پروفسور داود غلام آزاد(*)

داوود غلام آزاد

ترجمه از آلمانی با کمک هوش مصنوعی

»آزادی همیشه آزادیِ دیگری‌ست.«

این جستار تلاشی‌ست در حوزه‌ی آموزشِ سیاسی و خودبازنگریِ انتقادیِ جنبش‌های دموکراتیک اپوزیسیون. نویسنده خواننده را فرا می‌خواند تا سازوکارهای ظریفِ قدرت را بازشناسد؛ قدرتی که حتی در جایی که از آزادی، حقیقت و مسئولیت سخن گفته می‌شود، همچنان در کار است.
در اینجا سانسور نه‌فقط به‌عنوان کنشی حکومتی، بلکه به‌صورت الگویی اجتماعی و روانی بررسی می‌شود که در وجدان، زبان و فرهنگ ما رسوب کرده است. تحلیل، از شکل‌های روزمره‌ی کنترلِ اخلاقی آغاز می‌شود و تا ژرف‌ترین لایه‌های تاریخیِ استبدادِ شرقی، پهلوی‌گرایی و جمهوریِ اسلامی امتداد می‌یابد؛ جایی که اصلِ مصلحت، به معنای خیرِ عمومی، به دستاویزی برای محدودسازیِ اخلاقی بدل شده است.
هدفِ این نوشتار داوری نیست، بلکه نهادنِ آینه‌ای‌ست در برابر ما – آینه‌ای که ذهن را برای فهمِ آزادیِ راستین می‌گشاید – آزادی‌ای که، به گفته‌ی رزا لوکزامبورگ، همیشه آزادیِ دیگری‌ست.

I. نابینایی‌های آزادی

کسی که خود را دموکرات می‌نامد، معمولاً می‌پندارد در صف روشنگری و گشودگی و شجاعتِ نقد ایستاده است. با این‌همه، تاریخ اندیشه و نیز پویاییِ جنبش‌های اجتماعی نشان می‌دهد که حتی آنان که برای آزادی می‌جنگند،اغلب شکل‌های تازه‌ای از سانسور را می‌سازند؛ نه از راه خشونت حکومتی، بلکه با فشارِ اخلاقی، طرد نمادین و نیروی پنهانِ تأیید عمومی.

اپوزیسیونِ دموکرات‌نما نیز از این قاعده بیرون نیست. او با ستم و ناراستی درافتاده است، اما در درون خویش همان سازوکارهایی را می‌پرورد که در دشمنش محکوم می‌کند.
بدین‌سان سانسور به دفاعی پارادوکسیکال بدل می‌شود: می‌خواهد از آرمان آزادی پاسداری کند،اما خود، آزادی را با محدود کردن آزادی حفاظت می‌کند.

 II. زایش اجتماعی سانسور 

ریشه‌ی سانسور در نیازی اجتماعی نهفته است: نیازی به یگانگی و پاکیِ اخلاقی.
هر گروهی که خود را «صدای خرد» یا «وجدان اخلاقی جامعه» بداند، به‌تدریج هنجارهایی نانوشته می‌سازد:
چه گفتنی‌ست، چه نگفتنی‌ست، چه کسی «از ماست» و چه کسی «بیگانه«.

این همان چیزی‌ست که می‌توان آن را زایش اجتماعیِ سانسور نامید؛ روندی که در آن ساختارهای جمعی، روابط قدرت و میل به هماهنگی، خود به خود محدودیت‌هایی برای سخن و اندیشه می‌آفرینند.

به‌ویژه در جایی که اپوزیسیون خود را «دموکراسی راستین» می‌پندارد، این سازوکار پررنگ‌تر می‌شود: وابستگیِ گروهی جای گوناگونی را می‌گیرد، پاکیِ اخلاقی جای جست‌وجوی حقیقت را، و تفسیر انحصاری جای گفت‌وگو را.

سانسور در اینجا نه همچون فرمانی از بالا، بلکه چون کنشی اجتماعی و خودخواسته عمل می‌کند؛ کنشی که از تأیید جمع، از شرمِ طرد شدن و از هراسِ برهم خوردنِ وحدت تغذیه می‌کند.

III. زایش روانی سانسور 

سانسور تنها از دلِ ساختارهای اجتماعی برنمی‌خیزد؛ ریشه‌ای روانی نیز دارد، در ژرفای ترس‌ها و نیازهای درونی انسان. د ر درون هر فرد، میل به تعلق و امنیت اخلاقی با راس از طرد شدن درآمیخته است. کسی که خود را وقف «آرمان درست» کرده، نمی‌خواهد آن را به خطر اندازد، و همین می‌شود که صدای شک در درونش خاموش می‌گردد.

از دید روان‌شناسی، سانسور درونی سه چهره دارد:

. ترس از طرد شدن – انتقاد می‌تواند جایگاه فرد را در جمع متزلزل کند. –

–   – ناسازگاری شناختی- ذهن از پذیرش آنچه با تصویر خویش از حقیقت نمی‌خواند سر باز می‌زند.
 – برتری‌جویی اخلاقی – انسان دیدگاه خویش را معیار نهایی خیر می‌پندارد.

در نتیجه، اندیشه تنگ می‌شود، دل‌نگرانی برای درستی، به بیم از نادرستی بدل می‌شود.
آزادی، دیگر منشِ زیسته نیست؛ هویتِ اخلاقی است که باید پاس داشته شود.

IV. پیامدها: پارادوکسِ رهاییِ سرکوبگر 

پیامدهای این فرآیند پنهان اما ژرف است:.

زوال گفت‌وگو: صداهای ناهم‌نوا خاموش یا تمسخر می‌شوند  –

• – خودسانسوری :انسان‌ها آنچه را می‌اندیشند نمی‌گویند، بلکه آنچه «قابل گفتن» است بازمی‌گویند.
• بازتولید قدرت: در دلِ اپوزیسیون نیز سلسله‌مراتب و چهره‌های سخنگو پدید می‌آید. –
  می‌آید.
  فرسایش دموکراسی:روحِ آزادی جای خود را به ادبِ سیاسیِ تصحیح‌گر می‌دهد

آنچه با آرزوی رهایی آغاز شد، در نهایت به گونه‌ای تازه از کنترل می‌انجامد.
سانسور ناپدید نمی‌شود؛ فقط لحنش را عوض می‌کند.

V. راه برون‌رفت: خودآگاهی به‌مثابه مقاومت

راه رهایی نه در برنامه‌های تازه، بلکه در بازگشت به خودانتقادی است. کسی که آزادی را جدی می‌گیرد، باید آزادیِ خطا را نیز پاس بدارد.

: در سطح اجتماعی

باید ساختارهایی پدید آورد که در آن اختلافِ نظر خوش‌آمد گفته شود.
کثرت نه تهدید، بلکه سرچشمه‌ی زنده‌گیِ جمعی است.آزادی از هم‌رأیی نمی‌زید، بلکه از توانایی زیستن با ناهماهنگی برمی‌خیزد.

در سطح روانی:

تساهل در ابهام – توانِ تحملِ دوگانگی و ناسازگاری – شرطِ بلوغِ ذهن است. کسی که پیوسته حقانیت خود را می‌سنجد، از ترسِ خطا آزاد می‌شود.

: در سطح فرهنگی

گفت‌وگو باید جایگزین داوری شود.حقیقت نه در تملک، بلکه در میانِ گفت‌وگو زاده می‌شود

VI. آزادی به‌مثابه آزمونِ خویشتن

سخنِ رزا لوکزامبورگ همچنان سنگ محکِ هر دموکراسی است:
«آزادی همیشه آزادیِ دیگری‌ست.»

این سخن نه‌تنها در باره‌ی دولت‌ها، که درباره‌ی هر جنبش و هر انسان صادق است.
سانسور از لحظه‌ای آغاز می‌شود که کسی از درستیِ خویش مطمئن شود؛ آزادی از لحظه‌ای که خویشتن را به پرسش گیرد. اپوزیسیونِ دموکرات تنها آنگاه واقعاً آزاد می‌شود
که جرأت کند در آینه بنگرد و در چهره‌ی دشمن، خویشتنِ خویش را بازشناسد.

VII. مصلحت و میراثِ استبدادِ شرقی 

ارجاع به «مصلحت» در ظاهر کاری اخلاقی و خردمندانه است. می‌گویند باید سخنی را نگفت، چون برای خیرِ عمومی زیان‌بار است؛ باید اندیشه‌ای را محدود کرد تا جامعه دچار آشوب نشود. اما در ژرفا، همین منطق ادامه‌ی همان رابطه‌ی دیرینه‌ی میان قدرت، اخلاق و فرمان‌بری است؛ رابطه‌ای که از درون استبدادِ شرقی و سپس در دوران پهلوی و جمهوری اسلامی به ما رسیده است.

۱. از خیرِ عمومی تا زهدانِ سانسور اخلاقی

آنچه در آغاز به نامِ خیرِ جمعی زاده شد، در عمل به ابزاری برای انضباط‌بخشی و خاموشی بدل گردید. در سنت اسلامی، واژه‌ی مصلحت به معنای نفع، سود یا خیر عمومی است؛ در فقه، مصلحت عامه به اصولی اشاره دارد که باید دین، جان، خرد و دارایی انسان را پاس دارد. اما این اصل، در دست قدرت، به »وظیفه‌ی مراقبت« تبدیل شد:
 »مراقبت از ایمان مردم، از نظم اجتماعی، از امنیت فکری«
و از همین‌جا سانسور چهره‌ی اخلاقی یافت.دیگر کسی نمی‌گفت:»نباید گفت، چون ممنوع است«،لکه می‌گفت: »نباید گفت، چون به صلاح نیست«.

۲. میراثِ استبدادِ شرقی

در ساختارهای پیشامدرن، مشروعیت از خردِ پادشاه می‌آمد، نه از قانون.او می‌دانست چه برای مردم مفید است. اندیشه‌ی «خیرِ عمومی» در آن دوران به معنای فرمان‌برداری از داناییِ سلطان بود.
مدرن‌سازیِ اقتدارگرای پهلوی نیز این منطق را حفظ کرد: مردم باید هدایت شوند، و حقیقت باید در کنترل بماند.
در جمهوری اسلامی، مفهوم مصلحت رسمی شد:
»مصلحتِ نظام«  بالاتر از قانونِ شرع قرار گرفت و به ابزار مشروع‌سازیِ سانسور سیاسی بدل شد. بدین‌سان، سانسور به وظیفه‌ای مقدس تبدیل گردید.

۳. عادت‌واره‌ی اطاعت

با وجود انقلاب و دگرگونی‌های سیاسی، آن منشِ درونیِ فرمان‌برداری پابرجا ماند:.
پی‌یر بوردیو، جامعه‌شناس فرانسوی نیز، این پدیده را عادت‌واره می‌نامد:
الگوهای رفتاری و فکری‌ای که تاریخِ قدرت در بدن و ذهنِ ما حک کرده است.
ما از کودکی آموخته‌ایم که خاموشی نشانه‌ی خرد است، و احتیاط، وظیفه‌ی اخلاقی.
از همین رو، حتی اپوزیسیون دموکرات نیز ناخواسته همان سازوکار را بازتولید می‌کند.
او خاموشی را با مسئولیت می‌آراید، و حذف را با مراقبت. فرمان‌برداری در جامه‌ی فضیلت بازمی‌گردد.

۴. گسستِ رهایی‌بخش

رهاییِ راستین در شناخت و شکستنِ همین عادت‌واره است. مصلحت باید دوباره معنا شود: نه همچون دستاویزِ محدودیت، بلکه به منزله‌ی پاسداری از خودِ آزادی.
خیرِ حقیقیِ جامعه در یکسان‌سازی نیست، در توانِ زیستن با تفاوت است. آنجا که دیگری می‌تواند بی‌هراس سخن بگوید،آزادی آغاز شده است.

آزادی بدونِ خودانتقادی، رؤیایی نیمه‌تمام است –  آن‌گاه که انسان یا جنبش می‌آموزد سازوکارِ درونیِ سانسور را بشناسد – همان رفتارهای ظریفِ اطاعت در پوششِ خیرخواهی نخستین گامِ رهایی را برداشته است. بزرگ‌ترین مصلحت، خودِ آزادی است.
و آزادی، چنان‌که رزا لوکزامبورگ گفت،همیشه آزادیِ دیگری‌ست.

چکیده:این مقاله به بررسی سازوکارهای پنهانی می‌پردازد که در آن حتی اپوزیسیون‌هایی که خود را دموکراتیک می‌دانند، به شکلی ناآگاهانه سانسور را بازتولید می‌کنند؛ نه از راهِ اجبار بیرونی، بلکه از طریقِ خودکنترلیِ اخلاقی، فشارِ گروهی و ایدئولوژیِ خیرِ عمومی. .(مصلحت).

نویسنده نشان می‌دهد که سانسور چگونه در سطحِ اجتماعی از نیاز به یگانگی و پاکی زاده می‌شود و در سطحِ روانی در هراس از طرد و ناهماهنگی ریشه دارد. در این منطق، سانسور اغلب به نامِ مسئولیت و حفاظت توجیه می‌شود.  بدین‌سان از یک کنشِ سرکوبگر به فضیلتی اخلاقی بدل می‌گردد.

در بخش تاریخی، این پدیده به مثابه میراثِ استبدادِ شرقی، پهلوی‌گرایی و جمهوریِ اسلامی تفسیر می‌شود؛ جایی که اصلِ مصلحت، یعنی «خیرِ عمومی»، به ابزاری برای مشروعیت‌بخشیِ کنترل سیاسی بدل شده است. این سنت در عادت‌واره‌ی اجتماعیِ ما ادامه یافته است. فرمان‌برداری، خرد شمرده می‌شود و خاموشی، نشانه‌ی مسئولیت.

مقاله در پایان با ترسیمی رهایی‌بخش به پایان می‌رسد.آزادیِ راستین تنها از راهِ خوداندیشی، تساهل در ابهام و اخلاقِ گفت‌وگو زاده می‌شود.بزرگ‌ترین مصلحت، خودِ آزادی است و چنان‌که رزا لوکزامبورگ گفت:
«»آزادی، همیشه آزادیِ دیگری‌ست

واژه‌نامه‌ی مفاهیم سیاسی و فرهنگی

سانسور
هر گونه کنترل یا محدودسازیِ اندیشه و بیان است؛ چه به‌صورت فرمان و منع بیرونی، و چه در شکل‌های نرم‌تر، چون فشارِ اجتماعی، اخلاقی یا خودسانسوری. سانسور نه‌تنها ابزار حکومت، بلکه رفتاری جمعی و روانی است.

زایشِ اجتماعی (سوسیوجنِز)
فرآیندی که در آن ساختارهای اجتماعی و روابطِ قدرت پدیده‌ای را می‌آفرینند یا بازتولید می‌کنند. در این‌جا، چگونگیِ پیدایشِ سانسور از دلِ هنجارها و نیاز به وحدتِ جمعی است.

زایشِ روانی (سایکوجنِز)
خاستگاهِ درونی و روانیِ رفتارها؛ چگونه ترس، گناه، و میل به تعلق باعث می‌شود فرد، پیش از دیگری، خود را سانسور کند.

مصلحت
واژه‌ای عربی به معنای خیر، سود و منفعتِ عمومی.در فقهِ اسلامی اصلِ اخلاقی و حقوقی‌ای است برای حفظِ دین، جان، خرد، نسل و مالِ مردم. اما در تاریخِ سیاست، اغلب به دستاویزی برای توجیهِ کنترل و سانسور بدل شده است. در این متن، مصلحت نمادِ عقلانیتِ پدرسالارانه‌ای‌ست که آزادی را به نامِ خیرِ جمعی محدود می‌کند.

استبدادِ شرقی
اصطلاحی که فیلسوفانِ روشنگری برای توصیفِ نظام‌های پیشامدرنِ آسیایی به‌کار بردند؛
جایی که قدرت مطلقه با ادعای پدری و خیرخواهی برای رعیت همراه بود. در این معنا، استبداد نه‌فقط نظامِ سیاسی، بلکه منشِ فرهنگیِ اطاعت است.

پهلوی‌گرایی (پهلویسم)
شکلِ مدرنِ همان استبدادِ خیرخواهانه در قرن بیستم ایران؛ تجددی از بالا با حفظِ کنترل و سانسور به نامِ نظم و پیشرفت.

جمهوریِ اسلامی
نظامِ سیاسیِ پس از انقلابِ ۱۳۵۷ ایران که ساختاری جمهوری‌ـ‌فقهی دارد و در آن مفهومِ مصلحت به نهادی رسمی بدل شد؛ ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به تصمیم‌هایی که خارج از حدودِ شرع یا قانون هستند.

عادت‌واره Habitus
الگوهای درونی‌شده‌ی اندیشه و رفتار که حاصلِ تجربه‌ی تاریخیِ قدرت‌اند و به‌صورت ناآگاهانه بازتولید می‌شوند. عادت‌واره‌ی اطاعت یعنی آن گرایشِ پنهان که انسان را به احتیاط و سکوت وامی‌دارد.

تساهل در ابهامAmbiguitätstoleranz؛
توانِ روانیِ زیستن با چندگانگی و تضاد بدونِ نیاز به داوری یا حذف. ویژگیِ اصلیِ انسانِ آزاد و جامعه‌ی دموکراتیک است.

 

هانور، ۴.۱۱.۲۰۲۵

https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

 

(*) داود غلام آزاد پروفسور باز نشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.

 

---

متن آلمانی نوشته:

Zensur im Namen der Freiheit – Über die Sozio- und Psychogenese einer demokratischen Selbsttäuschung

„Freiheit ist immer die Freiheit der Andersdenkenden.“

Einleitung

Dieser Essay versteht sich als Beitrag zur politischen Bildung und zur kritischen Selbstreflexion demokratischer Bewegungen. Er lädt dazu ein, die feinen Mechanismen der Macht zu erkennen, die selbst dort wirken, wo man Freiheit, Wahrheit und Verantwortung proklamiert.
Zensur erscheint hier nicht nur als staatliche Praxis, sondern als soziales und psychologisches Muster, das in Gewissen, Sprache und Kultur eingeschrieben ist.
Die Analyse reicht von den alltäglichen Formen moralischer Kontrolle bis zu den historischen Tiefenschichten orientalischer Despotie, des Pahlavismus und der Islamischen Republik, in denen das Prinzip der Maṣlaḥa (das Gemeinwohl) zur moralischen Rechtfertigung der Begrenzung diente.
Das Ziel dieses Textes ist kein Urteil, sondern ein Spiegel:
Er soll das Denken öffnen für jene Freiheit, die – wie Rosa Luxemburg schrieb – „immer die Freiheit des Anderen“ bleibt.

1. Die blinden Flecken der Freiheit

Wer sich demokratisch nennt, wähnt sich meist auf der Seite der Aufklärung, der Offenheit, des Mutes zur Kritik. Doch die Geschichte des Denkens wie auch die Dynamik sozialer Bewegungen zeigen:
Selbst jene, die für Freiheit kämpfen, errichten oft ihre eigenen Formen von Zensur. Nicht durch staatliche Gewalt, sondern durch moralischen Druck, symbolische Ausschlüsse und die Macht der Zustimmung.

Auch die demokratisch auftretende Opposition bildet keine Ausnahme. Sie kämpft gegen Unterdrückung und Unrecht – und doch entstehen in ihr dieselben Mechanismen, die sie beim Gegner verurteilt. Zensur wird so zur paradoxen Selbstverteidigung: Sie schützt das Ideal der Freiheit, indem sie Freiheit beschneidet.

1. Die Soziogenese der Zensur

Der Ursprung der Zensur liegt in einem sozialen Bedürfnis: nach Einheit und moralischer Reinheit. Jede Gruppe, die sich als Stimme der Vernunft oder als moralisches Gewissen versteht, erzeugt implizite Normen darüber, was sagbar ist, wer dazugehört und welche Worte als rein oder verräterisch gelten.

Diese Soziogenese (gesellschaftliche Entstehung) der Zensur zeigt sich besonders dort, wo Opposition sich als „die wahre Demokratie“ versteht. Dann beginnt ein Mechanismus, der von sozialer Loyalität genährt wird:

• Gruppenidentität ersetzt Vielfalt.
• Moralischer Purismus ersetzt Wahrheitssuche.
• Deutungshoheit ersetzt Dialog.

Zensur erscheint hier nicht als repressiver Akt, sondern als soziale Selbstregulierung – getragen von Zustimmung, Scham und Empörung.

III. Die Psychogenese der Zensur

Zensur hat aber auch eine Psychogenese, eine seelische Herkunft.
Sie entspringt der Angst, die Zugehörigkeit zu verlieren, und dem Bedürfnis nach moralischer Sicherheit. Wer sich einer „guten Sache“ verschreibt, will sie nicht gefährden und beginnt, die eigene Kritik zu unterdrücken.

Psychologisch wirkt Zensur als innere Stimme, die mahnt: „Sag das lieber nicht.“

Sie entspringt drei Tendenzen:

1. Angst vor Ausschluss – Kritik kann den Platz in der Gemeinschaft kosten.
2. Kognitive Dissonanz – Widersprüche zum eigenen Weltbild werden abgewehrt.
3. Moralische Selbstüberhöhung – der eigene Standpunkt wird zum Maß aller Dinge.

So verengt sich das Denken: Aus Sorge um das Richtige entsteht Angst vor dem Falschen.
Freiheit wird zur moralischen Identität, nicht mehr zur gelebten Haltung.

1. Die Folgen: Das Paradox der befreiten Unterdrückung

Die Folgen sind subtil, aber tiefgreifend:

1. Verlust des Dialogs: Abweichende Stimmen werden ignoriert oder lächerlich gemacht.
2. Selbstzensur: Menschen sagen nicht mehr, was sie denken, sondern was sagbar ist.
3. Reproduktion von Macht: Auch in oppositionellen Räumen entstehen Hierarchien und Sprecherfiguren.
4. Erosion der Demokratie: Der Geist der Freiheit wird durch moralische Korrektheit ersetzt.

Was als Befreiung begann, endet als neue Form der Kontrolle.
Zensur verschwindet nicht – sie wechselt nur den Tonfall.

1. Der Ausweg: Selbstaufklärung als Widerstand

Der Ausweg liegt nicht in neuen Programmen, sondern in der Rückkehr zur Selbstkritik. Wer Freiheit ernst nimmt, muss auch die Freiheit des Irrtums verteidigen.

1. Sozial: Institutionalisierter Dissens

Demokratische Gruppen brauchen Strukturen, in denen Widerspruch willkommen ist.
Pluralität darf nicht nur ertragen, sondern muss aktiv gefördert werden.
Freiheit entsteht nicht aus Einigkeit, sondern aus der Fähigkeit, Uneinigkeit produktiv zu halten.

2. Psychologisch: Mut zur Ambiguität

Ambiguitätstoleranz – die Fähigkeit, Widersprüche auszuhalten – ist die Bedingung geistiger Freiheit.
Wer das eigene Recht-haben immer wieder prüft, befreit sich von der Angst vor Fehlern.

3. Kulturell: Ethik des Dialogs

Der wahre Ort der Wahrheit ist das Gespräch, nicht das Dogma.
Dialog heißt, den Anderen nicht als Bedrohung, sondern als Möglichkeit des Denkens zu begreifen.

1. Freiheit als Selbstprüfung

Rosa Luxemburgs Satz bleibt Prüfstein jeder Demokratie:

„Freiheit ist immer die Freiheit der Andersdenkenden.“

Er gilt nicht nur für Staaten, sondern für jede Bewegung und jedes Individuum. Zensur beginnt dort, wo man sich zu sicher ist, im Recht zu sein. Freiheit beginnt dort, wo man sich selbst befragt.

Die demokratische Opposition wird nur dann wirklich frei, wenn sie bereit ist, in den Spiegel zu sehen – und in diesem Spiegel nicht den Feind, sondern sich selbst erkennt.

VII. Maṣlaḥa – das Gemeinwohl und das Erbe der Despotie

Die Berufung auf das Gemeinwohl (maṣlaḥa) ist ein Schlüssel zur moralischen Selbstrechtfertigung von Zensur.
Im klassischen arabisch-islamischen Denken bedeutete maṣlaḥa „Nutzen, Vorteil, öffentliches Wohl“.
In der islamischen Rechtstradition wurde sie zum Prinzip, das die Schutzgüter des Lebens, des Glaubens und der Vernunft sichern sollte.
Doch dieser Begriff wurde immer wieder instrumentalisiert – als moralische Legitimation der Kontrolle.

1. Vom Schutzgedanken zur moralischen Zensur

Was als Sorge um das Gemeinwohl begann, wandelte sich in der Praxis zu einem Mechanismus der Disziplinierung:
Bestimmte Gedanken, Texte oder Stimmen galten als gefährlich „für die Gemeinschaft“. So wurde Zensur nicht als Unterdrückung, sondern als „Pflicht der Verantwortung“ verstanden.
Das „Wir zensieren zu deinem Besten“ ist die moderne Übersetzung von maṣlaḥa-Logik.

2. Das Erbe der orientalischen Despotie

Diese Denkfigur hat tiefe historische Wurzeln.
In vormodernen Herrschaftsformen, die europäische Beobachter als „orientalische Despotie“ bezeichneten, wurde Legitimität aus der Vernunft des Herrschers abgeleitet: Er wusste, was dem Volk nützlich war.
Die koloniale Modernisierung und der Pahlavismus – also die autoritäre Modernisierung Irans im 20. Jahrhundert – behielten diesen Habitus bei: Das Volk braucht Führung, und Wahrheit braucht Kontrolle.

Die Islamische Republik übernahm diese Struktur, indem sie den Begriff maṣlaḥa institutionalisierte: Das „Interesse des Systems“ (maṣlaḥat-e nezām) rechtfertigt bis heute, dass religiöses Recht politischer Nützlichkeit untergeordnet wird. Damit wurde Zensur zu einer moralisch geheiligten Staatsraison.

3. Das Nachhinken des sozialen Habitus

Auch nach Revolution und Demokratisierung bleibt dieser Habitus bestehen.
Der Soziologe Pierre Bourdieu würde sagen: Die Geschichte der Despotie lebt in den Körpern fort – in Gesten, in Sprache, in der Angst zu widersprechen.

Selbst die demokratische Opposition reproduziert unbewusst dieses Erbe: Sie schweigt aus Verantwortungsgefühl, nicht aus Furcht;
sie verbietet aus Sorge, nicht aus Machtgier.
So verwandelt sich Gehorsam in Moral und Kontrolle in Fürsorge.
Der alte despotische Reflex erscheint im neuen Gewand der Verantwortung.

4. Der emanzipative Bruch

Befreiung bedeutet daher, diesen sozialen Habitus zu erkennen und zu durchbrechen. Maṣlaḥa darf nicht länger das Argument gegen Freiheit sein, sondern muss als ihr innerstes Prinzip verstanden werden:
Das wahre Wohl der Gemeinschaft liegt in der Anerkennung der Differenz. Nur dort, wo das Andere sprechen darf, ohne moralisch disqualifiziert zu werden, beginnt wirkliche Freiheit.

VIII Schlussgedanke

Freiheit ohne Selbstkritik bleibt Illusion. Wer wirklich demokratisch sein will, muss lernen, die eigenen Zensurreflexe zu erkennen – jene subtilen Gesten, in denen der alte Gehorsam fortlebt.

Denn die höchste maṣlaḥa, das größte Gemeinwohl, ist die Freiheit selbst. Und die Freiheit – das wusste Rosa Luxemburg –
ist immer die Freiheit des Anderen.

. Glossar politisch-kultureller Schlüsselbegriffe

Zensur – Jede Form der Kontrolle oder Einschränkung von Meinungen, die über äußere Verbote hinaus auch durch soziale Normen, moralischen Druck oder Selbstzensur wirkt.

Soziogenese – Gesellschaftliche Entstehungszusammenhänge eines Phänomens; die Weise, wie Strukturen, Normen und Machtverhältnisse Zensur hervorbringen.

Psychogenese – Innere, psychische Entstehungszusammenhänge; beschreibt, wie Angst, Schuld und moralische Identifikation Zensur im Individuum verankern.

Maṣlaḥa (arab.) – das Gemeinwohl, der Nutzen; „Zweckrationalität“:  ursprünglich ethisch-rechtliches Prinzip der islamischen Tradition, das das öffentliche Wohl sichern soll; historisch aber oft als Rechtfertigung für Kontrolle missbraucht.

Orientalische Despotie – Begriff der europäischen Aufklärung für vormoderne Herrschaftsformen, in denen politische Macht als paternalistische Fürsorge verstanden wurde.

Pahlavismus – Bezeichnung für die autoritäre, von oben gelenkte Modernisierungspolitik der Pahlavi-Dynastie im Iran (1925–۱۹۷۹); Symbol für technokratische Kontrolle im Namen des Fortschritts.

Islamische Republik (Iran) – Seit 1979 bestehendes theokratisch-republikanisches System; institutionalisiert das Konzept der maṣlaḥa als politisches Prinzip, das religiöse Normen staatlicher Nützlichkeit unterordnet.

Habitus – Das tief verinnerlichte Muster von Denken, Fühlen und Handeln, das als Prä-dispositionen soziale Erfahrungen und Machtverhältnisse in den Körper einschreibt und unbewusst reproduziert.

Ambiguitätstoleranz – Fähigkeit, Widersprüche und Mehrdeutigkeiten auszuhalten, ohne sie moralisch oder emotional abzuwehren.

Hannover, 4.11.2025

https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

 

---

به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید