در حالی که قدرتهای جهانی مانند چین، هند و اتحادیه اروپا بر انرژیهای تجدیدپذیر تاکید میکنند، رهبران کشورهای خلیج فارس به منظور حفاظت از امپراتوریهای نفتی خود، طرحهایی تازه به عنوان مسیر جایگزین خطوط لوله را دنبال میکنند.
چهار دهه پیش، تنگه هرمز نشان داد تا چه اندازه برای بازار جهانی نفت آسیبپذیر و مرگبار است.
در جریان جنگ ایران و عراق در سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸، دو طرف بارها نفتکشها را در این تنگه هدف قرار دادند و یکی از حیاتیترین شریانهای انتقال نفت خام در جهان را به میدان نبردی شناور بدل کردند.
عربستان سعودی در واکنش به این وضعیت، خط لوله شرق-غرب را در سراسر شبهجزیره پهناور و بیابانی خود تا بندر ینبع در دریای سرخ ساخت.
سالها بعد، امارات متحده عربی نیز همین مسیر را دنبال کرد و خط لوله حبشان-فجیره را از امارت ابوظبی تا خلیج عمان ایجاد کرد.
آسیبپذیری تنگه هرمز بار دیگر در اواخر ماه فوریه با شدت تمام آشکار شد؛ زمانی که جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی آغاز شد.
در ادامه، حکومت ایران به وعده دیرینه خود مبنی بر این که در صورت حمله، تنگه را خواهد بست، عمل کرد. این اقدام صدها نفتکش و کشتی حامل گاز را زمینگیر کرد و حدود یکپنجم عرضه انرژی جهان را مختل ساخت.
اکنون توجهها به سمت کاهش ریسک تنگه هرمز معطوف شده است، با این هدف که این آبراه باریک دیگر هرگز نتواند به همان شکل به ابزاری جنگی تبدیل شود.
بازار انرژی اکنون به دیگر تولیدکنندگان نفت تکیه کرده است تا تولید خود را افزایش دهند. همزمان قدرتهای جهانی مانند چین، هند و اتحادیه اروپا در کنار گروههای محیط زیستی خواستار سرمایهگذاری سریعتر در انرژیهای تجدیدپذیر هستند.
رقابت کشورهای خلیج فارس برای دور زدن هرمز
رهبران کشورهای خلیج فارس نیز در این میان، در حال پیشبرد طرحهایی هستند که امکان میدهد بخش بیشتری از نفت خام آنها به طور کامل از تنگه هرمز عبور نکند و صادرات آنها در بلندمدت ایمنتر شود.
اوایل همین ماه، روزنامه فایننشال تایمز گزارش داد که عربستان سعودی، امارات متحده عربی و برخی دیگر از کشورها به طور فعال در حال بررسی ایجاد خطوط لوله نفتی تازهای هستند که موازی با مسیرهای موجود ساخته شوند. همچنین گسترش پایانههای صادراتی در سواحل جایگزین نیز در دست بررسی است.
لندون درنتز، مدیر ارشد مرکز جهانی انرژی در اندیشکده شورای آتلانتیک، خواستار آن شد که دولت ترامپ از این پروژههای تازه با تامین مالی آمریکا پشتیبانی کند.
او در یادداشتی تازه نوشت: «به جای آنکه کشتیها را وادار کنیم از این گلوگاه عبور کنند، ایالات متحده و شرکایش باید به سرعت زیرساختهایی در اطراف آن ایجاد کنند. عربستان سعودی پیشتر نشان داده که زیرساختهای دورزننده میتوانند بخشی از این گره را باز کنند. اکنون باید این الگو را به شکلی چشمگیر گسترش داد.»
خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری عربستان سعودی هماکنون با حداکثر ظرفیت خود، یعنی ۷ میلیون بشکه در روز، کار میکند؛ ظرفیتی که پیش از جنگ ۵ میلیون بشکه در روز بود.
امارات متحده عربی نیز روزانه ۱.۸ میلیون بشکه دیگر را از طریق خط لوله به بندر فجیره منتقل میکند.
عربستان و امارات باید ظرفیت خطوط لوله را “دو برابر” کنند
با وجود آنکه این اقدامات تا اندازهای برای بازار جهانی نفت نقش ضربهگیر را ایفا میکنند، ابعاد چالش برای رابین میلز، مدیرعامل شرکت “قمر انرژی”، که از شرکتهای مشاورهای مطرح مستقر در دبی در زمینه راهبرد انرژی و ژئوپلیتیک خاورمیانه است، کاملا روشن است.
میلز به دویچه وله گفت: «پیش از جنگ، حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت خام در روز از این تنگه عبور میکرد. برای آنکه بتوان همه صادرات پیشین نفت خام را خارج کرد، باید ظرفیت کنونی خطوط لوله را دو برابر کرد.»
فایننشال تایمز به نقل از مقامها و کارشناسان انرژی نوشت که با وجود آنکه خطوط لوله تازه پرهزینه، زمانبر و گاه از نظر سیاسی پیچیده هستند، ممکن است تنها راهی باشند که کشورهای خلیج فارس بتوانند آسیبپذیری خود را در برابر اختلالهای آینده کاهش دهند.
میلز اشاره کرد که بسیاری از این طرحهای دورزننده سالهاست مطرح هستند. اما طرحهایی که چند کشور را در بر میگیرند، به دلیل فاصله، هزینه و رقابتهای منطقهای متوقف ماندهاند.
برای برخی، راهی برای دور زدن هرمز وجود ندارد
میلز تاکید کرد: «مسیرهای تازه عربستان یا امارات میتوانند تقریبا بلافاصله وارد مرحله اجرا شوند و ساخت آنها دو سال طول بکشد.»
او افزود کویت، بحرین و قطر با یک مشکل بزرگ جغرافیایی روبهرو هستند، زیرا سواحل جایگزین ندارند و تقریبا تمام صادرات هیدروکربنی آنها از هرمز عبور میکند.
مدیرعامل شرکت “قمر انرژی” گفت: «این کشورها به احتمال زیاد باید از خاک عربستان سعودی یا ایران عبور کنند، که به معنای خطوط لوله طولانی و مذاکرات سیاسی پیچیده است؛ روندی که دستکم سه تا چهار سال زمان میبرد و احتمالا بیشتر.»
فراتر از کشورهای خلیج فارس، نهادهای بینالمللی نیز در چارچوب تلاش گستردهتر برای کاهش ریسک، خواستار راهحلهای منطقهای وسیعتر شدهاند.
آژانس بینالمللی انرژی خواستار ایجاد یک خط لوله بزرگ تازه از عراق به بندر جیهان ترکیه در مدیترانه شده است.
فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی، هفته گذشته به روزنامه ترکیهای حریت گفت این پروژه “بسیار جذاب” میتواند امنیت انرژی را تقویت کند، “بهویژه از منظر اروپا”، و اینکه “مسئله تامین مالی آن قابل حل است”.
عراق تلاش برای پیشبرد خط لوله غربی را سرعت میدهد
خط لوله صادراتی کنونی عراق از منطقه شمالی کرکوک به ترکیه در دهه ۱۹۷۰ ساخته شد و پس از دو سال و نیم توقف، سپتامبر گذشته دوباره به کار افتاد. این خط اکنون روزانه تا ۲۵۰ هزار بشکه نفت منتقل میکند.
بحران هرمز به دیگر مسیرهای غربی نیز شتاب تازهای داده است. دولت عراق نیز اوایل همین ماه بخش بصره-حدیثه به ارزش ۴.۶ میلیارد دلار را که از جنوب عراق به سمت مرز سوریه امتداد مییابد، وارد مرحله مناقصه کرد.
این خط ۶۸۵ کیلومتری به عنوان نخستین بخش حیاتی مسیری تلقی میشود که بعدها میتواند تا بندر عقبه اردن در دریای سرخ یا احتمالا تا سوریه یا ترکیه ادامه یابد. در صورت تصویب، این خط لوله میتواند به صورت مرحلهای تا ۳ میلیون بشکه در روز ظرفیت انتقال داشته باشد.
عراق همچنین در حال بررسی خط لولهای جداگانه به بندر دقم عمان در خلیج عمان است. خبر گفتوگوهای اولیه درباره این طرح در ماه سپتامبر اعلام شده بود.
مسیرهای زمینی شتاب میگیرند
گذشته از خطوط لوله، کشورهای خلیج فارس از هماکنون نیز برنامههای مشخصی برای گسترش شبکههای محدود ریلی و جادهای میان خود دارند تا انتقال بارهای غیرنفتی را روانتر کنند.
پروژه شاخص راهآهن شورای همکاری خلیج فارس قرار است تا سال ۲۰۳۰ یک شبکه یکپارچه ۲۱۰۰ کیلومتری را در هر شش کشور عضو این شورا ایجاد کند.
شبکه ریلی امارات متحده عربی که توسط شرکت الاتحاد ریل اداره میشود، در طول جنگ خدمات حمل بار خود را افزایش داده است تا کانتینرها را از بنادر آسیبپذیر خلیج فارس به خروجیهای امنتر در سواحل شرقی منتقل کند.
عربستان سعودی نیز ظرفیت شبکه ریلی خود را افزایش داده و مسیرهای تازه حمل بار برای محمولههای سرگردان راهاندازی کرده است.
اگرچه این تلاشها نمیتوانند جای محمولههای عظیمی را بگیرند که با نفتکشها حمل میشوند، اما از هماکنون فشار بر زنجیرههای تامین را کاهش دادهاند.
کارشناسان بر این باورند که این مسیرها اکنون به بیمهای ضروری در برابر هرگونه استفاده دوباره از تنگه هرمز به عنوان سلاح تبدیل خواهند شد.
کشورهای خلیج فارس که از ثروت عظیم انرژی برخوردارند، بیتردید از توان مالی لازم برای تبدیل این پروژهها به واقعیت برخوردارند.
اینکه آیا آنها میتوانند اراده سیاسی لازم را برای عبور از موانع باقیمانده نیز فراهم کنند یا نه، تعیین خواهد کرد که آیا این بحران آغاز پایان سلطه خفهکننده تنگه هرمز بر انرژی جهانی خواهد بود یا نه.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید