جنگ اسراییل، آمریکا و ایران چه تاثیری بر مساله تامین آب شرب و بهداشت در میان کشورهای خلیج فارس آن هم در آستانه شروع فصل گرما میگذارد؟ این پرسش وقتی جدیتر میشود که بدانیم تمام کشورهای عربی جنوب خلیج فارس برای تامین آب شرب و بهداشت خود به آبشیرینکن وابسته هستند.
وضعیتی که ۴۳ سال قبل موجب شد «سی.آی.ای(CIA)» در گزارشی با عنوان «آسیبپذیری سیستمهای آبشیرینکن خلیج فارس: یک مساله امنیتی نوظهور» آن را پاشنه آشیل کشورهای عربی این منطقه توصیف کند.
حتی اگر به ادامه توقف جنگ خوشبین باشیم، مخاصمه بر سر تنگه هرمز ادامه دارد و ترافیک کشتیهایی که در خلیجفارس معطل ماندهاند نیز خود به یک معضل محیطزیستی برای این اکوسیستم نیمه بسته تبدیل شدهاست.
جنگ و تلفات آن از یک سو و از اولویت خارج شدن مسایل محیط زیستی چه تاثیری برای وضعیت آب مردم ایران و چه نقشی در زندگی مردم کشورهای عربی خلیجفارس میگذارد؟
نگرانی از کجا آغاز شد؟
حمله به تاسیسات آب شیرینکن جزیره قشم در ۱۶اسفند۱۴۰۴ رنگ دیگری به جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران داد. زیرا پس از این حمله و ادعای ایران مبنی بر حمله آمریکا و اسراییل به این تاسیسات، جمهوری اسلامی در اقدامی تلافیجویانه مرکزی مشابه در بحرین را هدف قرار داد. موضوع به همین مورد محدود نشد. علاوه بر تاسیسات آبشیرین کن جزیره قشم ایستگاه پمپاژ آب در خرمآباد، مخزن ذخیره آب شهری در شهر خمین، تاسیسات آب شیرینکن هفتگل و تاسیسات توزیع آب در تهران و سایر شهرهای هدف قرار گرفته، توسط آمریکا و اسراییل تخریب شده و آسیب دیدهاند.
حال پس از یک جنگ ۴۰روزه که در آن آمریکا و اسراییل بارها تاسیسات زیربنایی ایران را هدف قرار دادند و جمهوری اسلامی نیز اقدام تلافیجویانه با تاسیسات مشابه در کشورهای عربی جنوب خلیجفارس کرد، آتشبسی شکننده برقرار شده است. با این حال همچنان عبور و مرور کشتیها از تنگه هرمز محل مجادله است. این موضوع به ترافیک کشتیهای تجاری و نفتی در خلیجفارس منجر شدهاست.
در روزهای جنگ ۴۰روزه، «فدراسیون صنعت آب ایران» در نامهای خطاب به «هامانث کاسان»، رییس انجمن بینالمللی آب (IWA) خواستار مداخله نهادهای بینالمللی برای در امان نگهداشتن زیرساختهای آب و انرژی شد. البته تا این لحظه، هیچ واکنشی از این نهاد بینالمللی در این رابطه شاهد نبودهایم.
دکتر «منصور سهرابی»، اگرواکولوژیست و محقق بومشناسی و محیطزیست دراینباره به «ایرانوایر» میگوید: «عموما سیستمهای تامین و توزیع آب وابسته به برق هستند. وقتی نیروگاههای تولید برق بمباران شوند یا آسیب ببینند تامین آب با مشکل مواجه میشود. چه آب از طریق آبشیرینکنها تامین شود، چه از چاهها استحصال شود و چه برای تصفیه آب پشت سدها باشد.»
از طرف دیگر، بسیاری از شهرهای ایران از طریق خطوط انتقال آب آبرسانی میشوند. سهرابی تاکید میکند: «آسیب به نیروگاهها و تامین برق انتقال آب را مختل میکند. برای مثال انتقال آب از اصفهان به یزد یا کرمان یا همینطور انتقال آب به تبریز مختل میشود.»
او همچنین میگوید: «با وجود بارشهای اخیر در ایران، دستکم ۷ کلانشهر با تمرکز ۳۰ میلیون نفر جمعیت، بارش مناسب نداشته و پیشبینی میشد امسال تابستان با تنش آبی مواجه باشند که ادامه جنگ و آسیب به زیرساختهای آبرسانی، این جمعیت را به مخاطره میاندازد.»
آب؛ پاشنه آشیل کشورهای عربی خلیجفارس
۴۳ سال قبل، سی.آی.ای (CIA) بررسی جامعی درمورد وضعیت تامین آب شُرب و بهداشت در کشورهای عربی حاشیه جنوبی خلیجفارس انجام داد. سی.آی.ای در آن گزارش وضعیت کشورهای عربستان، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین را از منظر «وابستگی شدید به آبشیرینکنها»، «تمرکز جغرافیایی و زیرساختی»، «آسیبپذیریهای امنیتی»، «محدودیت گزینههای جایگزین» و «پیامدهای بالقوه آن» ارزیابی کرد. براساس آن گزارش، «سیستمهای آبشیرینکن یک نقطه ضعف استراتژیک در خلیجفارس» ارزیابی و تاکید شد: «هرگونه درگیری نظامی یا بحران زیستمحیطی میتواند بهسرعت به بحران آب تبدیل شود.»
آنچه سی.آی.ای ۴۳ سال قبل تحلیل کرده بود امروز براساس آمار حاکی از آن است که آب شرب و بهداشت کشورهای قطر و کویت ۱۰۰درصد وابسته به فعالیت آبشیرینکنهاست. کشورهای امارات و بحرین ۹۷درصد از آب شرب و بهداشتی خود را از طریق نمکزدایی از آب دریا تامین میکنند. عربستان ۶۵ درصد از آب شرب و بهداشت خود را از طریق آبشیرینکنها تامین میکند و اسراییل ۷۰ تا ۸۰درصد از مصرف آب خود را از این طریق فراهم میکند.
در مقابل ایران تنها ۷ درصد از مجموع مصارف شرب و صنعت و ۰.۸ درصد از کل مصرف را از طریق فعالیت آب شیرینکنها تامین میکند. در این میان وضعیت کشور عراق کمی متفاوت است. آب قابل استحصال برای عراقیها گرچه به منابع آبشیرینکن وابسته نیست اما ۶۵درصد آن تحت فعالیت سدسازی کشور ترکیه و ایران قرار گرفته است.
چنین موقعیتی حتی به فرض احترام به مواد ۵۲ و ۵۴ پروتکل الحاقی به کنوانسیون ۱۹۷۷ ژنو در مورد ممنوعیت حمله به زیرساختها، وضعیت تامین آب شرب و بهداشت در کشورهای عربی را با مخاطره جدی مواجه میکند. زیرا آبشیرینکنها برای شرایط عادی طراحی شدهاند و اگر آلودگی ناشی از جنگ در خلیجفارس افزایش یابد، وضعیت از شرایط عادی خارج میشود.
دکتر «علی میرچی»، استادیار مهندسی منابع آب در دانشگاه ایالتی اوکلاهما در آمریکا درباره نقض مواد ۵۲ و ۵۴ پروتکل الحاقط به کنوانسیون ۱۹۷۷ ژنو به ایرانوایر میگوید: «متاسفانه شاهد بودیم تهدیداتی برای آبشیرینکنها چه برای ایران چه برای کشورهای منطقه مطرح شد. چه موافق جنگ باشیم چه نباشیم، باید بدانیم که این تهدیدات جای نگرانی بسیاری دارد. این نگاه به هدفقراردادن زیرساختها بدعت خانمانبرانداز و خطرناکی است.»
به گفته او، اهمیت تامین آب سالم و بهداشتی حتی در مناقشات بین اسراییل و فلسطین هم سبب شد تا کارشناسان دو طرف بتوانند با هم گفتوگو کرده و از فشارها کم کنند. میرچی تاکید میکند: «عموم مردم باید نسبت به هدفقرارگرفتن زیرساختها از جمله آب و انرژی حساس باشند زیرا اگر این زیرساختها بهعنوان هدف تعریف شوند، ابربحرانهای انسانی رقم میزنند.»
آلودگی خلیجفارس و تاثیر بر آبشیرینکنها
اکوسیستم خلیجفارس پیش از جنگ نیز بهدلیل ورود شیرابههای حاصل از نمکزدایی آب دریا تحت تاثیر قرار گرفته بود تا آنجا که دکتر منصور سهرابی نیز بر موضوع نمکزدایی برای استحصال آب بهعنوان یک عامل تخریب این اکوسیستم تاکید میکند.
به جز خطر مستقیمی که جنگ بر تامین آب از طریق آبشیرینکنها میگذارد، آلوده شدن آب خلیجفارس نیز میتواند بحران آب در میان کشورهای این منطقه را تشدید کند. نشت نفت، آلایندههای نفتی مرتبط با تاسیسات هدف قرارگرفته و ترکیبات آن از این جملهاند.
دکتر منصور سهرابی میگوید: «ادامه معطل ماندن کشتیها در خلیجفارس با تخلیه آب توازن (Ballast Water) میتواند موجب انتقال گونههای مهاجم و آلودگیهای متفاوت به آب خلیجفارس شود. جلبکها و مرجانها را آسیب بزند. قطعا با حضور بلندمدت کشتیها باید انتظار اختلال در اکوسیستم دریایی را داشته باشیم.»
تجربه هدفقرارگرفتن انبارهای نفت شهران، فردیس و شرق تهران و متعاقب آن بارش اسیدی نگرانی درباره آلودهشدن منابع آب زیرزمینی را برجسته کرد. چیزی که دکتر «علی میرچی» درباره مخاطرات آن تاکید میکند: «در همه جای دنیا آن مناطقی که محل نفوذ آب زیرزمینی هستند و موجب تغذیه آبخوان میشوند خیلی حفاظت می شوند. چه در هنگام جنگ و چه در غیر شرایط جنگی. بنابراین الان با وقوع جنگ و ورود آثار مهمات و انفجارها باید آزمایشهای جدیدی صورت بگیرد و نسبت به نوع آلایندهها هشدارهای لازم داده شود.»
به گفته او پایش در صنعت آبشیرینکنها میتواند سریعتر از پایش منابع آب زیرزمینی انجام گیرد و با توجه به نوع تکنولوژی، تصفیه دقیقتری اعمال شود.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید