جمهوری اسلامی در مسیر اجرای یکی از قدیمیترین برنامههایش یعنی کنار گذاشتن تدریجی اینترنت جهانی و حرکت به سوی آنچه «دوران جدید انزوای دیجیتال» توصیف میشود، گامهای مهمی برداشته است
هرچند اتصال اینترنت در ایران بهطور جزئی از سر گرفته شده است، کارشناسان هشدار میدهند که حتی پس از پایان این خاموشی دیجیتال، چشمانداز دسترسی به اینترنت در ایران همچنان تیره و نگرانکننده است.
کارشناسان پایش اینترنت در موسساتی چون نتبلاکس (NetBlocks) و کنتیک (Kentik) اعلام کردند از روز سهشنبه، تقریبا ۲۰ روز پس از آنکه رژیم ایران برای سرکوب اعتراضهای گسترده ضدحکومتی، اینترنت و تماسهای بینالمللی را قطع کرد و هزاران معترض را کشت، بخشی از ترافیک اینترنتی در ایران دوباره برقرار شده است. با این حال آنها تاکید میکنند که حکومت ایران در پیشبرد برنامههای دیرینه خود برای حذف تدریجی دسترسی به اینترنت بینالمللی پیشرفت کرده است؛ اقدامی که به گفته آنان، ایران را به «عصر جدیدی از انزوای دیجیتال» وارد میکند.
امیر رشیدی، کارشناس امنیت سایبری و مدیر بخش حقوق و امنیت دیجیتال در گروه «میان» (Miaan Group) میگوید: «هر بار که در ایران، اینترنت قطع میشود، معمولا دیگر به وضعیت قبل بازنمیگردیم» و برخی پلتفرمها پس از قطع سراسری اینترنت، برای همیشه از دسترس خارج میشوند. مثل اینستاگرام که پس از قطع اینترنت در جریان اعتراضهای سال ۱۴۰۱ مسدود شد و تلگرام که بعد از اعتراضهای سال ۱۳۹۶ فیلتر شد.
رشیدی توضیح داد که جمهوری اسلامی در جهت اجرای گستردهتر فناوری که فقط به برخی افراد با مجوز امنیتی اجازه دسترسی به اینترنت بینالمللی را میدهد، گام برداشته است. کارشناسان این روش را «فهرست سفید سازی» (whitelisting) مینامند؛ سیستمی که در آن تنها گروه کوچکی از کاربران مجاز میشوند سیمکارت یا مجوزهایی داشته باشند که امکان دسترسی آزاد به اینترنت جهانی را فراهم میکند. به این ترتیب سایر مردم عملا تحت سانسور قرار میگیرند و ناچارند به اینترنت ملی متکی باشند که حکومت میتواند کاربرانش را ردیابی و وبسایتهای تاییدنشده از نظر خود را، مسدود کند.
به گفته رشیدی، این سیاست در واقع فاصله گرفتن از روش سنتی «مسدود کردن موردی وبسایتها و اپلیکیشنها» و حرکت به سوی سیاستی است که بخشهای وسیعی از جامعه ایران را بهطور دائم در بیاطلاعی نگه میدارد.
داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت در کنیتک، گفت از زمان بازگشت نسبی اتصال در روز سهشنبه، الگوهای ترافیک اینترنت بسیار ناپایدار و نوسانی بودهاند. او حدس زد: «شاید یک سامانه جدید فیلترینگ ترافیک نصب شده است که توان پاسخگویی به این حجم داده را ندارد.»
نتبلاکس نیز روز چهارشنبه اعلام کرد: «با وجود افزایش قابلتوجه شبکهها و مراکز داده قابلمشاهده در سطح بینالمللی، اکثر کاربران عادی همچنان با فیلترینگ شدید و خدمات ناپایدار تحت یک نظام فهرست سفیدسازی مواجهاند.»
رشیدی با اشاره به تحلیل گروه «میان» از ایمیلهای هکشده که برخی برنامههای احتمالی قوه قضاییه جمهوری اسلامی را برای سانسور نشان میدهد، گفت: «ما واقعا معتقدیم که آنها بهسرعت به سمت اجرای کامل این سیاست حرکت خواهند کرد، چون زیرساخت آن وجود دارد.» او افزود: «فکر میکنم آینده بسیار تاریکتر باشد»، و پیشبینی کرد که کنترل نظامی و نظارت بر اینترنت در آینده افزایش یابد.
تشدید برخورد با راههای دور زدن سانسور
به گفته مهسا علیمردانی، معاون بخش تهدیدها و فرصتهای فناورانه در نهاد ناظر حقوق بشری دیدهبان (Witness)، سانسور اینترنت در ایران که مردم آن از نظر دور زدن محدودیتهای اینترنتی، از پیشرفتهترینها در جهاناند، به یک «بازی موش و گربه» تبدیل شده است.
در راس ابزارهای دور زدن سانسور، اینترنت ماهوارهای استارلینک متعلق به ایلان ماسک قرار دارد که این شرکت آن را در ایران بهصورت رایگان فعال کرده است.
علیمردانی به سیانان گفت: «آنچه واقعا معادلات را تغییر داده، این است که میتوان به ارتباطاتی دست یافت که وابسته به حاکمیت نباشد.» او افزود حتی برخی مقامهای سابق جمهوری اسلامی گمانهزنی کردهاند که با گسترش اینترنت ماهوارهای، قطع اینترنت در سالهای آینده ممکن است به ابزاری منسوخ تبدیل شود.
با این حال، به گفته فعالان دیجیتال به نقل از خانه آزادی (Freedom House)، در کشوری با جمعیتی حدود ۹۲ میلیون نفر، تنها حدود ۵۰ هزار ترمینال استارلینک بهطور قاچاق وارد شده است؛ البته براوردها متفاوت است. از طرفی دولت ایران برخورد با کاربران اینترنت ماهوارهای را تشدید کرده است و افرادی را که در قاچاق این تجهیزات نقش دارند، بازداشت میکند. در اختیار داشتن ترمینال استارلینک اکنون میتواند حکم زندان داشته باشد و از یورش ماموران به خانهها و پشتبامهایی که گیرندههای ماهوارهای آنجا مشاهده شده هم گزارشهایی منتشر شده است.
حکومت همچنین تلاش کرده با استفاده از ابزارهای جنگ الکترونیک، سیگنالهای استارلینک را مختل کند؛ هرچند علیمردانی میگوید برخی از این ادعاها احتمالا بزرگنمایی خود حکومتاند تا مردم را از خرید اینترنت ماهوارهای منصرف کند. او توضیح داد که این ترمینالها در بازار سیاه حدود دو هزار دلار قیمت دارند و به نفع دولت است که مردم تصور کنند صرف این هزینه بیفایده خواهد بود.
ویپیانها و محدودیتهای آنها
علاوه بر استارلینک، دولت آمریکا سالها است که از شبکههای خصوصی مجازی (ویپیان) در ایران حمایت مالی کرده است؛ این ابزارها باعث میشوند کاربران بهگونهای به اینترنت متصل شوند که گویی از کشوری دیگر آنلاین شدهاند. البته دولت ترامپ سال گذشته در چارچوب کاهش گسترده کمکهای خارجی آمریکا، بودجه این تلاشها را هم قطع کرد.
در هر صورت، ویپیانها تنها زمانی کار میکنند که حداقلی از اتصال اینترنت وجود داشته باشد. شرکت پروتون ویپیان که خدمات رایگان دور زدن سانسور ارائه میدهد، اعلام کرده که خاموشی اینترنت در ۸ ژانویه تعداد کاربرانش در ایران را به صفر رسانده است.
این شرکت افزود حتی زمانی که اینترنت برقرار است، دولتهای اقتدارگرا مانند ایران یک گام جلوتر میروند و با مسدود کردن دانلود ویپیانها و بهکارگیری سامانههای پیشرفته، ترافیک ویپیان را شناسایی و قطع میکنند.
آنتونیو چزرانو، مدیر ارشد محصول در پروتون ویپیان، گفت: «گاهی اینترنت دوباره وصل میشود، اما بعد، قابلیتهای بسیار قدرتمندی اعمال میشود که دور زدن آنها بسیار دشوار است.» او افزود: «آنچه در یک سال اخیر مشاهده کردهایم، این است که مردم خودشان را آماده میکنند. آنها احتمالا چندین ویپیان دارند و همه را امتحان میکنند تا ببینند کدام کار میکند. واقعا هر کاری لازم باشد انجام میدهند تا دوباره به اینترنت وصل شوند، زندگیشان را ادامه دهند و با خانوادهشان در خارج از کشور صحبت کنند.»
هزینههای پنهان سانسور
اعمال سانسور گسترده اینترنت در ایران در مقایسه با برخی حکومتهای اقتدارگرا، آسانتر است، زیرا این کشور با زیرساختها و خدمات بینالمللی دیجیتال ارتباط محدودی دارد و قطع اینترنت جهانی در اقتصاد رسمی اختلال زیادی ایجاد نمیکند. برای مثال، تراکنشهای بینالمللی کارت اعتباریها که اقتصاد را به گردش درآورند، در ایران مسدود است و پلتفرمهای خارجی مانند نتفلیکس، اوبر یا آمازون که با قطع اینترنت بینالمللی مختل شوند، اصولا در ایران فعال نیستند.
با این حال، قطع گسترده اینترنت همچنان هزینههای قابلتوجهی دارد. علیمردانی گفت: «کشمکش زیادی وجود دارد، چون در خود حاکمیت هم ذینفعانی هستند که از این دسترسی سود اقتصادی میبرند؛ چه شرکتهایی که از فروش بستههای اینترنت بینالمللی درآمد دارند و چه کسبوکارهایی که کارکنانشان به میزان مختلفی از اتصال نیاز دارند.»
او افزود: «فکر نمیکنم حتی خود حکومت هم دقیقا بداند میخواهد به کدام سمت برود.»
قطع کامل اینترنت در روزهای اخیر طولانیترین دوره خاموشی اینترنت در تاریخ ایران بود. حدود دو هفته طولانیتر از قطع اینترنت سال ۲۰۱۹ (آبان ۹۸) که به گفته رئیس پیشین اتاق بازرگانی ایران، در آن زمان ۱.۵ میلیارد دلار به اقتصاد جمهوری اسلامی خسارت وارد کرد.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید