تحلیل تراکنش‌های بلاک‌چین که شرکت بریتانیایی الیپتیک انجام داده، حاکی از آن است که جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر، به‌ویژه از طریق بانک مرکزی و نهادهای امنیتی، به‌طور نظام‌مند از رمزارزها برای کاهش فشار تحریم‌های مالی استفاده کرده است.

این شرکت می‌گوید یافته‌هایش نشان می‌دهد که این روند همزمان با تشدید بحران اقتصادی و سقوط ارزش ریال شتاب گرفته است.

به گفته الیپتیک، بانک مرکزی ایران در مقطعی دست‌کم حدود ۵۰۰ میلیون دلار «استیبل‌کوین» دلاری خریداری کرده است.

الیپتیک شرکتی فعال در حوزه تحلیل بلاک‌چین است که با رصد تراکنش‌های ارزهای دیجیتال، به شناسایی و مدیریت ریسک خلاف‌های مالی و کمک به رعایت مقررات و الزامات نظارتی می‌پردازد.

استیبل‌کوین‌ها، نوعی رمزارز هستند که ارزش آن‌ها به ارزهای واقعی مانند دلار آمریکا متصل است و برخلاف بیت‌کوین نوسان شدید ندارند. مهم‌ترین نمونه آن «تتر» (USDT) است که عملا نقش دلار دیجیتال را ایفا می‌کند.

به نظر می‌رسد این اقدام به بانک مرکزی ایران امکان داده است بدون استفاده از شبکه بانکی بین‌المللی، که به‌دلیل تحریم‌ها برای ایران تا حد زیادی مسدود است، به منابع دلاری دسترسی پیدا کند و آن‌ها را در داخل کشور، یا برای پرداخت‌های خارجی، به‌کار بگیرد.

چرا بانک مرکزی سراغ استیبل‌کوین رفت؟

در سال‌های اخیر، ریال ایران با سقوط دائمی ارزش روبه‌رو بوده و نرخ تورم پیوسته بالا باقی مانده است. در چنین شرایطی، دولت‌ها معمولا از ذخایر ارزی برای مهار بازار استفاده می‌کنند ولی تحریم‌ها دسترسی ایران به ذخایر دلاری را به‌شدت محدود کرده است.

تحلیل الیپتیک نشان می‌دهد که استفاده بانک مرکزی از استیبل‌کوین‌ها ممکن است جایگزینی دیجیتال برای ذخایر ارزی سنتی باشد؛ ذخایری که امکان جابه‌جایی سریع، خارج از نظام بانکی و با ریسک کمتر توقیف را فراهم می‌کنند.

گفته می‌شود بخشی از این استیبل‌کوین‌ها در ابتدا وارد صرافی‌های رمزارزی داخل ایران شده‌اند؛ مسیری که به‌گفته کارشناسان از آن برای تزریق غیرمستقیم دلار به بازار داخلی و مهار نوسان‌های ارزی استفاده شده است.

نقش سپاه پاسداران در اقتصاد رمزارزی

تام رابینسون، مدیر تحقیقات شرکت الیپتیک، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی تایید کرد که فعالیت‌های رمزارزی ایران تنها به بانک مرکزی محدود نیست.

به گفته او، این شرکت در حال رصد چندین کیف‌پول رمزارزی مرتبط با نهادهای زیر مجموعه سپاه پاسداران است.

سپاه ، که از بازیگران اصلی اقتصاد ایران است و در فهرست تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا قرار دارد، پیش‌تر هم به استفاده از شبکه‌های مالی غیررسمی برای دور زدن تحریم‌ها متهم شده بود. حالا بر اساس تحقیقات الیپتیک، داده‌های بلاک‌چین نشان می‌دهد که رمزارزها ابزار جدید این شبکه مالی شده‌اند.

آقای رابینسون می‌گوید که پس از آغاز اعتراضات گسترده اخیر در ایران، افزایش یا جهش غیرعادی در فعالیت رمزارزی مرتبط با نهادهای حکومتی و امنیتی مشاهده نشده است. به گفته او، این امر شاید نشان‌دهنده احتیاط شدید این نهادها در دوره‌های حساس سیاسی باشد تا از جلب توجه نهادهای بین‌المللی جلوگیری کنند.

در روزهای اخیر در شبکه‌های اجتماعی گزارش‌هایی به نقل از کانال ۱۴ اسرائیل منتشر شده است که در آن ادعا شده است که نهادهای امنیتی ایران میلیون‌ها دلار رمزارز را به دبی منتقل کرده‌اند. این خبر را منابع دیگر تایید نکرده‌اند.

رمزارزها، تحریم‌ها را بی‌اثر کرده‌اند؟

برخلاف تصور رایج که رمزارزها را ابزاری «تحریم‌ناپذیر» می‌داند، تام رابینسون معتقد است تحریم‌ها در این حوزه همچنان موثرند: «مشکل اصلی، نبود ابزار حقوقی نیست،‌ بلکه شناسایی دقیق این است ‌که کدام کیف‌پول‌ها در اختیار نهادهای تحریم‌شده هستند.»

به گفته او، اگر نهادهای امنیتی و قضایی بتوانند این اطلاعات را شناسایی و به‌طور موثر با صرافی‌ها و شرکت‌های صادرکننده رمزارز به اشتراک بگذارند، امکان مسدودسازی کیف‌پول‌ها و توقف جریان مالی وجود دارد.

به بیان دیگر، رمزارزها لزوما تحریم‌ها را بی‌اثر نکرده‌اند، بلکه خلا اطلاعاتی و ضعف هماهنگی بین‌المللی، کارایی تحریم‌ها را کم کرده است.

تصویر دوگانه از رمزارزها در ایران

در کنار فعالیت‌های دولتی و امنیتی، داده‌های شرکت آمریکایی چی‌نالیسیس (Chainalysis) نشان می‌دهد که شهروندان عادی هم به‌طور گسترده از رمزارزها استفاده می‌کنند.

در دوره‌های افزایش تنش سیاسی یا افت شدید ارزش ریال، بسیاری از ایرانیان دارایی‌های خود را از صرافی‌های داخلی بیرون می‌برند و به بیت‌کوین یا کیف‌پول‌های شخصی منتقل می‌کنند.

به گفته تحلیلگران، این رفتار نشان‌دهنده بی‌اعتمادی عمیق به نظام پولی داخلی و تلاش برای حفظ ارزش دارایی‌ها در شرایط بی‌ثبات است.

نقل و انتقال رمزارزها چطور شناسایی می‌شود؟

برخلاف تصور رایج، که رمزارزها را کاملا ناشناس توصیف می‌کند،‌ روش‌های ردیابی این نقل و انتقالات به‌سرعت رو‌ به ‌گسترش است. برای نمونه در این گزارش، شرکت الیپتیک از داده‌های عمومی «بلاک‌چین» برای ردیابی فعالیت‌های مالی استفاده می‌کند.

بلاک‌چین را می‌توان به زبان ساده دفتر حساب دیجیتالی بسیار بزرگی تصور کرد که تمام نقل‌وانتقالات رمزارزی در آن ثبت می‌شود و همه هم می‌توانند آن را ببینند.

هر تراکنش شامل اطلاعاتی‌ایست مثل زمان انتقال، مقدار پول و نشانی فرستنده و گیرنده. منظور از نشانی در اینجا یک شناسه رمزگونه اس که پس از ثبت، دیگر قابل حذف یا تغییر نیست.

الیپتیک با بررسی این بلاک‌چین یا دفتر حساب دیجیتالی، به دنبال الگوهای تکرارشونده در رفتار مالی می‌گردد. برای مثال، اگر چندین کیف‌پول همیشه با هم پول جابه‌جا کنند، در زمان‌های مشابه فعال شوند یا از مسیرهای مشخصی عبور کنند، می‌توان نتیجه گرفت که احتمالا در اختیار یک نهاد یا گروه واحد هستند.

این روش، که به آن «خوشه‌بندی کیف‌پول‌ها» گفته می‌شود، کمک می‌کند تا مجموعه‌ای از نشانی‌ها به یک نهاد یا به عبارتی بازیگر مشخص نسبت داده شود.

در گام بعد، این الگوهای بلاک‌چینی با اطلاعات بیرون از بلاک‌چین مقایسه می‌شود؛ از جمله داده‌های صرافی‌های شناخته‌شده، اسناد افشاشده، پرونده‌های قضایی و فهرست‌های تحریمی.

با کنار هم گذاشتن این اطلاعات، شرکت‌هایی مثل الیپتیک می‌توانند با دقت بالا تشخیص دهند که برخی کیف‌پول‌ها به نهادهایی چون بانک مرکزی ایران یا سپاه پاسداران مرتبط هستند، حتی اگر این نهادها تلاش کنند با استفاده از واسطه‌ها یا مسیرهای پیچیده، رد پای‌شان را پنهان کنند.

این تحقیقات با استفاده از الگوریتم‌های خاص یادگیری ماشین (هوش مصنوعی) انجام می‌شود و رو به گسترش است.

به این ترتیب، شفافیت بلاک‌چین امکان ردیابی مسیر جابه‌جایی پول را فراهم می‌کند؛ موضوعی که به گفته کارشناسان این حوزه، در صورت همکاری دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی، به شناسایی و محدود کردن فعالیت‌های مالی نهادهای تحریم‌شده منجر می‌شود.