آرسن نظریان

به طور خلاصه می توان اوضاع در قفقاز جنوبی را در حال حاضر آرام توصیف کرد. پس از حدود سه دهه مخاصمه میان دو جمهوری آذربایجان و ارمنستان، روند صلحی، ولو به تانی و محتاطانه، میان دو کشور در حال شکل گرفتن است، که در صورت تداوم نوید ثبات و پیشرفت و رفاه اقتصادی برای مردمان منطقه را می دهد.

البته، چالشها در این مسیر کم نیستند. از جمله اینکه، جمهوری آذربایجان هنوز گاه و بیگاه از کریدور کذایی “زنگه زور” صحبت می کند و ایده باطل “بازگشت سیصد هزار آذربایجانی به ارمنستان (!) را مطرح می سازد ویا امضای موافقت نامه نهایی صلح را به تغییر قانون اساسی ارمنستان طی رفراندم موکول می کند.

لکن، در عین حال، اقداماتی از هر دو سو، که از تلاش برای عادی سازی روابط میان دو کشور حکایت می کند، صورت می گیرد. مثلا، آغاز پروازهای مستقیم میان ایروان و باکو، باز شدن مسیر عبور کالاهای وارداتی یا صادراتی ارمنستان از کشورهای دیگر از مرز آذربایجان (مثل ورود محموله گندم از قزاقستان و روسیه به ارمنستان از راه آذربایجان)، امکان ارتباط خاک اصلی آذربایجان با نخجوان با استفاده از اینترنت ارمنستان، سفر هیاتهای جامعه مدنی (ان.جی.اُ.-های) دو کشور به کشور متقابل و غیره. پیش از امضای توافق نامه 8 اوت سال گذشته چنین رویدادهایی میان دو کشور قابل تصور نبود.

پاشینیان و علی اف در اجلاس اخیر شانگهای در بیشکک (قرقیزستان)

 

در واقع، روند صلح (تدریجی) میان دو کشور از ماه اوت سال گذشته شروع شد، زمانی که طرح موسوم به “تریپ” (TRIPP) میان سه جمهوری آذربایجان، ارمنستان و امریکا، در واشنگتن به امضا رسید.

از آن زمان نظرات و تفسیرهای متفاوتی راجع به این طرح ابراز شده است. پاره ای از طرفهای درگیر آنرا به نفع خود و پاره ای دیگر به زیان خود تلقی می کنند. در این نوشتار به بررسی این نظرات و تحلیلها نمی پردازیم، بلکه روی کارکرد و هدف آن شرح مختصری ارائه می دهیم. 

می دانیم که در نتیحه منازعه ای که حدود سه دهه میان جمهوری های آذربایجان و ارمنستان جریان داشت، ارمنستان توسط آذربایجان و ترکیه در محاصره اقتصادی قرار گرفته بود. پس از پایان جنگ دوم قره باغ در نوامبر ۲۰۲۰ و برخوردهای و پس لرزه هایی که تا اوایل سال ۲۰۲۵ میان دو کشور جریان داشت، دولت امریکا طرحی را برای صلح میان دو کشور پیشنهاد کرد. طرح یادشده رفع انسداد راههای ارتباطی که ارمنستان را دهه ها از ارتباط با جهان خارج محروم می ساخت و نیز ایجاد راه ارتباطی میان خاک اصلی آذربایجان با برون بوم خود نخجوان را نیز در بر می گرفت. ناگفته نماند که این پیشنهاد بخشی از طرح بزرگتر ایجاد مسیر ترانزیتی از چین و آسیای میانه تا ترکیه و اروپا بود، که فقط با رفع محاصره اقتصادی ارمنستان توسط آذربایجان و ترکیه امکان پذیر بود.

طرح یادشده پس از ماهها مذاکره میان سه کشور آذربایجان، ارمنستان و ایالات متحده، در 8 اوت 2025

در واشنگتن به امضا رسید. در ضمن، پیش نویس یک توافق نامه صلح میان جمهوری های آذربایجان و ارمنستان نیز توسط روسای دو کشور، آقای علی یف و آقای پاشینیان امضا شد.

با امضای طرح تریپ و پیش نویس موافقت نامه صلح میان دو جمهوری یادشده، تعادل قدرت و معماری امنیتی تازه ای در قفقاز جنوبی به وجود آمد و معادلات راهبردی پیشین را، که در آن روسیه حرف اول و ترکیه و ایران حرف بعدی را می زدند عملا دگر گون ساخت.

 

واقعیتی است که طی ۳۰ سال منازعه میان جمهوری های آذربایجان و ارمنستان، نه روسیه، نه ایران و نه ترکیه، به عنوان میانجی موفق به ایجاد صلح میان دو همسایه متخاصم خود نشدند. در عین حال، همه مدعی بودند که اختلافات باید توسط قدرتهای همجوار حل و فصل شود و ورود قدرتهای فرا منطقه ای به مناقشه نباید قابل قبول باشد. واقعیتهای موجود نشان داد که این ایده با واقعیتها انطباق کامل ندارد. هر دو کشور آذربایجان و ارمنستان با میانجی گری ایالات متحده مشکلی نداشتند و روند رویدادها نیز نشان داد که با طرح تریپ صلح می تواند میان دو کشور برقرار شود.

لازم است یادآوری شود که درگیری روسیه در جنگ تجاوزکارانه اش با اوکراین و نیز جنگ میان امریکا و جمهوری اسلامی، باعث شده که روسیه و جمهوری اسلامی از مداخله موثر در تحولات قففاز جنوبی ناتوان باشند.

 

تعاملات با جمهوری اسلامی

ارمنستان به دلیل محدودیتهای ژئوپولتیک، با ایران به عنوان همسایه تاریخی و قدرت منطقه ای، که از تمامیت ارضی ارمنستان دفاع می کند، با وجود حالت جنگی با ایالات متحده، روابط نزدیک بر قرار کرده است. شایسته یادآوری است که در مراسم تدفین علی خامنه ای، پاشینیان از معدود روسای کشورهایی بود که در مراسم حضور یافت و با پزشکیان دیدار و گفتگو کرد.

آقای پاشینیان با هیات همراه در مراسم تدفین علی خامنه ای

 

همکاری ارمنستان و ایران در ماههای اخیر به ویژه در زمینه انرژی ابعاد تاره ای به خود گرفته است.

مبادله گاز و برق میان ایران و ارمنستان بر اساس توافق تهاتر (انرژی در برابر انرژی) استوار است. ایران به ارمنستان گاز طبیعی صادر می‌کند و در ازای آن، از این کشور برق تحویل می‌گیرد. این همکاری فصلی به دو کشور کمک می‌کند تا کمبودهای انرژی خود را در زمان‌های مختلف سال جبران کنند.

این همکاری برای ارمنستان، که مواجه با تحریم کالاهای ارمنستان توسط روسیه  و احتمال بالا بردن قیمت گاز فروشی به ارمنستان است دارای اهمیت بسزایی است. برای ایران نیز که در محاصره دریایی توسط ایالات متحده، عدم امکان فروش نفت و از کار افتادن نیروگاههای انرژی به سر می برد، منبعی گرچه نه چندان بزرگ اما مغتنم است.

ارمنستان هم چنین تلاش کرده است تا نگرانی های ایران از حضور احتمالی امریکا در آن سوی مرزهای خود را بر طرف سازد. ارمنستان اطمینان داده است که طرح تریپ حاوی هیچ چیزی که منافع ایران را به خطر ندازد نیست.

امریکا و اتحادیه اروپا نیز با درک موقعیت ارمنستان، مراودات و تعاملات ارمنستان با جمهوری اسلامی را با تفاهم تلقی می کنند. لکن، روشن است که تشدید مخاصمات میان ایران و امریکا برای اقتصادهای قفقاز جنوبی، از جمله ارمنستان  مخرب و زیان آور خواهد بود.

 

مسایل با روسیه

به عکس روابط با ایران و غرب، روابط ارمنستان و روسیه در حال تجربه یک بحران عمیق است که ریشه آن را باید در رویکرد عهدشکنانه روسیه در جنگ دوم قره باغ و به ویژه پس از تجاوز نیروهای نظامی باکو به خاک ارمنستان در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ جستجو کرد. عملکرد مسکو در این موارد تاثیر بسیار منفی بر افکار عمومی و دولت ارمنستان نسبت به روسیه بر جای گذاشت، به طوری که دولت در واکنش به این سیاست، مشارکت خود در پیمان دفاعی جمعی به سرکردگی روسیه را به حالت تعلیق در آورد و دولت پاشینیان را ناچار ساخت که به دنبال شرکای امنیتی جدید برود.

در روند جستجوی شرکای راهبردی جدید، ارمنستان به تدریج از روسیه فاصله گرفت و سیاست نزدیکی با غرب را در پیش گرفت. 

 

اکنون بر سر شماری از موضوعات و مسایل مهم و راهبردی میان ارمنستان و روسیه اختلافات جدی وجود دارد، که از آن جمله است:

– حرکت ارمنستان به سمت اتحادیه اروپا با هدف نهایی عضویت در آن. روسیه می گوید این هدف با عضویت ارمنستان در اتجادیه اقتصادی اوراسیا مغایرت دارد و ارمنستان باید یکی را انتخاب کند.

– برگزاری کنفرانس سران اتحادیه اروپا و دعوت از زلنسکی، نخست وزیر اوکراین به کنفرانس.

است.

– در جریان اجلاس اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) در ماه مه ۲۰۲۶ در آستانه (قزاقستان)، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه و دیگر رهبران اتحادیه، این تقاضای عجیب را مطرح ساختند که ارمنستان باید اقدام به برگزاری همه پرسی در کشور در مورد ماندن در اتحادیه اوراسیا یا ادامه مسیر عضویت در اتحادیه اروپا نماید.

آقای پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، این درخواست را رد کرد و اظهار داشت که فعلا عضویت در اتحادیه اروپا در دستور کار نیست و زمانی که در دستور کار قرار گیرد، تصمیم لازم گرفته خواهد شد و این تقاضا را مداخله در امور داخلی و اقدام در جهت نقض حاکمیت ارمنستان دانست.

دیدارهای متعدد پاشینیان و پوتین در سال جاری تاثیری

بر بهبود روابط میان ارمنستان و روسیه نداشته است

 

– این رویدادها باعث شده که روسیه از اهرم فشار اقتصادی بر ارمنستان استفاده کند و صدور بسیاری از کالاهای کشاورزی ارمنستان به روسیه را، تحت این عنوان که این کالاها ضوابط بهداشتی روسیه را رعایت نمی کنند! ممنوع اعلام کند.

اکنون ارمنستان فعالانه به دنبال یافتن بازارهای جدید است. ارمنیان اکنون به این نتیجه رسیده اند که برای حفظ استقلال و حاکمیت خود باید به وابستگی اقتصادی به روسیه پایان دهند و شرکای اقتصادی شان را مانند شرکای سیاسی متنوع سازند، ضمن اینکه کیفت کالاهای خود را نیز برای به فروش رفتن در بازارهای جهانی بالا ببرند. این مسیر ممکن است دشواری هایی در پی داشته باشد، اما در نهایت کشور را خودکفا و حاکم بر سرنوشت خویش خواهد ساخت. فشرده شدن مذاکرات با ایران در مورد تبادل گاز و انرژِی، که شرح آن در بالا رفت، از جمله این تلاشهاست. اتحادیه اروپا نیز قول کمک داده و تسهیلاتی برای صدور فرآورده های ارمنستان به اروپا فراهم کرده است.

 

از رویدادهای مهم در ارمنستان در چند ماه اخیر می توان موارد زیر را ذکر کرد.

 

– اجلاس سران اتحادیه اروپا در ایروان

روز چهارم و پنجم می سال جاری میلادی هشتمین اجلاس سران جامعه سیاسی اروپا در ایروان، ارمنستان برگزار شد. این بزرگ‌ترین رویداد سیاسی بین‌المللی در ارمنستان از زمان استقلال خود بود. سران ۴۸ کشور عضو اتحادیه اروپا و کشورهای شریک به همراه نمایندگان دعوت شده در آن شرکت کردند. میزبانی اجلاس را آقای پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان همراه با آنتونیو کوستا، رییس شورای اروپا بر عهده داشتند. شعار کنفرانس “ساختن آینده، وحدت و ثبات در اروپا” بود. از جمله شرکت کنندگان، زلنسکی، نخست وزیر اوکراین و مارک کارنی، نخست وزیر کانادا بودند.

اجلاس سران اتحادیه اروپا در ایروان 

 

در پایان این اجلاس، رهبران اتحادیه بیانیه مشترکی را تصویب کردند که بر تعهد پایدار اتحادیه اروپا را برای تقویت بیشتر روابط خود با ارمنستان و حمایت از حاکمیت، تاب‌آوری و دستور کار اصلاحات جامع ارمنستان تأیید می‌کرد.

 

– رژه نظامی در ایروان

به مناسبت روز جمهوری ارمنستان، در ۲۸ مه ۲۰۲۶ رژه نظامی در میدان جمهوری ایروان برگزار شد. این نخستین رژه بزرگ نظامی ارمنستان پس از ده سال (از سال ۲۰۱۶ به بعد) بود که در آن جدیدترین تجهیزات و تسلیحات نظامی به نمایش درآمد.

سلاحهای نمایش داده شده شامل سلاحهای خریداری شده از هفت کشور، از جمله ایران، و سلاحهای ساخت خود ارمنستان، بود. 

رژه نظامی در ایروان در ۲۸ می سال جاری

 

– انتخابات پارلمانی ارمنستان

هفتم ژوئن سال جاری نهمین دورهٔ انتخابات مجلس ملی ارمنستان  برگزار شد. رقابت اصلی میان نیروهای حاکم، یعنی حزب پیمان مدنی، ارمنستان قدرتمند و ائتلاف ارمنستان بود. بر اساس نتایج شمارش آراء ، نیروی حاکم با وجود کسب ۴۹ درصد آرا، اکثریت خود را در مجلس حفظ کرد.

پیروزی حزب آقای پاشینیان و جلوس مجدد وی بر مصدر نخست وزیری را روسای کشورهای بسیاری، از جمله آقای پزشکیان، رییس جمهور جمهوری اسلامی، تبریک گفتند. گفتنی است که پوتین نخست وزیر روسیه هنوز پیام تبریک به آقای پاشینیان نفرستاده، در حالی که روسای کشورهای عضو پیمان امنیتی-دفاعی جمعی به سرکردگی روسیه، پیروزی آقای پاشینیان را تبریک گفته اند.

 

– ساخت نیروگاه هوش مصنوعی

 

هشتم اوت جاری، در اجرای تفاهم نامه همکاری در زمینه هوش مصنوعی میان دولتین ایالات متحده و ارمنستان در اوت سال گذشته، شرکت آمریکایی فایربرد (Firebird) نخستین مرحله مرکز و کارخانه بزرگ هوش مصنوعی خود را در شهر هرازدان ارمنستان افتتاح کرد. این مجموعه با همکاری فناوری‌های انویدیا ساخته شده و به عنوان یکی از بزرگترین پروژه‌های زیرساختی هوش مصنوعی در منطقه شناخته می‌شود.

سرمایه‌گذاری فاز اول 500 میلیون دلار و کل سرمایه‌گذاری پیش‌بینی‌شده تا ۵ میلیارد دلار برآورد شده است.

تجهیزات مورد استفاده این مرکز در فاز نخست شامل ۶,۱۴۴ پردازنده گرافیکی نسل بلک‌ول انویدیا* (NVIDIA Blackwell)  و برنامه‌ریزی برای رسیدن به بیش از ۴۸,۰۰۰ پردازنده در نهایت می باشد.

شرکت انویدیا این مجموعه را بزرگ‌ترین کارخانه هوش مصنوعی در منطقه ارزیابی کرده است. به گفته این شرکت، این مقیاس، این مرکز را در میان بزرگترین پلتفرم‌های زیرساخت هوش مصنوعی اروپا قرار می‌دهد.

 

جشنواره فرهنگی و آشپزی ایران و ارمنستان (ناواسارد)

 

پنجمین دوره جشنواره فرهنگی و آشپزی ایران و ارمنستان (ناواسارد)، روز دوشنبه ۱۹ مردادماه (۱۰ آگوست) با حضور شیرغلامی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، آراکلیان، شهردار سیسیان و زنده‌دل، شهردار لاهیجان، در شهر سیسیان استان سیونیک ارمنستان گشایش یافت.

گروه موسیقی ایرانی “نوای صومعه” در جشنواره ناواسارد

 

در مراسم افتتاحیه این جشنواره، سخنرانان با اشاره به پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و دوستی میان ملت‌های ایران و ارمنستان، بر اهمیت برگزاری چنین رویدادهایی در راستای شناخت بیشتر دو ملت از یکدیگر و معرفی فرهنگ، هنر، سنت‌ها، آشپزی و ظرفیت‌های مختلف مناطق دو کشور تأکید کردند. این جشنواره که طی چند روز برگزار شد و گروههای هنری از هر دو کشور در آن شرکت کردند، با استقبال قابل توجه مردم ارمنستان، به‌ویژه مردم استان سیونیک روبه‌رو شده و فرصتی برای تقویت ارتباطات مردمی، توسعه همکاری‌های فرهنگی و گردشگری و معرفی ظرفیت‌های متنوع دو کشور ایران و ارمنستان فراهم کرده است.

توضیح اینکه واژه “ناواسارد” در اصل نام نخستین ماه در تقویم باستانی ارمنستان است و جشنی معادل عید نوروز ایرانیان به شمار می‌رود. ارمنیان باستان روز ۱۱ اوت را به عنوان آغاز سال نو جشن می‌گرفتند و انتخاب این روز برای فستیوال مشترک، بر ریشه‌ها و اشتراکات تاریخی میان دو ملت تاکید دارد.

 

لاهه، ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ برابر با ۶ سپتامبر ۲۰۲۶

---

به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید