پروفسور داود غلام آزاد(*)
ترجمه از آلمانی با کمک هوش مصنوعی
نقطه آغاز بحث
این نوشتار از یک مشاهده ساده اما معنادار آغاز میشود: در اعتراضات اخیر در ایران، گروهی از معترضان آشکارا شعار بازگشت حکومت پهلوی را سر میدهند. این پدیده در نگاه نخست متناقض به نظر میرسد، زیرا همین افراد تجربهی مستقیم و عمیق بیحقوقی، سرکوب و بیعدالتی نهادینهشده در جمهوری اسلامی را پشت سر گذاشتهاند.
اما این تناقض ظاهری، خود نیازمند توضیح است.
این شعارها بهصورت فردی شکل نمیگیرند، بلکه در یک فرایند روانشناسی جمعی گسترش مییابند. معترضان از طریق یک پیوند عاطفی مشترک، که در چهرهی رضا پهلوی متمرکز میشود، با یکدیگر همانندسازی میکنند. در این فرایند، هم «رهبر» و هم «جمعیت» بهطور همزمان و متقابل شکل میگیرند: آرمانها، امیدها و ناامیدیهای فردی آنها در یک چهرهی نمادین فرافکنی میشود و این چهره، در عین حال، از طریق همین فرافکنیها قدرت میگیرد.
به این ترتیب، یک جمعیت سلطنتطلب بهسرعت گسترش مییابد، حالتی شبیه اثر گلولهبرفی پیدا میکند و همزمان پویایی روانی توده و قدرت نمادین رضا پهلوی را بهعنوان «رهبر مفروض انقلاب» تقویت میکند.
در چنین شرایطی، او بهمثابه یک چهرهی هژمونیک در موقعیتی قرار میگیرد که میتواند مسیر آیندهی انقلاب و حتی پیامدهای آن را از پیش، بهصورت نمادین، تعیین کند. بدینسان، پیشگویی سلطنتطلبان مبنی بر «جایگزینناپذیر بودن» رضا پهلوی، نه صرفاً توصیف واقعیت، بلکه بهتدریج به عاملی برای تحقق خودِ این واقعیت بدل میشود. این تعیین زودهنگام مسیر، امکان شکلگیری یک فرایند باز، رقابتی و دموکراتیک را محدود تر میکند.
پرسش محوری
پرسش اصلی این است: چگونه ممکن است پس از تجربهی خشونت سیاسی و استبداد، بار دیگر اشکال اقتدارگرای حکومت بهعنوان «راهحل» تصور شوند؟
این تحلیل از سرزنش افراد، کمتجربگی سیاسی یا نوستالژی ساده آغاز نمیکند. مسئله، عمیقتر از انتخابهای فردی است. پاسخ را باید در فرایندهای اجتماعی بلندمدت جستوجو کرد؛ بهویژه در تداوم یک هابیتوس یا عادتواره اجتماعی اقتدارگرا.
آنچه در این میان تعیینکننده است، رابطهی میان: حس فردی و روزمرهی مردم از حق و عدالت و مفهوم رسمی، دولتی و مسلطِ حق و عدالت و همچنین درجهی انعطافپذیری این رابطه است.
منطق ارائه متن
این نوشته برای کنشگران دموکراتیک، فعالان سیاسی و خوانندگان علاقهمند نوشته شده است. از این رو، زبان آن صرفاً دانشگاهی و انتزاعی نیست. مفاهیم نظری مانند «حق»، «عدالت» و «هابیتوس اجتماعی» نه بهصورت مجرد، بلکه بر پایهی تجربههای تاریخی مشخص توضیح داده میشوند. هدف، کمک به جهتیابی واقع بینانه سیاسی است، نه تولید یک متن صرفاً آکادمیک.
حق و عدالت در پهلویگرایی
پهلویگرایی (۱۹۲۵–۱۹۷۹) با یک پروژهی گستردهی نوسازی دولتی شناخته میشود؛ پروژهای که نظام حقوقی را نیز دربر میگرفت. در این دوره، تلاش شد شریعت دینی جای خود را به حقوقی دولتی، قانونمند و بهظاهر مدرن بدهد. دستگاه قضایی، اداره و قانونگذاری بهطور فزایندهای از الگوهای اروپایی الهام گرفتند. این تحول، بدون تردید یک گسست تاریخی مهم بود.
اما این نوسازی، ماهیتی اقتدارگرایانه داشت. مفهوم حق و عدالت در پهلویگرایی، پیش از هر چیز در خدمت تمرکز قدرت دولت و تثبیت سلطه سیاسی قرار داشت. حتی اصلاحات پیشرو – مانند آموزش نوین، حقوق خانواده یا حقوق زنان – نتیجهی فشار و مشارکت اجتماعی نبودند، بلکه از بالا تحمیل شدند.
در این چارچوب، «حق» بیشتر ابزار اداره و کنترل بود تا تضمین آزادی فردی. «عدالت» عمدتاً به معنای نظم، اطاعت و کارآمدی در خدمت پروژهی دولت تعریف میشد. برابری در برابر قانون، مشارکت سیاسی یا مخالفت نهادی، اگرچه در سطح قانون وجود داشتند، اما در عمل بیاثر و حاشیهای باقی ماندند. انعطافپذیری این مفهوم از حق و عدالت بسیار محدود بود.
حس حق و عدالت و ناهمزمانی آن
در کنار حقوق رسمی دولتی، مردم در زندگی روزمره، از طریق خانواده، دین، روابط اجتماعی و تجربههای شخصی، حس خود از حق و عدالت را شکل میدهند. این حس، ریشه در اخلاق، انصاف و تجربهی زیسته دارد.
مسئلهی اساسی اینجاست: این حس اجتماعیِ عدالت، بسیار کندتر از حقوق مدرن دولتی تغییر میکند. هابیتوس یا عادات اجتماعی بخش بزرگی از جامعه، همچنان مذهبی–اخلاقی و پیشادولتی باقی ماند. در نتیجه، حقوق مدرن نه بهعنوان نظمی مشروع و »مال خود جامعه«، بلکه اغلب بهعنوان ابزاری تحمیلی، بیگانه و اقتدارگرایانه تجربه شد.
این ناهمزمانی – یعنی وجود حقوق مدرن بدون شکلگیری حس شهروندی متناظر – تنش عمیقی ایجاد کرد. اعتراضها نتوانستند در قالب حقوقی و دموکراتیک بیان شوند و ناگزیر به زبان اخلاقی و دینی پناه بردند. همین وضعیت، بستر اجتماعی انقلاب اسلامی را فراهم کرد.
انقلاب و استقرار شریعت
انقلاب اسلامی توانست بر یک حس گستردهی عدالتخواهی تکیه کند؛ حسی که خود را در تقابل با حقوق دولتیِ ناعادلانه تعریف میکرد. برای بسیاری، شریعت نه عقبگرد، بلکه »تصحیح اخلاقی« یک نظام حقوقی نامشروع تلقی شد. به بیان دیگر، انفجار انقلابی نه علیرغم، بلکه به دلیل نهادینهنشدن حقوق مدرن در عاتواره اجتماعی رخ داد.
هابیتوس اجتماعی و مقاومت آن در برابر تغییر
برای فهم شعارهای بازگشت امروز، مفهوم هابیتوس یا عادتواره اجتماعی کلیدی است. عادات اجتماعی یعنی الگوهای درونیشدهی فکر، احساس و عمل افراد که طی نسلها شکل گرفتهاند و نظم اجتماعی را «طبیعی» جلوه میدهند.
در دورهی پهلوی، هابیتوسی شکل گرفت که اقتدار دولت، سلسلهمراتب و انفعال سیاسی را امری عادی میدانست. چنین عادتواره بسیار کند تغییر میکند و بسیار پایدارتر از رژیمهای سیاسی است.
نه نوسازی اقتدارگرای پهلوی و نه استقرار جمهوری اسلامی توانستند این هابیتوس را از میان بردارند. الگوهای اقتدارگرایانه، صرفاً در قالبی ایدئولوژیکِ متفاوت ادامه یافتند.
شعارهای بازگشت و خطر بازتولید گذشته
از این منظر، شعارهای امروزیِ بازگشت پهلوی را باید بهعنوان پیامدهای پایدار یک هابیتوس یا عادتواره اقتدارگرا فهمید. تجربهی بیحقوقی شدید در جمهوری اسلامی، بهطور خودکار به شکلگیری آگاهی دموکراتیک شهروندی منجر نمیشود. برعکس، میتواند میل به یک گذشتهی اقتدارگرای «منظم» را فعال کند؛ گذشتهای که در حافظه جمعی با نوسازی فنی و رشد اقتصادی پیوند خورده است.
این گرایش، در بستر بحران ساختاری اقتصاد، فقر عمومی و بحرانهای اجتماعی و زیستمحیطی قابل فهم است.
نکتهی تعیینکننده اینجاست:
خطر در خودِ »پهلویگرایی تاریخی« نیست، بلکه در شکل یادآوریشده و زندهی آن در هابیتوس یا عادتواره اجتماعی است. جرا که پهلویگرایی گذشته نیست – مثل هر واقعیتی در حال و گذشته؛ بلکه بهعنوان فرایندی است که بهیادمانده ودر حین یادآوری در حال تغییر، همچنان واقعیت اجتماعی دارد. یادآوری، هرگز بازگشت ساده به گذشته نیست، بلکه همواره بازساختی تازه از واقعیت است. نمادها، چهرهها و روایتها، ابزارهای جهتیابی، ارتباط و کنترل اجتماعیاند و همیشه در قالبی یادآوریشده و دگرگونشده عمل میکنند. زیرا دنیای انسانها فقط از طریق مفاهیم زبانی تجربه و در حافظه انها ثبت میشود. و هر بیاد آوری خاطره ای همواره در شرایط متفات انسانها متغییر حضور ذهن مییابد. همانطور که انسان هیجگاه همواره قدم بهمان جویبار نمیگذارد.
چرا تکیه بر شخصیتها کافی نیست
اغلب این خطر بازتولید گذشته با اشاره به دیدگاههای بهظاهر دموکراتیک رضا پهلوی کماهمیت جلوه داده میشود. اما از منظر جامعهشناسی فرایندی، این استدلال سطحی است. مسئلهی اصلی نه نیتها یا باورهای فردی، بلکه ساختارهای پایدار فهم حق و عدالت است که راهحلهای اقتدارگرایانه را »معقول« جلوه میدهند.
نتیجهگیری: آموزش سیاسی و دگرگونی عادات اجتماعی
دموکراتیزهشدن جامعه سیاسی صرفاً به معنای سرنگونی یک رژیم نیست. دموکراسی نیازمند مواجههی انتقادی با عاداتواره اجتماعی و دگرگونی تدریجی آن است. این فرایند، مستلزم فهم حق و عدالت بهعنوان اصولی دموکراتیک، تغییرپذیر و مشروعت یافته از پایین است.
چرا بازگشت، گذار نیست
خواست بازگشت به پهلوی، حتی اگر در نگاه نخست عملگرایانه به نظر برسد، گذار به دموکراسی نیست، بلکه پسگرد است. این خواست، هویت شهروندی را تضعیف میکند.زیرا در پهلویگرایی، حق ابزار حکومت بود، نه بیان آزادی وخودمختاری افراد جامعه.
در مقابل، جوامع دموکراتیک بر تنشی زنده و انعطافپذیر میان حس عدالت فردی و حقوق نهادی استوارند. در چنین نظامی، قانون قابل نقد، اصلاح و یادگیری است.
شعارهای بازگشت، هابیتوسی یا عادتواره ای را بازتولید میکنند که در آن حق دوباره از بالا تعریف میشود. حتی اگر حقوق بشردر حرف همواره بمثابه جهار چوب حقوقی ایران آینده به کار رود، خطر اصلی در همان ساختارهای فعالشدهی فهم اقتدارگرای حق و عدالت نهفته است.
دموکراتیزهشدن، تغییر چهرهها نیست؛ فرایند طولانی دگرگونی عادت اجتماعی به ارث برده از گذشته است. بازگشت به گذشته، دقیقاً در برابر این فرایند قرار دارد.
منابع (گزینهای)
- Elias, Norbert (1976): Über den Prozeß der Zivilisation. ۲ Bde., Frankfurt a. M.: Suhrkamp.
• Elias, Norbert (1989): Studien über die Deutschen. Frankfurt a. M.: Suhrkamp.
• Abrahamian, Ervand (2008): A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press.
• Freud, Sigmund (1921): Massenpsychologie und Ich-Analyse. Leipzig: Internationaler Psychoanalytischer Verlag.
• Gholamasad, Dawud (1985): Iran – Die Entstehung der Islamischen Revolution. Hamburg.
• Katouzian, Homa (2009): The Persians: Ancient, Mediaeval and Modern Iran. New Haven: Yale University Press.
• Arjomand, Said Amir (1988): The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford: Oxford University Press.
• Schirazi, Asghar (1997): The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic. London: I.B. Tauris.
واژهنامه مفاهیم محوری
حس حق و عدالت
تصورات فردی و اجتماعی از آنچه عادلانه، منصفانه و مشروع است. در فرایندهای جامعهپذیری (خانواده، دین، زندگی روزمره) شکل میگیرد و میتواند از حقوق جاری جلوتر یا عقبتر باشد.
مفهوم حق و عدالت
مفهوم نهادی و دولتی از حق و عدالت که تعیین میکند حق به چه چیزی خدمت میکند (تثبیت قدرت یا تضمین آزادی) و تا چه حد قابل تغییر است.
درجه انعطافپذیری
توانایی یک نظام حقوقی یا عدالت برای واکنش به نقد اجتماعی، کشمکشها و تغییر. دموکراسیها انعطافپذیری بالا، نظامهای استبدادی پایین دارند.
هابیتوس اجتماعی یا عادتواره اجتماعی
الگوهای درونیشده تاریخی از تفکر، احساس و کنش که درک نظم اجتماعی را شکل میدهند. هابیتوس کندتر از نهادهای سیاسی تغییر میکند.
نوسازی استبدادی
نوعی نوسازی که اصلاحات حقوقی، اداری یا اجتماعی از بالا اعمال میشوند، بدون مشارکت دموکراتیک جامعه.
ناهمزمانی
واگرایی زمانی توسعه نهادی (مانند حقوق مدرن) و هابیتوس اجتماعی یا حس عدالت. این ناهمزمانیها میتوانند پویایی انقلابی ایجاد کنند.
بازگردانی
تقاضای سیاسی برای بازگشت به شیوههای حکومت پیشین، که اغلب مفاهیم استبدادی حق و عدالت را دوباره فعال میکند.
هانوفر، ۹ ژانویه ۲۰۲۶
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/
(*) داود غلام آزاد پروفسور بازنشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.
متن انگلیسی نوشته:
On Law and Justice in Pahlavism – Analyzing a Contemporary Slogan
Starting Point and Logic of Investigation
The starting point of this contribution is an empirical observation of the present: In current protests in Iran, some demonstrators openly articulate the wish for a restoration of Pahlavi rule. These slogans emerge paradoxically despite – or precisely because of – experiences of massive lawlessness and institutionalized injustice under the Islamic Republic.
The slogans spread in a mass-psychological sense, as demonstrators identify with one another through a shared emotional bond symbolically mediated by Reza Pahlavi. In this process, the charismatized leader and the mass of apparent royalists constitute each other mutually, as the ego-ideal of individuals becomes replaced by the identification figure of Reza Pahlavi. The mass thus emerging spreads in an accelerating manner, generating a snowball effect and amplifying both the mass-psychological dynamic and the massively projected power of Reza Pahlavi as supposed revolutionary leader.
As a hegemonic figure, he is thereby positioned to symbolically pre-shape the further fate of the revolution and its possible consequences. This simultaneously fulfills the prediction of the royalists that Reza Pahlavi is the irreplaceable leader of the revolution and the transitional phase. With this premature setting of the course, it becomes increasingly difficult to maintain the probability of an open, democratic developmental process.
This observation forms the starting point of the investigation. It raises the question of how it can be explained that authoritarian forms of rule are once again imagined as a solution following experiences of political oppression. The analysis explicitly does not proceed from individual misjudgments, lack of political maturity, or mere nostalgia. Instead, it seeks explanation in long-term social processes, particularly in the persistence of an authoritarianly shaped social habitus. Decisive is the relationship – and the respective degree of flexibility – between individual sense of law and justice and the societally dominant concept of law and justice as components of this habitus.
Presentational Logic of the Contribution
In its presentational logic, this text addresses democratic activists and those with political interests. The argumentation therefore follows no purely academic systematization, but rather an explanatory, historical-sociological presentation intended to enable political orientation. Concepts such as law, justice, and social habitus are not introduced abstractly, but developed out of concrete historical experiences and progressively made more precise.
Law and Justice in Pahlavism
Pahlavism (1925–۱۹۷۹) was characterized by a comprehensive state modernization project that also encompassed the legal system. In several reform steps, attempts were made to replace religiously grounded Sharia with a state-codified, formally modern law. Courts, administration, and legislation oriented themselves increasingly toward European models. This legal modernization undoubtedly represented a historical break.
At the same time, this modernization project remained of an authoritarian character. The Pahlavist concept of law and justice served primarily state centralization and the stabilization of political rule. Even progressive reforms – for instance in the educational system, in family law, or in the domain of women’s rights – were not the result of societal negotiating processes, but instruments of a modernization enforced from above.
Law functioned therefore less as protection of individual freedom than as a technique of rule and means of administrative control. Justice meant above all order, loyalty, and functionality in service of the state modernization project. Equality before the law, institutionalized opposition, or democratic participation were indeed provided for formally in law, yet remained practically suspended and politically marginal. The degree of flexibility of this concept of law and justice was correspondingly low.
Individual Sense of Law and Justice and Its Asynchronicity
Independent of state legal modernization, people developed their own sense of law and justice through everyday socialization processes. Moral capacity for judgment, notions of fairness, and sensitivity to unequal treatment arose above all in the familial framework of reference, in religious traditions, in everyday life, and in social relationships.
Decisive, however, is that this individual and collective sense of justice developed more slowly than the state-modernized concept of law. The social habitus remained in large part religiously-morally shaped and pre-state oriented. Modern law was therefore not internalized as a legitimate order of its own, but was experienced in many ways as an external, foreign, and authoritarian technique of rule.
Precisely this asynchronicity – a modern law without a correspondingly developed civic sense of justice – generated a profound structural tension. Criticism of the system could not be articulated in legal-democratic terms, but sought moral and religious forms of expression. This constellation contributed substantially to the revolutionary dynamic that ultimately issued in the Islamic Revolution.
Revolutionary Discharge and Establishment of Sharia
The Islamized revolution could connect with a widely spread sense of justice that directed itself against state law perceived as unjust. The Sharia appeared to many not as a regression, but as a moral correction of a modern legal system perceived as illegitimate. The revolutionary discharge occurred therefore not despite, but because of, the lacking anchoring of modern law in the social habitus.
Social Habitus and Its Low Flexibility
For understanding today’s restoration slogans, the concept of social habitus is central. It designates the patterns of thinking, feeling, and acting internalized over generations, through which social orders appear self-evident. In Pahlavism, a habitus formed itself that normalized state authority, hierarchy, and political passivity.
Such a social habitus is only limitedly flexible. It changes significantly more slowly than political regimes. Neither the authoritarian modernization of Pahlavism nor the counter-revolutionary establishment of the Islamic Republic could fundamentally dissolve it. Instead, authoritarian patterns of interpretation continued to operate – albeit in altered ideological form.
Restoration Slogans as After-Effects of Authoritarian Social Habitus
Against this background, today’s calls for a return of Pahlavi rule can be understood as after-effects of an authoritarian social habitus. The experience of extreme lawlessness under the Islamic Republic does not automatically lead to the formation of a democratic civic consciousness among those who still do not conceive of themselves as citizens in the active sense. Paradoxically, it can rather reactivate the wish for a seemingly “ordered” authoritarian past, especially since memories of technological modernization and growth-oriented economic development are linked with this past.
This linkage is comprehensible against the background of a structural crisis of economic development that manifests itself in general impoverishment as well as in numerous further social and ecological crisis tendencies.
Pahlavism proves itself a source of danger because it is not past, but remains socially real as a remembered, transforming process. Memory is thereby not the preservation of a past state, but always a renewed social construction of reality. The symbolic representatives of this reality – as means of orientation, communication, and control – are therefore always remembered, processually altered forms of societal reality.
This danger is frequently trivialized by pointing to supposedly democratic attitudes of Reza Pahlavi. Process-sociologically, this argument falls short. Decisive are not individual convictions, but the continuing-to-operate structures of the understanding of law and justice that make authoritarian solutions appear plausible.
Conclusion: Political Education as Critical Overcoming of Social Habitus
From this analysis follows the central task of political education: Democratization requires not only the overthrow of authoritarian regimes, but the critical engagement with the continuing-to-operate structures of social habitus and their step-by-step overcoming. This includes an understanding of law and justice as democratic, changeable, and from-below legitimated principles.
Why Restoration Is Not a Transition but a Regression
The demand for a restoration of Pahlavi rule does not represent a transition to democratization, even when it appears politically pragmatic. Rather, it favors a regression, as it undermines the civic identity-formation of the people involved. The Pahlavist concept of law and justice was state-centered, authority-oriented, and little flexible. Law functioned as a technique of rule, not as expression of societal self-determination.
In contrast, democratic societies rest on a flexible tensional relationship between individual sense of law and justice and institutional law. The personal sense of justice can call laws into question, legitimate protest, and enforce reforms. Democratic legal orders are revisable, capable of conflict, and capable of learning.
Restoration slogans, however, reproduce a social habitus in which law is once again conceived as an ordering power from above. Even when democratic intentions are asserted and human rights are promised as the framework of reference for legislation, the underlying concept of law and justice remains authority-oriented. The actual danger lies therefore not in persons, but in the reactivated structures of legal understanding.
For democratic activists, this means: Whoever idealizes an authoritarian past out of justified outrage over the lawlessness of the Islamic Republic risks withdrawing law and justice once again from democratic control. Democratization is not a mere change of “elites,” but a long-term process of habitus transformation. Restoration stands fundamentally opposed to this process.
Sources (Selection) • Elias, Norbert (1976): Über den Prozeß der Zivilisation. 2 vols., Frankfurt a. M.: Suhrkamp. • Elias, Norbert (1989): Studien über die Deutschen. Frankfurt a. M.: Suhrkamp. • Abrahamian, Ervand (2008): A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press. • Freud, Sigmund (1921): Massenpsychologie und Ich-Analyse. Leipzig: Internationaler Psychoanalytischer Verlag • Gholamasad, Dawud (1985): Iran – Die Entstehung der Islamischen Revolution. Hamburg. • Katouzian, Homa (2009): The Persians: Ancient, Mediaeval and Modern Iran. New Haven: Yale University Press. • Arjomand, Said Amir (1988): The Turban for the Crown. Oxford: Oxford University Press. • Schirazi, Asghar (1997): The Constitution of Iran. London: I.B. Tauris.
Glossary of Central Concepts
Sense of Law and Justice: Individually and socially learned notions of what counts as just, fair, and legitimate. Arises in socialization processes (family, religion, everyday life) and can run ahead of or lag behind prevailing law.
Concept of Law and Justice: Institutionally anchored, state-formulated concept of law and justice. It determines what law serves (securing rule or guaranteeing freedom) and how changeable it is.
Degree of Flexibility: Designates the capacity of a legal or justice system to react to societal criticism, conflicts, and transformation. Democratic systems are highly flexible, authoritarian systems lowly flexible.
Social Habitus: Historically grown, internalized patterns of thinking, feeling, and acting that structure the perceiving of political order. The habitus changes more slowly than political institutions.
Authoritarian Modernization: Form of modernization in which legal, administrative, or social reforms are enforced from above, without democratic participation of society.
Asynchronicity: Temporal diverging of institutional development (e.g., modern law) and social habitus or sense of justice. Such non-simultaneities can favor revolutionary dynamics.
Restoration: Political demand for return to earlier forms of rule. Process-sociologically not neutral, as it frequently reactivates authoritarian concepts of law and justice.
Hannover, January 9, 2026
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید