در حالی که کویر لوت به‌عنوان میراث جهانی ایران ثبت شده، اجرای عملیات عمرانی پروژه گردشگری شرکت هواپیمایی ماهان با ماشین‌آلات سنگین در این عرصه ادامه دارد. مدیر پایگاه جهانی لوت پیش‌تر اعلام کرده که این پروژه «بدون مجوز میراث فرهنگی» اجرا و تاکنون حدود ۱۰ کیلومتر از مسیر ۱۳ کیلومتری آن شن‌ریزی شده است. نگرانی فعالان میراث فرهنگی درباره ساخت این جاده در کنار تغییر مسیر رود شور برای ایجاد دریاچه مصنوعی تشدید شده و فعالان میراث فرهنگی می‌گویند شفاف نبودن آنچه رخ می‌دهد و همچنین نقش هواپیمایی ماهان در این عملیات عمرانی محل اصلی نگرانی آن‌هاست. ایران‌وایر در همین زمینه گفت‌وگویی داشته با «رومینا فروهر» پژوهشگر و فعال حوزه میراث فرهنگی تا به این پرسش مهم پاسخ دهد که آیا توسعه، الزاماً به معنای قربانی کردن طبیعت و میراث است؟ و مهم‌تر از آن، وقتی یک پروژه به نام رفاه مردم اجرا می‌شود، واقعاً چه کسی از آن سود می‌برد و هزینه‌اش را چه کسی می‌پردازد؟
روزنامه شرق در گزارشی که روز ۱۶مهر۱۴۰۵ منتشر شد به نقل از مدیر پایگاه میراث جهانی لوت نوشت: « این پروژه بدون دریافت مجوز از میراث فرهنگی در حال اجراست و حدود ۱۰ کیلومتر از ۱۳ کیلومتری که پیش‌تر صاف و هموار شده بود، شن‌ریزی شده است. در آخرین بازدید از محل در تاریخ ۶مهر، تابلویی را دیدیم که روی آن نوشته شده بود “جاده اختصاصی، ورود ممنوع”.»
به گفته «معین افضلی» این پروژه از سال ۱۳۹۸ آغاز شده و هربار فعالان میراث فرهنگی نسبت به این اتفاق موضع گرفته‌اند: «آخرین بار بهمن ۱۴۰۳ استفاده از ماشین‌آلات سنگین در منطقه ممنوع و اعلام شد که عملیات تا زمان ارائه و تصویب طرح ماهان در کارگروه فنی پایگاه‌های میراث ملی و جهانی متوقف خواهد شد اما از اسفند ۱۴۰۴ دوباره ماشین‌ها به محل شن‌ریزی جاده بازگشته‌اند.»
هیچ‌کس نمی‌داند چه خبر است
«رومینا فروهر» پژوهشگر میراث فرهنگی در گفت‌وگو با ایران‌وایر تایید می‌کند که هیچ کس به طور دقیق نمی‌داند این طرح قرار است چه کار کند و با مجوز از چه نهادی آغاز شده: «اصلا وجود شرکت هواپیمایی ماهان که سال ۲۰۱۱ به خاطر کمک به سپاه قدس در فهرست تحریم‌های ایالات متحده قرار گرفته در این محل حائز اهمیت است هرچند به دلیل عدم شفافیت طرح و نبود تحقیقات مستقل درباره آن نمی‌شود به شکل قطعی درباره نظامی بودن یا نبودن این طرح اظهار نظر کرد اما مطالبه شفافیت از سوی فعالان میراث فرهنگی و پاسخگویی حکومت در این زمینه گام اولی است که باید برداشته شود.»
به گفته رومینا فروهر بسیاری از کنشگران این حوزه یونسکو و سازمان میراث جهانی را مخاطب قرار داده‌اند تا برای انتشار اسناد و مجوزهای مرتبط با این طرح به جمهوری اسلامی فشار وارد کند: «موضوع مهم دیگر این است که تا وقتی همه این اسناد شفاف نشده این عملیات باید کاملا متوقف شود چرا که می‌تواند عواقب و تبعات تخریبی زیادی در اکوسیستم کویر ایجاد کند، تخریب‌هایی که حتی ممکن است به خارج شدن کویر لوت از فهرست میراث جهانی منجر شود.»
مشخص نیست این پروژه قرار است چه نوع کاربری داشته باشد و آیا استفاده از آن به‌صورت اختصاصی در اختیار هواپیمایی ماهان یا نهادهای نظامی است یااین‌که بناست گردشگران و جامعه محلی نیز از آن منتفع شوند.
رومینا فروهر می‌گوید مقامات میراث فرهنگی در سه استانی که سایت لوت در آن‌ها گسترده است از جمله کرمان، اعلام کرده‌اند که هیچ مجوزی نه از سوی آن‌ها و نه از سوی سازمان میراث فرهنگی در این زمینه صادر نشده است.
مرز میان توسعه‌های ضروری و تخریب‌های غیرقابل بازگشت
در میان تلاش‌های کنشگران محیط‌زیست و میراث فرهنگی که گاه فعالیت‌هایشان به هم پیوسته است، کویرها محجورترند چرا که غالبا جنگل و دریا و رودخانه‌ها و تالاب‌ها توجه عمومی را جلب می‌کنند؛ کویر لوت اما در نگاه بسیاری از مردم یک پهنه بیابانی است. اما در لوت، مجموعه‌ای از فرایندهای طبیعی ارزشمند وجود داشته که به ثبت این پهنه در فهرست میراث جهانی منجر شده است. رومینا فروهر با اشاره به محجور ماندن لوت و اقدامات مخرب عمرانی در آن می‌گوید جمهوری اسلامی با توجیه «توسعه» افکار عمومی را با «تخریب‌های چندلایه در منابع ملی و فرهنگی» همراه می‌کند.
او به تعریف «گائتانو پالومبو» باستان‌شناس شناخته شده ایتالیایی از توسعه بازمی‌گردد: «سال ۲۰۰۶ در مطلبی خصوصی‌سازی را در کیس‌های اروپایی بررسی کرد و دو رویکرد متفاوت تشخیص داد. رویکرد بازارمحور که معیار موفقیت آن کسب درآمد و گسترش گردشگری است. رویکرد دوم، رویکرد اجتماعی اما بر مبنای مشارکت مردم محلی در حفظ میراث کار می‌کند. جمهوری اسلامی بیشتر رویکرد بازارمحور را در دستور کار دارد برای همین هم ما شاهد استخراج بیش از حد از منابع طبیعی یا فرهنگی هستیم. رویکردی که غالبا به نابودی منابع منتهی می‌شود.»
رومینا فروهر به‌عنوان نمونه به هتل‌سازی در مکان‌های تاریخی شهرهایی همچون شیراز و کاشان اشاره می‌کند که بدون توجه به حافظه جمعی، صرفا به محلی برای کسب درآمد حاکمیت تبدیل شده است؛ بدون آن‌که مساله مراقبت و محافظت از آن‌ها محل اعتنا باشد.
به گفته این پژوهشگر میراث فرهنگی بخشی از تخریب میراث با حذف جامعه محلی از پروسه محافظت از آن رقم می‌خورد: «در همین کویر لوت نیروی محلی که قرار است در آن‌جا تور گردشگری برگزار کند کاملا از صحنه تصمیم‌گیری حذف شده و از جزییات طرحی که در حال اجراست اطلاع ندارند.»
پس از سیلاب سال ۱۳۹۸ در محور ۸ کیلومتری شهداد ـ نهبندان حدود ۴کیلومتر جاده از بین رفت، سیلاب باعث فرسودگی بخش‌هایی از کلوت‌ها شد و ۲دریاچه مصنوعی ایجاد کرد. پس از آن، طرح‌هایی برای راه‌اندازی فضای گردشگری در اطراف دریاچه‌ها و ساخت دریاچه مصنوعی مطرح شد. در یکی از این طرح‌ها بنا بود مسیر گردشگران از حوض نادر به سمت دریاچه با شتر باشد و «سازه‌های سبک» در منطقه ایجاد شود با این شرط که چهره طبیعی زمین تغییر نکند. حالا اما معدن‌کاری، ایجاد جاده، عبور زیرساخت‌ها و افزایش تردد خودروها آفرود بخشی از آسیب‌هایی است که به ارزش‌های طبیعی منطقه آسیب می‌زند.
جای خالی برنامه‌های حفاظت و مدیریت در میراث فرهنگی
سایت لوت در سه استان ایران گسترده است. سال ۲۰۱۶ به‌عنوان بخشی از میراث جهانی ثبت شده اما در هیچ نقطه‌ای از آن گیت ورودی، نیروی حفاظتی، مسیرهای مشخص و سامانه مدیریت بازدید وجود ندارد. رومینا فروهر با اشاره به کمبود جدی نیروی انسانی و تجهیزات می‌گوید: « در مستندات بلند بالایی که در زمان معرفی جایی مثل کویر لوإت برای ثبت در میراث جهانی ارایه می‌شود باید برنامه‌های محافظت و مدیریت پیش‌بینی شده باشد. در این برنامه نامی از پروژه ماهان به میان نیامده از آن‌سو مدیر سابق سایت لوت در گفت‌وگو با رسانه‌ها گفته ما تنها یک میراث‌بان برای این سایت داشتیم. چطور ممکن است این پهنه گسترده با یک میراث‌بان محافظت شده باشد؟»
رومینا فروهر با تاکید بر این‌که درآمد و گردشگری مثل هم صنعت دیگری برای ایران مهم و ضروری است می‌گوید: «باید زیرساخت گردشگری و مدیریت مقصد بدون آسیب به میراث طبیعی و همراه با افزایش آگاهی و مشارکت جامعه محلی در اولویت درآمدزایی باشد.»
موازی‌کاری بلای جان میراث فرهنگی
به باور رومینا فروهر، در زمینه میراث فرهنگی شاید قوانین در بعضی بخش‌ها خوب و دقیق باشند و در بخش‌هایی نیازمند بازبینی و اصلاح اما در همان جاهایی که قوانین وجود دارد هم فعالیت موازی دستگاه‌های دولتی و مداخله آن‌ها در کار هم باعث می‌شود مراقبت از میراث دشوار باشد: «مثلا در مورد سایت کاروانسرای روسی یا بافت تاریخی شیراز بارها دیدیم که میراث فرهنگی ادعا می‌کرد مجوزی صادر نکرده و بعد مشخص می‌شد مثلا شهرداری مجوز تخریب را صادر کرده است.
چرا یونسکو مداخله موثری برای حفظ میراث ایران نمی‌کند؟
یکی از انتقادات مطرح شده در زمانی که یک میراث فرهنگی تحت خطر قرار می‌گیرد عملکرد نهادهای ناظر همچون یونسکو و سازمان میراث جهانی است. به باور بسیاری از فعالان، یونسکو در ارتباط با میراث فرهنگی ایران «منفعلانه» برخورد می‌کند. رومینا فروهر در بخش دیگری از مصاحبه، با اشاره به سازوکارهای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ و اهمیت همکاری دولت‌ها در اجرای اقدامات حفاظتی، می‌گوید: «در یک سناریوی ایده‌آل یونسکو باید به شکل مستقل آسیب‌های احتمالی را بررسی کند.» او در مقایسه واکنش یونسکو به آسیب‌های ناشی از جنگ در لبنان و ایران، به سازوکار حفاظت تقویت‌شده در چارچوب پروتکل دوم کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه اشاره می‌کند: «یکی از دلایلی که یونسکو برای حفظ میراث فرهنگی لبنان به شکل موثر وارد عمل شد خواست دولت لبنان بود.»
به گفته این پژوهشگر میراث فرهنگی در همین جنگ اخیر در ایران، وقتی گزارشگر رویترز درباره آسیب به میراث تاریخی گزارش تهیه کرد، درهای تعدادی از ساختمان‌های تاریخی آسیب‌دیده به روی خبرنگاران باز نشد. فروهر با اشاره به این محدودیت‌ها، بر اهمیت دسترسی مستقل برای ارزیابی خسارت‌های جنگ تأکید می‌کند. به باور او، تا وقتی دسترسی مستقل به بناها و میراث فرهنگی آسیب‌دیده محدود باشد، انجام ارزیابی‌های میدانی و اجرای برخی اقدامات حفاظتی از سوی یونسکو با دشواری مواجه خواهد بود.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید