«برزیل برای تازه‌کارها نیست.» این جمله را توم ژوبیم، یکی از بنیان‌گذاران سبک موسیقی بوسا نوا، گفته بود. بازگشت تاریخی لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا در انتخابات نیز به نظر می‌رسد بار دیگر درستی آن را ثابت کرده باشد.

لولا با کسب ۵۱٫۸ درصد آرای معتبر در دور دوم انتخابات در برابر فلاویو بولسونارو، سناتور راست‌گرا، که ۴۸٫۲ درصد آرا را به دست آورد، چهارمین دوره ریاست‌جمهوری خود را به دست آورد.

این نتیجه برای بسیاری پس از دور نخست انتخابات در چهارم اکتبر بعید به نظر می‌رسید. نتیجه‌ای که هم پیچیدگی این کشور را نشان می‌دهد و هم گویی قوانین ریاضی را به چالش می‌کشد.

بولسونارو در دور نخست با ۴۷ درصد آرا، تقریبا دو واحد درصد بیشتر از لولا، پیروز شده بود و با برخورداری از حمایت نامزدهایی که در مجموع بیش از ۵ درصد آرا را کسب کرده بودند، به عنوان بخت اصلی وارد دور دوم شد.

این نتیجه همچنین یک رکورد محسوب می‌شود، چون از زمان استقرار نظام انتخاباتی کنونی برزیل در سال ۱۹۸۸، برای نخستین بار نامزدی که در دور اول آرای بیشتری از رقیب خود به دست آورده بود، در دور دوم شکست می‌خورد.

فلاویو بولسونارو ۴۵ ساله، پسر ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور پیشین برزیل، است که پس از شکست در انتخابات ۲۰۲۲ برابر لولا، به دلیل تلاش برای کودتا دوران محکومیت خود را در زندان می‌گذراند.

پس از پایان شمارش آرا، بولسونارو اعلام کرد که خواستار ابطال انتخابات خواهد شد، چون به گفته او «پذیرفتن این نتیجه غیرممکن است».

او به طور مشخص از تصمیم قضایی برای تمدید دو ساعته زمان رای‌گیری انتقاد کرد؛ هرچند هر دو ستاد انتخاباتی چنین درخواستی را مطرح کرده بودند، اما با دلایل متفاوت و در مناطق مختلف کشور.

کاسیو نونس، رئیس دادگاه عالی انتخابات برزیل، تاکید کرد که این تمدید هیچ تاثیری بر نتیجه نداشته و پیروزی لولا را تایید کرد.

لولا که در آستانه ۸۱ سالگی قرار دارد، پس از دور نخست با اطمینان گفته بود که در دور دوم پیروز خواهد شد.

او گفته بود: «۱۷ روز فرصت دارم و وظیفه من این است که کار کنم و رای‌ها را به دست بیاورم.»

این در حالی بود که چند روز بعد، یک نظرسنجی او را چهار واحد درصد پایین‌تر از رقیبش در دور دوم نشان می‌داد.

اما او چگونه در نهایت موفق شد؟

به گفته کارشناسان، سه عامل مهم در پس این بازگشت قرار داشت.

۱. خیابان‌ها و شبکه‌های اجتماعی

نخستین توضیح برای پیروزی لولا، بسیج گسترده هواداران او پس از دور نخست انتخابات بود؛ هم در قالب تجمع‌های خیابانی گسترده و هم در فضای مجازی.

آنتونیو لاواردا، تحلیلگر علوم سیاسی و از شناخته‌شده‌ترین متخصصان رفتار انتخاباتی در برزیل، می‌گوید: «آنچه بیش از هر چیز به کارزار لولا روحیه، شور و شانس پیروزی داد، واکنش مردم در خیابان‌ها و شبکه‌های اجتماعی بود.»

کارزار لولا پیش از دور دوم موفق شد تجمع‌های بزرگی در خیابان‌های برزیل برگزار کند؛ از جمله راهپیمایی عظیمی در سائوپائولو.

این تجمع‌ها در شهرهای اصلی کشور گسترش یافت و در تضاد با فضای سردتر کارزار لولا پیش از دور نخست بود.

لاواردا به بی‌بی‌سی موندو می‌گوید: «چپ‌ها و هواداران لولا بیش از یک دهه بود که خیابان‌های برزیل را در اختیار نداشتند.»

او همچنین یادآور می‌شود که: «شبکه‌های اجتماعی یکی از نقاط ضعف کارزار لولا در دور نخست بود.»

این تحول دیجیتال با ابتکار آندره ژانونس، نماینده چپ‌گرای پارلمان، شکل گرفت. او کانال واتس‌اپی را که در ماه آوریل با نام «ارتش لولا» ایجاد شده بود، به موتور محرک کارزار رئیس‌جمهور تبدیل کرد.

به گفته ژانونس، اعضای این کانال از حدود ۵۰ هزار نفر در دور نخست به بیش از ۱۰ میلیون نفر پیش از دور دوم افزایش یافت.

او همچنین برای هواداران وظایف مشخصی تعیین و پیام‌های هماهنگی‌شده‌ای را برای رقابت با جریان راست در شبکه‌های اجتماعی سازماندهی کرد. بین دور اول و دوم نیز لولا در شاخص محبوبیت دیجیتال موسسه نظرسنجی کوائست از بولسونارو پیشی گرفت.

لولا بلافاصله پس از پیروزی در دور دوم از ژانونس به دلیل نقشش در تقویت کارزار انتخاباتی در شبکه‌های اجتماعی تشکر کرد.

او در نخستین سخنرانی خود پس از انتخاب مجدد گفت که ژانونس نقش مهمی در «بالا بردن روحیه» هوادارانش داشته است.

لولا همچنین تاکید کرد که هرگز پیش از این، چنین جمعیتی و چنین سطحی از شور و اشتیاق را در یک تجمع انتخاباتی مانند راهپیمایی روز شنبه در سائوپائولو ندیده بود.

ماگنا ایناسیو، استاد علوم سیاسی دانشگاه فدرال میناس گرایس، می‌گوید: «آنچه بیش از همه به سود لولا تمام شد، بسیج رای‌دهندگان جوانی بود که پیش‌تر نشانه‌هایی از بی‌تفاوتی سیاسی از خود نشان داده بودند.»

او به بی‌بی‌سی موندو می‌گوید: «این یک بسیج بسیار خودجوش بود.»

به نظر می‌رسد این تحرک در نهایت در روز رای‌گیری نیز خود را نشان داد.

بر اساس نتایج رسمی، حدود سه میلیون نفر بیشتر از دور نخست در انتخابات شرکت کردند و میزان عدم مشارکت نیز دو واحد درصد کاهش یافت و به ۱۹٫۲ درصد واجدان شرایط رای رسید.

همه نشانه‌ها حاکی از آن است که بخش بزرگی از این رای‌دهندگان جدید به سنگین‌تر شدن کفه ترازو به سود لولا کمک کردند.

لولا در مقایسه با دور نخست، ۱۰٫۳ میلیون رای بیشتر به دست آورد و اختلافی ۴٫۴ میلیون رای با بولسونارو ایجاد کرد.

۲. «مزیت‌» دولت مستقر

لولا بین دور نخست و دور دوم مجموعه‌ای از اقدامات دولتی را اجرا کرد که به گفته کارشناسان، از نظر انتخاباتی به سود او تمام شد.

برای مثال، پرداخت‌های برنامه «بولسا فامیلیا» که مهم‌ترین برنامه کمک نقدی دولت به اقشار کم‌درآمد است، افزایش یافت و زودتر از موعد پرداخت شد.

برآورد می‌شد بیش از ۱۹ میلیون خانواده از این مزایا بهره‌مند شوند.

دولت همچنین برنامه حمایت از خانواده‌های بدهکار را گسترش داد و یارانه سوخت را برای مقابله با افزایش بهای نفت در پی جنگ ایران حفظ کرد.

لولا همچنین موفق شد پیش از دور دوم، تایید طرح کاهش هفته کاری از شش روز به پنج روز، یا از ۴۴ ساعت به ۴۰ ساعت، را از سنا بگیرد.

لاواردا می‌گوید:«او از همه مزیت‌هایی که به عنوان رئیس‌جمهور مستقر در اختیار داشت استفاده کرد.»

با این حال، در شرایطی که وضعیت مالی دولت برزیل رو به وخامت بود و بدهی عمومی افزایش می‌یافت، این اقدامات از سوی بخشی از جامعه تجاری و اقتصاددانان مستقل به عنوان اقدامی انتخاباتی و نگران‌کننده تلقی شد.

۳. مناظره‌ها

برخلاف کارزار دور نخست که در آن لولا و بولسونارو از مناظره حضوری پرهیز کرده بودند، دو نامزد پیش از دور دوم در دو مناظره تلویزیونی شرکت کردند.

بسیاری از تحلیلگران معتقدند هیچ‌یک از دو نامزد نتوانستند پیروزی قاطعی در این مناظره‌ها به دست آورند.

با این حال، لاواردا معتقد است که به ویژه در مناظره شبکه گلوبو در روز جمعه، «از منظر عاطفی، لولا عملکرد مثبت‌تری از فلاویو بولسونارو داشت.»

او می‌گوید:«شاید بتوان گفت در سطح شناختی، فلاویو دست بالا را داشت. اما دو لحظه عاطفی به‌یادماندنی مناظره، هر دو به ضرر فلاویو تمام شد.»

یکی از این لحظات زمانی بود که بولسونارو، لولا را «نه‌انگشتی» خطاب کرد؛ اشاره‌ای به سانحه کاری سال ۱۹۶۴ که در آن لولا انگشت کوچک دست چپ خود را از دست داد.

لولا از رقیبش خواست بابت این اظهارنظر عذرخواهی کند و از فرصت استفاده کرد تا گذشته خود به عنوان کارگر صنعت فلز را یادآوری کند.

او گفت: «مردم کارگر دارند این صحنه را می‌بینند. میلیون‌ها کارگر به دلیل بی‌مسئولیتی کارفرمایان دچار حادثه می‌شوند.»

بولسونارو نیز در پاسخ عذرخواهی کرد و گفت: «قصد توهین را نداشتم.»

دومین لحظه‌ای که به گفته لاواردا از نظر عاطفی به ضرر بولسونارو تمام شد، زمانی بود که لولا به مرگ آنا کلارا، دختر پنج‌ساله‌ای که در جریان عملیات پلیس نظامی در یکی از محله‌های فقیر نیتروی در ایالت ریودوژانیرو در سال ۲۰۲۱ هدف گلوله قرار گرفت، اشاره کرد.

رئیس‌جمهور گفت مادر این دختر در استودیو حضور دارد و از بولسونارو به دلیل دفاع حقوقی از مامور پلیسی که متهم به این قتل بود انتقاد کرد.

بولسونارو پاسخ داد که معتقد است آن مامور هرگز گلوله مرگبار را شلیک نکرده است. اما هنگام اشاره به مادر کودک، به اشتباه نام خود دختر را بر زبان آورد.

نمی‌توان گفت دقیقا چند رای در آن لحظه جابه‌جا شد، اگر اصلا رایی جابه‌جا شده باشد.

اما این موضوع به نظر می‌رسید بولسونارو را از منطقه امن خود، یعنی وعده‌های مبتنی بر رویکرد سختگیرانه در حوزه امنیت عمومی که محور اصلی کارزارش بود، دور کرده باشد.

مجموع این عوامل تا حد زیادی بازگشت تاریخی لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل را توضیح می‌دهد؛ سیاستمداری که در آستانه ۸۱ سالگی همچنان دست از غافلگیر کردن ناظران برنداشته است.