ایران اینترنشنال با بررسی اسناد هک شده بانک پارسیان که دوره زمانی آبان ۱۴۰۱ تا خرداد ۱۴۰۲ را پوشش می‌دهند، دریافته که بانک مرکزی جمهوری اسلامی و دیگر موسسات مالی از «صرافی پارسیان» برای تسهیل پرداخت‌ها استفاده کرده‌اند.

مکاتبات داخلی این بانک نشان می دهد که این تراکنش‌ها شامل چندین لایه از بانک‌ها، شرکت‌ها و افراد ایرانی و خارجی بوده‌اند.

بانک پارسیان به طور رسمی به‌عنوان بانکی خصوصی و غیردولتی معرفی می‌شود. وزارت خزانه‌داری آمریکا در سال ۱۳۹۷، این بانک را در اقدامی علیه شبکه‌ای از شرکت‌های تامین‌کننده مالی نیروی شبه‌نظامی بسیج تحریم کرد.

بررسی مکاتبات صرافی پارسیان نشان می‌دهد که چهار سال پس از اعمال تحریم‌ها، بانک پارسیان همچنان از طریق کانال‌های چندلایه در حال انجام پرداخت‌های بین‌المللی بوده است.

در تراکنش‌هایی که در این اسناد ثبت شده شیوه دور زدن تحریم‌ها مشخص شده است: یک واردکننده، مانند شرکت خودروسازی ایران‌خودرو، برای پرداخت به یک فروشنده خارجی، از بانک مرکزی جمهوری اسلامی ارز درخواست می‌کرد.

بانک مرکزی ارز مورد نظر را به بانک پارسیان می‌فروخته است. این منابع در حسابی در یکی دیگر از بانک‌های کشور نگهداری می‌شد که متعلق به فرد یا شرکت دیگری بوده است که در اسناد از آن با عنوان «تراستی» یاد می‌شود.

منابع ارزی که جابه‌جا می‌شدند، در واقع ارز ناشی از صادرات نفتی، پتروشیمی و غیرنفتی در حساب‌های تراستی خارج از کشور بودند.

با دستور بانک پارسیان، صرافی پارسیان، فرایند انتقال ارزی که در حساب‌های تراستی وجود داشته را به حساب بانکی در خارج از کشور که واردکننده تعیین کرده بود، انجام می‌داد؛ اما انتقال این ارز نه از سوی دولت جمهوری اسلامی، بانک‌های تحریم شده یا بانک مرکزی، بلکه از سوی شرکتی ظاهرا خصوصی با مشارکت یک صرافی (صرافی پارسیان) انجام شده است.

یک رویه که با مهندسی جریان انتقال پول از سمت صرافی پارسیان، به خوبی رد پول را پاک کرده است.

بسیاری از حساب‌های گیرنده که در اسناد شناسایی شده‌اند، در بانک‌های امارات متحده عربی، چین و هنگ‌کنگ قرار داشتند.

این سازوکار، رابطه نهاد ایرانی متقاضی ارز و دریافت‌کننده مبلغ در خارج از کشور را پیچیده‌ و چندلایه می‌کرد تا شناسایی منبع پول سخت‌تر شود. به این ترتیب تراکنش‌هایی که منشا آنها بانک مرکزی جمهوری اسلامی بود، در نهایت به صورت انتقال‌هایی میان افراد یا شرکت‌های خصوصی ثبت می‌شدند، نه به‌عنوان پرداخت مستقیم از سوی جمهوری اسلامی.

تلاش پارسیان برای دور زدن تحریم‌ها محدود به این چند مورد نبود. در مرداد ۱۴۰۴ (اوت ۲۰۲۵)، وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد که بانک پارسیان به‌طور مخفیانه مالک بانک برون‌مرزی سایروس بوده و در سال ۱۴۰۰ (برابر سال میلادی ۲۰۲۱) از آن برای انتقال درآمدهای نفتی ایران به سپاه پاسداران استفاده کرده است.

ایران اینترنشنال هیچ مدرکی پیدا نکرده است که نشان دهد بانک‌های امارات متحده عربی و چین آگاهانه به جمهوری اسلامی برای دور زدن تحریم‌های آمریکا کمک کرده‌اند.

بانک پارسیان و صرافی پارسیان به درخواست‌های ایران اینترنشنال برای اظهارنظر پاسخی ندادند.

افراد دخیل در صرافی پارسیان و نامه‌ها

صرافی پارسیان زیرمجموعه بانک پارسیان است؛ ۹۰ درصد سهام آن به‌طور مستقیم در اختیار بانک پارسیان و حدود ۱۰ درصد نیز از طریق گروه مالی پارسیان، بازوی سرمایه‌گذاری بانک، در اختیار این بانک است.

ایران اینترنشنال در اسناد افشا شده، ۳۳ نامه را شناسایی کرده است که فرایند انتقال درهم، یوان و دلار را از طریق بانک و صرافی پارسیان میان بانک‌های دیگر را نشان می‌دهد.

تقریبا تمام نامه‌ها به امضای علیرضا علایی، مدیر امور بین‌الملل بانک پارسیان، رسیده‌اند. او از اسفند ۱۳۹۸ به عنوان نایب رئیس، وارد هیات مدیره صرافی شده است و از مرداد ۱۳۹۹، به‌عنوان رئیس هیات مدیره، در هیات مدیره حضور دارد.

بسیاری از نامه‌ها خطاب به رسول صالحی اسکویی، مدیرعامل صرافی، ارسال شده‌اند. بر اساس سوابق رسمی، او از اسفند ۱۳۹۶، وارد هیات مدیره شده است. او از اسفند ۱۳۹۸، به عنوان نایب رئیس و مدیرعامل در هیات مدیره صرافی پارسیان حضور داشته است.

صالحی اسکوئی، سابقه حضور در صرافی بانک دیگری را هم دارد. او بیش از ۱۲ سال پیش از حضور در صرافی بانک پارسیان، از بهمن ۱۳۸۴ تا خرداد ۱۳۸۷، عضو هیات مدیره صرافی سپهر وابسته به بانک صادرات بوده است.

 

دستور «کارسازی»

نامه‌ها از یک الگوی واحد پیروی می‌کنند. علائی از اداره امور بین‌الملل بانک پارسیان، نامه‌ای به اداره بین‌الملل یکی دیگر از بانک‌های ایرانی می‌فرستد؛ از جمله بانک‌های سامان، شهر، اقتصاد نوین، بانک گردشگری، ملی و ملت که همه آنها نیز تحت تحریم‌های آمریکا قرار دارند.

این نامه‌ها معمولا حدود ۱۰ روز پس از خرید ارز از بانک مرکزی از سوی بانک‌ها ارسال می‌شوند. در نامه‌های بانک پارسیان به بانک‌های ثالث، نوشته می‌شود که مبلغی ارز «از بانک مرکزی خریداری شده» و «در حساب تراستی» نزد بانک ثالث نگهداری می‌شود.

در اینجا صرافی پارسیان وارد می‌شود. بانک پارسیان از بانک ثالث درخواست می‌کند پول از طریق شرکت صرافی پارسیان «کارسازی» شود. اصطلاح کارسازی در صرافی‌ها، به فرایند ارسال پول گفته می‌شود، تا زمانی که پول به ذینفع‌ نهایی برسد.

در موضوع هر نامه، وجوه «با منشا نیابتی» توصیف شده است؛ یعنی پول با عنوان وجوه یک شخص خصوصی، و نه دولت، از ایران خارج می‌شود.

در اسفند ۱۴۰۱، علائی نامه‌ای به معاونت بین‌الملل بانک گردشگری ارسال کرد و درخواست انتقال ۹۹۰ هزار دلار در حساب تراستی بانک گردشگری به حساب شرکت “SEALION GENERAL TRADING” را داد. بررسی اسناد عمومی نشان می‌دهد این شرکت در هنگ‌کنگ فعال بوده است.

در اردیبهشت ۱۴۰۲، علائی از همتای خود در بانک گردشگری خواست ۷۵۰ هزار دلار را به حساب شرکت SAHERI TRADING LIMITED انتقال دهد که در هنگ کنگ فعال بود.

بانک‌های صراف

در حال حاضر در ایران بیش از ۵۰۰ صرافی مجاز ثبت شده‌اند. از این بین، ۲۸ صرافی، متعلق به بانک‌ها هستند.

روند راه‌اندازی صرافی به دست بانک‌ها در ایران بیش از دو دهه پیش شروع شد.موج اول در سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ رخ داد که در آن ۱۰ بانک صرافی راه‌اندازی کردند.

صرافی سپهر، صرافی متعلق به بانک صادرات، اولین صرافی تاسیس شده به دست شبکه بانکی کشور بود. دو هفته پس از سپهر، صرافی بانک پارسیان در تاریخ ۱۸ مرداد ۱۳۸۳ تاسیس شد.

موج دوم در سال‌ها ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۲ بود. در این ۶ سال، ۱۳ صرافی بانکی تاسیس شدند. از سال ۱۳۹۳ تاکنون تنها سه بانک و یک موسسه مالی، صرافی تاسیس کردند.

۲۴ بانک و یک موسسه مالی در ایران صرافی دارند. بانک سپه ۳ صرافی مجزا دارد، دو مورد آن، یعنی صرافی انصار و خدمات ارزی و صرافی حکمت ایرانیان، به ترتیب متعلق به بانک‌های انصار (بانک سپاه پاسداران) و حکمت (بانک ارتش جمهوری اسلامی) بود که پس از ادغام در بانک سپه، به شرکت‌های اقماری بانک سپه تبدیل شدند. صرافی دیگر بانک سپه «صرافی امید سپه» نام دارد.

بانک ملی نیز یک «صرافی ملی» را اداره می‌کند و پس از انحلال بانک آینده، طبیعتا «صرافی آینده» که متعلق به بانک آینده بود، به زیرمجموعه بانک ملی تبدیل شد.

از نظر درآمد عملیاتی، صرافی پارسیان دومین صرافی بانکی، در بین ۲۸ صرافی بانکی است. درآمد عملیاتی سالانه صرافی ملی، وابسته به بانک ملی به رقم ثابت شهریور ۱۴۰۵، برابر ۱۲۵.۳ هزار میلیارد تومان است. صرافی پارسیان با ۱۱۶.۸ هزار میلیارد تومان در رده دوم قرار گرفته و صرافی امید سپه، وابسته به بانک سپه، با ۱۱۲.۹ هزار میلیارد تومان در رده سوم است.

 

روند تحریم صرافی‌ها

نام صرافی پارسیان هیچ‌گاه به‌طور مستقیم در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار نگرفته است. با این حال، طبق مقررات آمریکا، شرکتی که ۵۰ درصد یا بیشتر از آن متعلق به یک نهاد تحریم‌شده باشد، به‌طور خودکار مشمول همان تحریم‌ها می‌شود؛ بنابراین اشخاص و شرکت‌های آمریکایی از همین حالا نیز از معامله با صرافی پارسیان منع شده‌اند.

وزارت خزانه‌داری آمریکا خودِ صرافی پارسیان را مستقیما تحریم نکرده است. با این حال، در آوریل ۲۰۲۶ شرکتی را تحریم کرد که آن را «راهبر» بانک پارسیان معرفی کرده بود؛ یک شرکت خصوصی که پرداخت‌های برون‌مرزی بانک را مدیریت می‌کرد. همچنین در ژوئیه ۲۰۲۶ یک صرافی را تحریم کرد که به گفته وزارت خزانه‌داری با بانک پارسیان قرارداد داشت.

اولین تحریم صرافی بانک‌ها به آبان سال ۱۳۸۷ باز می‌گردد، وقتی صرافی بانک توسعه صادرات تحریم شد.

برای نزدیک به ۱۰ سال تحریم جدیدی وجود نداشت تا اینکه از اردیبهشت ۱۳۹۷ موج تحریم صرافی‌های داخل ایران آغاز شد، تا شهریور ۱۴۰۵، مجموعا ۲۲ صرافی مستقر در ایران شامل شش صرافی بانکی (توسعه صادرات، دی، سینا و حکمت ایرانیان، انصار و امید، هر سه زیرمجموعه بانک سپه) توسط ایالات متحده تحریم شدند.

سه سال بعد از روی کار آمدن جو بایدن، رییس جمهوری آمریکا در پنجم تیرماه ۱۴۰۳، صرافی حکمت ایرانیان، وابسته به بانک ارتش جمهوری اسلامی (حکمت)، صرافی امید، وابسته به بانک سپه، صرافی صدف، صرافی سیاوش نوریان و صرافی آتروپارس، تحریم شدند. این سنگین‌ترین موج تحریم صرافی‌ها از زمان پایان ریاست جمهوری ترامپ تا آن زمان بود.

با آغاز ریاست جمهوری دوباره ترامپ، از زمستان ۱۴۰۳ تاکنون، موج جدیدی از تحریم صرافی‌ها آغاز شد. در کمتر از دو سال،‌ ۱۱ صرافی دیگر تا شهریور ۱۴۰۵ تحریم شدند.

صرافی پارسیان از ابتدا تاکنون

صرافی پارسیان در ۱۳۸۳ توسط علیرضا طلوع کاشف پاکدل، حسین علایی، علیرضا بلگوری و بهروز صدیق نیکجو تاسیس شد.

در دی‌ماه ۱۳۸۸، مجموعه بانک پارسیان مستقیم و غیر مستقیم به صورت شخصیت‌ حقوقی وارد هیات مدیره صرافی پارسیان شد. در این تاریخ، شرکت‌های بانک پارسیان، لیزینگ پارسیان و تجارت الکترونیک پارسیان، کنترل هیات مدیره را به‌دست گرفتند.

بررسی سوابق مدیران سابق و کنونی که صرافی پارسیان را اداره کردند، نشان دهنده الگویی از ارتباط آنها با بانک پارسیان و شرکت‌های اقماری آن، سایر بانک‌های مشابه و ستاد اجرائی است.

«ستاد اجرائی فرمان امام» از اولین مراکز اقتصادی نهاد رهبری جمهوری اسلامی است که در اوایل جمهوری اسلامی، با تصاحب دارایی ثروتمندان و مصادره‌ها، به یکی از ثروتمندترین سازمان‌های اقتصادی کشور تبدیل شد. این نهاد مستقیما زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شود.

علائی که نامه‌های صرافی پارسیان توسط او امضا شدند، در اسفند ۱۳۹۸ به نمایندگی از شرکت «تامین اندیش پارس» از شرکت‌های اقماری بانک پارسیان وارد هیات مدیره شد و تاکنون در هیات مدیره حضور دارد.

علائی از تیر ۱۳۹۴، به نمایندگی از بیمه پارسیان عضو هیات مدیره شرکت پارسیس کیش بوده است. یک شرکت اقماری متعلق به بانک پارسیان که در دی‌ماه ۱۴۰۲ منحل شد.

 

صالحی اسکوئی سابقه حضور در صرافی بانک دیگری را هم در کارنامه دارد. او بیش از ۱۲ سال پیش از حضور در صرافی بانک پارسیان، از بهمن ۱۳۸۴ تا خرداد ۱۳۸۷، عضو هیات مدیره صرافی سپهر وابسته به بانک صادرات بوده است.

 

حسام شمس عالم که از دی‌ماه ۱۳۸۸ تا بهمن ۱۳۹۲، در هیات مدیره صرافی حضور داشته است، علاوه بر سابقه حضور در هیات مدیره بانک پارسیان، سال ۱۳۹۲ به نمایندگی از شرکت توسعه صنعت و معدن تدبیر از زیرمجموعه‌های اقتصادی ستاد اجرائی، وابسته به رهبر جمهوری اسلامی، عضو هیات مدیره گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، هلدینگ تحت امر رهبر جمهوری اسلامی بوده است.

او همچنین سال ۱۳۹۵، به‌نمایندگی از شرکت لیزینگ ایران و شرق، شرکتی که ایالات متحده تحریم کرده است، رئیس هیات مدیره شرکت تولید و صادرات ریشمک بود.

 

بررسی های ایران اینترنشنال نشان می‌دهد که چهار عضو دیگر هیات مدیره‌های صرافی پارسیان هم از مدیران سابق بانک‌های دیگر نظیر تجارت، بانک اقتصادنوین و مجموعه‌های زیرمجموعه بانک مرکزی بوده‌اند.