
در حال حاضر، بخش زیادی از مبادلات بین جمهوری آذربایجان و نخجوان و حتی بین ترکیه و آسیای مرکزی، از مسیر جادهها و خطوط ریلی استانهای آذربایجانشرقی و اردبیل عبور میکند. با تشکیل کریدور زنگزور، این جریان کالا میتواند بهطور مستقیم و کوتاهتر از خاک ایران عبور نکند و نتیجه این شرایط، کاهش تردد کامیونها، قطارها و خدمات لجستیکی در این استانها است. بنابراین رانندگان کامیون، شرکتهای حملونقل، کارگران پایانههای مرزی (مثل پایانه نوردوز) و خدمات جانبی (رستوران، تعمیرگاه، هتل) بخش قابلتوجهی از درآمدشان را که از این ترافیک مرزی دارند، از دست خواهند داد.
برخی کسبوکارهای تولیدی و توزیعی شمالغرب ایران به مشتریان آنسوی مرز یا به شبکه ترانزیت وابستهاند اما با کاهش ارتباطات جادهای، هزینه صادرات برای آنها بالا میرود یا مشتریانشان مسیرهای دیگری انتخاب میکنند. کاهش درآمد از ترانزیت و تجارت مرزی میتواند سرمایهگذاری در زیرساخت و خدمات منطقه را کم کند. این رکود منطقهای باعث کندی رشد کسبوکارهای کوچک و افزایش مهاجرت کاری به شهرهای دیگر میشود و در نهایت، صنایع لجستیک و حملونقل ایران، بهویژه در شمال غرب با ورشکستگی مواجه خواهد شد. به گفته «حسین محمدیاصل»، کارشناس راهبردی مسایل اقتصادی، برآوردها حاکی از از دسترفتن ۲۰۰هزار شغل مستقیم در این رابطه است.
کاهش اهرم ژئواقتصادی: ایران از مسیر ترانزیتی منحصر به فرد خود در این منطقه بهعنوان ابزار نفوذ سیاسی هم در منطقه هم استفاده میکرد. اهرمی که حالا در صورت فعالشدن زنگزور و دور زدن خاک ایران، این ابزار هم تضعیف و کمرنگ میشود. از طرفی این کریدور موجب تقویت روابط تجاری و اقتصادی میان ترکیه و آذربایجان میشود. این امر نفوذ این دو کشور را در منطقه قفقاز و آسیای میانه افزایش داده و رقابتی جدی برای کریدور شمال-جنوب که ایران نیز در آن سهیم است، ایجاد میکند. به علاوه، در صورت سلطه آمریکا در این منطقه، وابستگی ایران به مسیرهای جایگزین تحت کنترل رقبای منطقهای مانند ترکیه و آذربایجان هم تشدید خواهد شد.
تأثیر بر بازار انرژی: با توجه به اینکه مدیریت این کریدور بهمدت ۹۹سال به آمریکا واگذار شده، کشورهای منطقه برای استفاده از آن باید از سیاستها و شرایطی که ایالات متحده تعیین میکند، پیروی کنند. این مساله میتواند برای جمهوری اسلامی بسیار چالش برانگیز باشد. خصوصا اینکه بخشی از صادرات گاز و نفت حوزه خزر به جای عبور از خاک ایران، از طریق زنگزور و ترکیه و زیر نظر واشنگتن به بازار اروپا منتقل خواهد شد. این کریدور بهنوعی ایران را از حلقه ترانزیتی اصلی در منطقه خارج و جایگاه استراتژیک ایران در مسیرهای تجاری و انرژی را تضعیف میکند.
قطع ارتباط زمینی ایران و ارمنستان: حجم تجارت میان ایران و ارمنستان در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۳۷.۴ میلیون دلار بوده است. تکمیل کریدور زنگزور بهمعنای قطع مرز مشترک ایران و ارمنستان است. این مرز تنها مسیر زمینی ایران به منطقه قفقاز جنوبی و اروپا بوده و قطع آن میتواند علاوه بر کاهش چشمگیر رقم تجارت میان دو کشور، نفوذ سیاسی و ژئوپلیتیک ایران را در این منطقه کاهش دهد و حتی میتواند بهمنزله یک چالش امنیتی برای مرزهای شمالی ایران تلقی شود.
محاسبه عددی تاثیر دالان زنگزور بر اقتصاد ایران
طبق گزارش رییس کل گمرک ایران، در تیرماه۱۴۰۳، درآمد ترانزیت کالا و انرژی ایران در بازه ۴ تا ۵ میلیارد دلار در نوسان است. با توجه به اینکه ایران دارای ۵ کریدور ترانزیتی اصلی بینالمللی است، در صورت تکمیل کریدور زنگزور و کنار رفتن ایران از این مسیر، کشور ما حداقل ۲۰ تا ۳۰ درصد از درآمد ترانزیتی فعلی خود را از دست خواهد داد و این بهمعنی از دست رفتن سالانه حدود ۱.۵میلیارد دلار خواهد بود.
مسیر فعلی تردد کامیونها از مرز نوردوز میان ایران و ارمنستان است. از این مرز روزانه تا ۲۰۰کامیون از ایران وارد ارمنستان شده و تا ۷۰ کامیون هم از ارمنستان وارد خاک ایران میشوند و این یعنی تردد سالانه بیش از ۱۰۰۰کامیون تنها میان ایران و ارمنستان.
از طرفی سالانه حدود ۴۳هزار کامیون ترکیهای از مسیر ایران به آسیای میانه میروند که اگر کریدور زنگزور تکمیل شود، ترکیه قادر خواهد بود برای ترانزیت به آسیای میانه، بدون نیاز به عبور از خاک ایران از آن استفاده کند. به این ترتیب آشکار است که در صورت جایگزین شدن این مسیر با زنگزور تردد سالانه ۴۴هزار کامیون از خاک ایران حذف خواهد شد.
با فرض درآمد ترانزیتی ۲۰۰ دلاری از هر تُن کالای عبوری از کشور به زای ۴۴هزار کامیون و با در نظر گرفتن ظرفیت ۲۰ تا ۲۵ تنی تریلیهای مورداستفاده در ترانزیتهای بینالمللی، درآمد از دسترفته ایران در صورت جایگزین شدن کانال زنگزور، حداقل ۱۷۶میلیون دلار و حداکثر ۲۲۰میلیون دلار خواهد بود.
روابط تجاری ایران و ارمنستان هم بخشی از درآمد ایران از مرز مشترک دو کشور است. بر اساس آمار گمرک جمهوری اسلامی، حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۴ میلادی به حدود ۷۳۷.۴میلیون دلار رسیده است که بیش از ۷۰درصد این کالاها از ایران به ارمنستان صادر شده و این یعنی سالیانه ۵۱۶.۱۸ میلیون دلار درآمد ارزی برای ایران به همراه دارد.
ارقامی نجومی از درآمدی که درحال حاضر با حداقل سرمایهگذاری جمهوری اسلامی در این منطقه نصیب ایران میشود در صورتیکه بر اساس گزارشهای متعدد، ایران میتوانست با سرمایهگذاری در این منطقه در سالهای گذشته، تا چندین برابر این ارقام درآمد داشته باشد.
حالا اما ایالات متحده با سرمایهگذاری سنگین قصد دارد که از این فرصت حداکثر بهره سیاسی و درآمدی را ببرد.
مجله «فوربز»، بهنقل از بانک جهانی برآورد کرده که گذرگاه زنگزورمیتواند تا سال ۲۰۲۷ سالانه بین ۵۰ تا ۱۰۰میلیارد دلار، ارزش تجاری تولید کند. دادههای بلومبرگ (مه ۲۰۲۵) نیز نشان میدهد این مسیر قادر است زمان ترانزیت بین اروپا و آسیا را بین ۱۲ تا ۱۵روز کاهش دهد. این مسیر میتواند وابستگی تجاری به مسیرهای روسیه را کاهش دهد و تنها مسیر ترانزیتی زمینی به اروپا را هم از ایران بگیرد.
ذکر این نکته هم ضروری است که بیشترین ضربه به ترانزیت انرژی است، چون مسیر زنگزور به ترکیه یک رقیب مستقیم برای انتقال نفت و گاز خزر به اروپا بدون عبور از ایران خواهد بود و کاهش در بخش لجستیکی هم متناسب با افت عبور ناوگان حملونقل بینالمللی محاسبه شد.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید