برت مکگرک، تحلیلگر امور جهانی سیانان که در دولتهای جورج دبلیو بوش، باراک اوباما، دونالد ترامپ و جو بایدن در سمتهای ارشد امنیت ملی فعالیت کرده است، در تحلیلی درباره جنگ ششماهه ایران نوشت برخلاف برداشت رایج مبنی بر پیروزی تهران، موازنه فشار در این جنگ در حال تغییر است و ایران بهتدریج اهرم خود در تنگه هرمز را از دست میدهد.
مکگرک در مقالهای که روز ۹شهریور ۱۴۰۵، در سیانان منتشر شد، نوشت این تصور شکل گرفته که ایران در جنگ پیروز شده است؛ چرا که حملات هوایی آمریکا و اسراییل خسارتهای سنگینی به ایران وارد کرده، اما حکومت جمهوری اسلامی همچنان بر سر کار است، توان موشکی ایران همچنان تهدیدی برای منطقه محسوب میشود و تهران نیز همچنان امکان مختلکردن کشتیرانی در تنگه هرمز را دارد.
با این حال، او این برداشت را «زودهنگام» دانست و نوشت جنگها در نهایت رقابت بر سر اهرم فشار و توان ادامهدادن به نبرد هستند و وضعیت کنونی با چند ماه پیش تفاوت چشمگیری دارد.
چهارمین مرحله جنگ
به نوشته مکگرک، جنگ ششماهه ایران در چهار مرحله پیش رفته است. مرحله نخست با حملات گسترده هوایی در ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد و حدود شش هفته ادامه یافت. مرحله دوم پس از آتشبس ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ و مذاکرات میان دو طرف شکل گرفت و در نهایت به امضای تفاهمنامه ۲۷ خرداد ۱۴۰۵ میان دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان منجر شد.
مرحله سوم چند هفته بعد آغاز شد؛ زمانی که ایران بار دیگر کشتیهای تجاری در تنگه هرمز را هدف قرار داد و در پی آن، دور تازهای از رویارویی نظامی میان دو طرف شکل گرفت.
مکگرک مینویسد در آن مقطع این نگرانی افزایش یافت که آمریکا دیگر گزینهای برای مقابله با ایران ندارد و باید کنترل تنگه هرمز را عملا به تهران واگذار کند، اما از اواسط ژوییه شرایط تغییر کرده است.
به نوشته او، آمریکا از اواسط ژوییه محاصره نظامی بنادر ایران و تحریم تجارت نفت این کشور را دوباره برقرار کرده و همزمان نیروهای آمریکایی برای پاکسازی مسیرهای کشتیرانی و حفاظت از کشتیهای تجاری در تنگه هرمز تلاش کردهاند.
مکگرک نتیجه این اقدامات را «محاصره موثر» صادرات نفت ایران دانسته و نوشته است که در عین حال، حجم تجارت جهانی از مسیر تنگه در حال بازگشت است و قیمت انرژی نیز ثبات قابلتوجهی داشته است.
او با اشاره به گزارشی از بلومبرگ نوشت جریان نفت از تنگه هرمز به حدود دو سوم سطح پیش از جنگ بازگشته است. به نوشته مکگرک، این وضعیت نشان میدهد فشار اقتصادی اکنون بیش از آمریکا بر ایران وارد میشود و اگر تهران توانایی گروگانگرفتن تنگه هرمز را از دست بدهد، اهرم فشار آن نیز بهسرعت کاهش خواهد یافت.
وضعیت اقتصادی ایران
مکگرک با استناد به پیشبینی صندوق بینالمللی پول نوشت اقتصاد ایران در سال جاری بیش از پنج درصد کوچک خواهد شد و نرخ تورم به حدود ۷۰ درصد خواهد رسید.
او همچنین به کاهش شدید ارزش پول ایران و افزایش قیمت کالاهای اساسی اشاره کرد و نوشت یک مقام وزارت کار ایران اخیرا برآورد کرده است که تنها در سه ماه نخست جنگ، بیش از یک میلیون شغل از بین رفته است.
به نوشته این تحلیلگر، این ارقام اهمیت زیادی دارند، زیرا توانایی ایران برای ادامه جنگ تنها به تعداد موشکهای باقیمانده این کشور بستگی ندارد. حکومت جمهوری اسلامی پیش از آغاز جنگ نیز با فشار اجتماعی بیسابقه ناشی از سرکوب و مشکلات اقتصادی مواجه بود.
مکگرک معتقد است آمریکا از ابتدا میتوانست راهبرد بهتری در پیش بگیرد و به جای تمرکز اصلی بر حملات نظامی، یک کارزار اقتصادی برای حمایت از ایرانیانی که خواهان تغییر هستند، دنبال کند.
او همچنین نوشته است که مرحله نخست جنگ، با حذف بخش بزرگی از رهبران ایران، به تحکیم موقعیت سپاه پاسداران و تشدید سرکوب اکثریت ایرانیانی منجر شد که با حکومت مخالف هستند.
تنگه هرمز؛ مهمترین اهرم باقیمانده ایران
به نوشته مکگرک، سپاه پاسداران برای حفظ قدرت خود از طریق زور به منابع نیاز دارد و محاصره اقتصادی کنونی چیزی است که جمهوری اسلامی تاکنون با آن مواجه نشده بود.
او این وضعیت را نخستین قرنطینه اقتصادی ایران از زمان انقلاب ۱۳۵۷ میداند که مستقیما مسیر حیاتی اقتصاد کشور از طریق تنگه هرمز را هدف گرفته است.
مکگرک نوشته است که راه خروج ایران از این وضعیت، متوقفکردن تهدید کشتیها در تنگه هرمز و کنارگذاشتن آنچه از برنامه غنیسازی هستهای این کشور باقی مانده، است؛ دو اقدامی که به نوشته او، ترامپ با آنها موافقت خواهد کرد.
اما از دیدگاه سپاه پاسداران، انجام هر یک از این دو اقدام میتواند نشانه ضعف تلقی شود و موقعیت این نیرو و حکومت را تهدید کند.
گزینههای ایران برای مقابله
این تحلیلگر مینویسد تهران ممکن است برای خروج از این فشار تلاش کند و همان راهبردی را دنبال کند که در سه مرحله نخست جنگ به کار گرفت: تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز، افزایش قیمت انرژی در بازارهای جهانی و قیمت بنزین در آمریکا و در نهایت افزایش فشار اقتصادی بر دولت ترامپ با هدف وادارکردن آن به عقبنشینی.
ایران همچنین میتواند بار دیگر زیرساختهای انرژی کشورهای عربی خلیج فارس را هدف قرار دهد. مکگرک به تهدیدهای حوثیهای یمن برای مختلکردن تجارت در دریای سرخ با استفاده از موشکها و پهپادهای ایرانی نیز اشاره کرده است.
با این حال، او معتقد است این راهبردها تاکنون از نظر استراتژیک برای ایران موفق نبودهاند. کشورهای عربی خلیج فارس از ادامه جنگ رضایت ندارند، اما بیشتر آنها نیز با تسلیمشدن در برابر خواستههای ایران درباره تنگه هرمز موافق نیستند.
مکگرک همچنین نوشته است تلاشهای ایران برای بستن تنگه هرمز با استفاده از پهپاد و مین، برای نخستینبار در حال شکستخوردن است.
او در عین حال هشدار داده است که با افزایش فشار اقتصادی نباید خطر تشدید درگیری از سوی ایران را نادیده گرفت، اما ممکن است تهران در شرایط کنونی نتواند با این اقدامات فشار واردشده بر خود را کاهش دهد.
«هر کشوری نقطه شکستن دارد»
مکگرک در بخش دیگری از مقاله به این دیدگاه در تهران و میان برخی تحلیلگران غربی اشاره کرده که ایران در برابر فشارها تسلیم نخواهد شد و هرگز برنامه هستهای، کنترل خود بر تنگه هرمز یا گروههای نیابتی منطقهای خود را کنار نخواهد گذاشت.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز هفته گذشته گفته بود محاصره و فشار تحریمها محکوم به شکست است و همانند کارزارهای قبلی، نمیتواند سیاست ایران را تغییر دهد.
مکگرک در پاسخ به این دیدگاه نوشته است که در تجربه مقابله با داعش و همچنین مذاکرات برای آزادی گروگانهای حماس در غزه، او نیز با چنین مواضعی روبهرو بوده است.
او نتیجه گرفته است که «هر کشوری نقطه شکستن دارد» و ایران تصور میکرد نقطه شکست ترامپ را پیدا کرده است، اما ممکن است اینبار ترامپ نقطه شکست ایران را پیدا کرده باشد.
با این حال، مکگرک تاکید کرده است که برای اعلام نتیجه نهایی جنگ هنوز زود است.
مرحله پایانی هنوز نرسیده است
مکگرک در پایان نوشته است این رویارویی ممکن است به شکلی ادامهدار تا پایان دوره ریاستجمهوری ترامپ و حتی پس از آن ادامه پیدا کند؛ زیرا مناقشه میان ایران و آمریکا نزدیک به پنج دهه است که ادامه دارد.
او تفاوت مرحله چهارم جنگ با مراحل قبلی را در روشنترشدن اهداف آمریکا میداند. به نوشته مکگرک، مراحل پیشین از سوی آمریکا با اهداف متغیر و مبهم، مواضع متناقض و اظهارات ناهماهنگ همراه بود، اما مرحله چهارم از هدف مشخصتری برخوردار است.
او به اظهارات براد کوپر، فرمانده سنتکام، اشاره کرده که هدف آمریکا را اجرای محاصره علیه ایران و تسهیل حرکت کشتیهای تجاری عنوان کرده است.
مکگرک در پایان نوشته است هدف آمریکا باید به همین اندازه روشن باشد: ایران باید ادعای خود درباره تنگه هرمز را کنار بگذارد و برنامه غنیسازی هستهای خود را متوقف کند.
به نوشته او، تا زمانی که این اتفاق رخ ندهد، وضعیت کنونی ادامه خواهد داشت؛ وضعیتی که به باور این تحلیلگر، شاید برای نخستینبار از زمان آغاز جنگ، بیش از تهران به نفع واشنگتن است.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید