به درخواست این بنیاد، شاهزاده رضا پهلوی این جایزه را «به صورت امانی» و به نمایندگی از مردم ایران دریافت کرد؛ تصمیمی که از زمان اعلام آن در روز ۱۴ سپتامبر (۲۳ شهریور) با واکنش‌های متفاوت ایرانیان و چهره‌های سیاسی آلمان روبه‌رو شده است.

گروه‌های زیادی از طرفداران آقای پهلوی همزمان با اهدای این جایزه در فرانکفورت جمع شدند و پرچم‌هایی با نشان شیر و خورشید را همراه داشتند و برخی شعار «جاوید شاه» ، «سلسله پهلوی زنده و جاوید باد» و «ایران ایران» سر دادند.

پلیس فرانکفورت گفت که تا زمان شروع سخنرانی آقای پهلوی در حدود «بیست هزار نفر» در این تظاهرات حاضر بودند.

شاهزاده رضا پهلوی بعد از دریافت جایزه آزادی برای مردم ایران، سخنرانی کرد و گفت که «این جایزه فقط برای مدتی کوتاه نزد من خواهد بود. روزی که باور دارم بسیار نزدیک است، آن را به صاحبان واقعی‌اش، یعنی مردم ایران، تقدیم خواهم کرد. نه در خاکی بیگانه، بلکه در پایتخت خودمان، تهران.»

او در ادامه صحبت‌هایش به نقش خود برای انتقال دمکراسی به ایران اشاره کرد و اضافه کرد: «نقش من این است که کمک کنم دموکراسی در ایران سالم، امن و پایدار به مقصد برسد. اگر بتوانم این کار را انجام دهم، وظیفه خود را انجام داده‌ام… هیچ‌کس لازم نیست دموکراسی را به ایران بیاورد. حقوق بشر کالایی وارداتی نیست. آزادی مفهومی بیگانه برای ما نیست. ما ایرانیان وارث تمدنی هستیم که از پیشگامان آرمان‌هایی چون حقوق بشر، آزادی فردی و کرامت انسانی بوده است.»

آقای پهلوی در حالی که همسرش یاسمین در کنار او بود، پس از دریافت این جایزه در بین تظاهرکنندگان حاضر شد.

شامگاه دیشب (۱۵ ‌آبان) یاسمین پهلوی گفته بود پلیس آلمان از سخنرانی رضا پهلوی در تجمع امروز ممانعت کرده است. او گفت پلیس دلیل ممانعت را «تهدیدها و اقدامات جمهوری اسلامی» عنوان کرده است. دفتر مطبوعاتی رضا پهلوی بامداد ۱۶ آبان اعلام کرد که گردهمایی «طبق برنامه برگزار خواهد شد.»

در حالی که انتخاب آقای پهلوی با استقبال برخی گروه‌ها همراه شد، منتقدان آن می‌پرسند چرا برای دریافت جایزه‌ای به نام همه ایرانیان، یک چهره سیاسی مشخص برگزیده شده و ملاک این انتخاب چه بوده است.

«بنیاد فریدریش ناومان برای آزادی» به بی‌بی‌سی فارسی گفت که رضا پهلوی «نه برنده جایزه است و نه نماینده منتخب مردم ایران». به گفته این بنیاد، او تنها جایزه را به امانت نگه می‌دارد تا در آینده به نمایندگان منتخب مردم ایران تحویل دهد.

در هفته‌های گذشته، نامه‌های سرگشاده، کارزارهای اینترنتی و واکنش‌های متضاد در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده و اختلاف حتی به شورای شهر فرانکفورت رسیده است. جایزه آزادی چه جایگاهی دارد و بنیاد فریدریش ناومان بر چه اساسی درباره اهدای آن به مردم ایران و اعطای آن به رضا پهلوی تصمیم گرفته است؟

بنیاد فریدریش ناومان چیست و جایزه آزادی به چه کسانی اهدا می‌شود؟

«جایزه آزادی» از سال ۲۰۰۶ هر دو سال یک‌بار به افرادی اهدا شده که به باور بنیاد فریدریش ناومان در گسترش جامعه مدنی لیبرال و دفاع از آزادی نقش داشته‌اند. این جایزه مبلغ نقدی ندارد و بیشتر جنبه نمادین دارد.

مراسم آن در کلیسای تاریخی سنت پل فرانکفورت برگزار می‌شود؛ ساختمانی که نخستین پارلمان سراسری آلمان در سال ۱۸۴۸ در آن تشکیل جلسه داد.

این جایزه را ولفگانگ گرهارت، سیاستمدار حزب دموکرات آزاد و رئیس وقت بنیاد، پایه گذاشت. هانس‌دیتریش گنشر، وزیر خارجه پیشین آلمان، نخستین برنده آن بود و پس از او چهره‌هایی مانند ماریو بارگاس یوسا، نویسنده پرویی، و یواخیم گاوک، رئیس‌جمهور پیشین آلمان، جایزه را دریافت کردند. آخرین جایزه پیش از امسال در سال ۲۰۲۴ به ولادیمیر کارا-مورزا، روزنامه‌نگار و مخالف حکومت روسیه، رسید.

در دوره‌های پیشین جایزه به افراد مشخص تعلق گرفته بود، نه به مردم یک کشور.

انتخاب برندگان همیشه بی‌حاشیه نبوده است. در سال ۲۰۱۰، اهدای جایزه به نجلا کلک، نویسنده آلمانی-ترک و منتقد اسلام، اعتراض شورای مرکزی مسلمانان آلمان را برانگیخت. این شورا معتقد بود تقدیر از او به پیش‌داوری‌ها درباره مسلمانان دامن می‌زند.

بنیاد فریدریش ناومان در سال ۱۹۵۸ به ابتکار تئودور هویس، نخستین رئیس‌جمهور آلمان غربی، تأسیس شد و نامش را از روحانی پروتستان و سیاستمدار لیبرال آلمانی، فریدریش ناومان، گرفته است.

این نهاد با حزب دموکرات آزاد آلمان نزدیکی فکری دارد، اما می‌گوید از نظر حقوقی مستقل از حزب و دولت است. بنیاد فریدریش ناومان می‌گوید فعالیت‌هایش شامل آموزش سیاسی، پژوهش، بورس تحصیلی و برنامه‌های بین‌المللی است.

بخش عمده بودجه بنیادهای سیاسی آلمان از منابع عمومی تامین می‌شود. بر اساس ارقام منتشرشده با استناد به پاسخ دولت فدرال به پارلمان، بنیاد فریدریش ناومان در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۸ میلیون و ۹۰۰ هزار یورو از بودجه فدرال دریافت کرده است.

چرا رضا پهلوی برای دریافت جایزه انتخاب شد؟

بنیاد در اطلاعیه ۱۴ سپتامبر اعلام کرد که می‌خواهد از ایرانیانی تقدیر کند که برای آزادی و دموکراسی مبارزه کرده‌اند؛ از زنان، دانشجویان و کارگران تا کسانی که به دلیل فعالیت سیاسی زندانی شده یا جان باخته‌اند.

اشتفن زبیش، رئیس هیئت‌مدیره بنیاد، در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی، به اعتراض‌های گسترده ژانویه ۲۰۲۶ و سرکوب معترضان اشاره کرد و گفت مبارزه مردم ایران در آلمان و اروپا «بسیار کمتر از آنچه شایسته است مورد توجه افکار عمومی قرار می‌گیرد». به گفته او، بنیاد می‌خواهد توجه افکار عمومی را دوباره به این موضوع جلب کند.

آقای زبیش توضیح داد که تصمیم اهدای جایزه به مردم ایران را هیئت‌مدیره بنیاد، با هماهنگی هیئت امنای آن، گرفته است. به گفته آقای زبیش، پس از تصمیم هیئت‌مدیره برای اهدای جایزه به مردم ایران، بنیاد بررسی کرده است که چه کسی می‌تواند آن را به امانت دریافت کند و در نهایت رضا پهلوی را برگزیده است.

او در پاسخ به این پرسش که آیا گزینه‌های دیگری نیز بررسی شده بودند، گفت «بله، گزینه‌های دیگری را بررسی کردیم»، هرچند توضیح نداد این گزینه‌ها چه کسانی بوده‌اند و چگونه ارزیابی شده‌اند.

بنیاد فریدریش ناومان همچنین روشن نکرد که آیا پیشنهادهایی از افراد یا نهادهای دیگر دریافت کرده است یا نه و تنها تاکید کرد که تصمیم انتخاب رضا پهلوی را خود بنیاد گرفته است. این نهاد به سابقه همکاری خود با سازمان‌های ایرانی در تبعید، روزنامه‌نگاران و مدافعان حقوق بشر نیز اشاره کرد.

آقای زبیش در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «رضا پهلوی تنها صدای اپوزیسیون نیست، اما شناخته‌شده‌ترین چهره آن در داخل و خارج از ایران است.» او افزود که بنیاد «هیچ چهره دیگری از اپوزیسیون را با دامنه نفوذ مشابه نمی‌شناسد.» او به شعارهای حمایتی از رضا پهلوی در جریان اعتراضات ایران نیز اشاره کرد.

رئیس هیئت‌مدیره بنیاد، مواضع اعلام‌شده رضا پهلوی درباره انتخابات آزاد، جدایی دین از حکومت، برابری در برابر قانون و حقوق زنان و نیز صلح با اسرائیل و همسایگان ایران را از عوامل موثر در انتخاب او دانست.

بنیاد در اطلاعیه ۱۴ سپتامبر خود مدعی شده بود که «از نظر بسیاری، رضا پهلوی در حال حاضر مهم‌ترین چهره سیاسی است که شمار زیادی از ایرانیان داخل کشور، احتمالا اکثریت آنها، با او احساس همسویی می‌کنند».

آقای زبیش در پاسخ به پرسش بی‌بی‌سی فارسی درباره جایگاه آقای پهلوی و اینکه انتخاب او تا چه اندازه به معنای نمایندگی مردم ایران است، گفت: «رضا پهلوی از جانب همه ایرانیان سخن نمی‌گوید و ما هرگز چنین ادعایی نکرده‌ایم.» او تاکید کرد که بنیاد از هیچ فرد، گروه سیاسی یا شکل خاصی از حکومت حمایت نمی‌کند و این خود ایرانیان هستند که باید پای صندوق رأی درباره اینکه چه کسی رهبری کشورشان را بر عهده بگیرد، تصمیم بگیرند.

شاهزاده رضا پهلوی نیز در گفت‌وگویی با روزنامه جروزالم پست، که پنجم نوامبر منتشر شد، از بنیاد برای به رسمیت شناختن مبارزه مردم ایران تشکر کرد. او درباره دریافت جایزه گفت: «این مسئولیت سنگینی است، اما برای من مسئولیت تازه‌ای نیست.» آقای پهلوی افزود که بیش از چهار دهه به تعهد خود برای رهبری مبارزه در راه آزادی ایران و گذار از جمهوری اسلامی پایبند بوده است.

موافقان و مخالفان چه می‌گویند؟

واکنش‌ها در شبکه‌های اجتماعی خیلی زود از خبر اهدای جایزه به مردم ایران فراتر رفت و بحث‌های زیادی بر سر انتخاب آقای پهلوی شکل گرفت.

یکی از کاربران حامی این تصمیم نوشت تا زمان برگزاری انتخابات آزاد در ایران، کسی باید مسئولیت نگهداری جایزه را بر عهده بگیرد و افزود رضا پهلوی، به دلیل شناخته‌شدن در سطح بین‌المللی، گزینه مناسبی برای این کار است. کاربر دیگری نیز تاکید کرد که حمایت از نقش آقای پهلوی در دریافت جایزه، لزوما به معنای موافقت با بازگشت نظام پادشاهی نیست.

در مقابل، یکی از کاربران منتقد گفت که بنیاد می‌توانست جایزه را تا زمان انتخاب نمایندگان مردم ایران نزد خود نگه دارد تا این تصور ایجاد نشود که از یک شخصیت سیاسی خاص حمایت می‌کند. کاربر دیگری نیز با اشاره به سابقه حکومت پهلوی و اختلاف دیدگاه‌ها درباره آن، استدلال کرد که بنیاد می‌توانست بدون سپردن جایزه به شخصیتی سیاسی، از مبارزات مردم ایران تقدیر و از تشدید اختلاف میان مخالفان جمهوری اسلامی جلوگیری کند.

در کارزاری آنلاین در وب‌سایت Change.org بیش از ۳۳ هزار امضا در حمایت از انتخاب رضا پهلوی برای دریافت جایزه آزادی به نمایندگی از مردم ایران جمع شده است. برگزارکنندگان این کارزار می‌گویند در میان حامیان او، هم طرفداران پادشاهی حضور دارند و هم جمهوری‌خواهان، و معتقدند این انتخاب می‌تواند به شنیده شدن صدای مردم ایران در جهان کمک کند.

در مقابل، ۸۹ چهره سیاسی، حقوقی و فرهنگی آلمان در نامه‌ای سرگشاده خواهان تجدیدنظر در انتخاب رضا پهلوی شدند. امضاکنندگان این نامه با اشاره به «دیکتاتوری و سرکوب در ایران» در دوران محمدرضا شاه، هشدار دادند که این انتخاب ممکن است در افکار عمومی به عنوان «نوعی مشروعیت‌بخشی سیاسی» تلقی شود. آن‌ها گفته‌اند: «مبارزه برای آزادی در ایران متعلق به کسانی است که در برابر دیکتاتوری ایستادگی کرده‌اند و بهایی بی‌اندازه سنگین برای آن پرداخته‌اند.» نام پیتر آلتمایر، وزیر پیشین اقتصاد آلمان، مارگوت کسمان، رئیس پیشین شورای کلیسای پروتستان آلمان، و ولفگانگ شومبورگ، قاضی پیشین دیوان عالی فدرال، در میان امضاکنندگان این نامه دیده می‌شود.

پنج جریان جمهوری‌خواه ایرانی نیز با استقبال از اصل اهدای جایزه به مردم ایران، با اعطای آن به رضا پهلوی مخالفت کرده و پیشنهاد داده‌اند که آن را به یکی از چهره‌های سیاسی و حقوق بشری، مانند مادر مهسا (ژینا) امینی، نرگس محمدی یا نسرین ستوده، بسپارند.

سازمان حقوق بشری «جامعه دفاع از مردمان در معرض تهدید» نیز گفت انتخاب رضا پهلوی تنوع قومی و مذهبی جامعه ایران را منعکس نمی‌کند. این سازمان خواهان اهدای جایزه آزادی به مبارزه زنان کرد و فعالان حقوق اقلیت‌ها شد.

مناقشه در فضای مجازی پس از انتشار یادداشت انتقادی رونیا عثمان، نویسنده کرد آلمانی، در روزنامه فرانکفورتر آلگماینه شدت گرفت. او در یادداشتی ضمن استقبال از اعطای جایزه به مردم ایران، انتخاب رضا پهلوی برای دریافت آن را نادرست دانست.

خانم عثمان پس از انتشار یادداشتش از دریافت پیام‌های توهین‌آمیز خبر داد و جامعه کردهای آلمان نیز با اعلام حمایت از او، حملات در شبکه‌های اجتماعی را محکوم کرد. در مقابل، گروهی از حامیان رضا پهلوی در کارزاری اینترنتی خواستار ارائه مستندات برخی ادعاهای مطرح‌شده در این یادداشت شدند.

بنیاد فریدریش ناومان به بی‌بی‌سی فارسی گفت که انتقادها را به دقت بررسی کرده، اما همچنان بر تصمیم خود ایستاده است. آقای زبیش درباره اعتراض‌ها به سابقه حکومت محمدرضا شاه گفت: «ما این تاریخ را نادیده نمی‌گیریم.» او افزود رضا پهلوی مسئولیت مستقیمی در قبال اقدامات پدرش ندارد و دیدگاهش درباره آینده ایران ادامه سیاست‌های پدرش نیست. به گفته او، حقوق همه ایرانیان، فارغ از خاستگاه، زبان یا مذهب، برای بنیاد «غیرقابل مصالحه» است.

اختلافی که به شورای شهر فرانکفورت رسید

رودریش کیزه‌وتر، نماینده حزب دموکرات مسیحی آلمان، سوم نوامبر در پستی در ایکس از تصمیم بنیاد استقبال کرد و رضا پهلوی را «فردی کاملا مناسب» برای دریافت امانی جایزه دانست. او نوشت رضا پهلوی «بیش از تقریبا هر شخصیت دیگری نمایانگر فرصت مردم ایران برای گذار به کشوری آزاد، مبتنی بر حاکمیت قانون و دموکراتیک است».

حساب دفتر ارتباطات آقای پهلوی نیز در پاسخ، از حمایت این سیاستمدار آلمانی تشکر کرد و بار دیگر تاکید کرد که جایزه متعلق به مردم ایران است و او آن را به نمایندگی از آنها به امانت می‌گیرد.

در سوی دیگر، اعتراض‌ها به شورای شهر فرانکفورت هم رسید. فراکسیون حزب چپ در این شورا ابتدا خواهان خودداری بنیاد از سپردن جایزه به رضا پهلوی شد و سپس طرحی برای لغو قرارداد برگزاری مراسم در کلیسای سنت پل ارائه کرد. این طرح روز پنجم نوامبر رد شد.

نمایندگان احزاب سبز و سوسیال‌دموکرات انتخاب رضا پهلوی برای دریافت جایزه را نادرست دانستند، اما با لغو قرارداد مخالفت کردند. آنها استدلال کردند که تصمیم درباره دریافت‌کننده جایزه بر عهده بنیاد فریدریش ناومان است، نه شهرداری فرانکفورت.

در همین حال، نیلس کسلر، معاون شهردار فرانکفورت و عضو حزب دموکرات مسیحی، که قرار است در مراسم اعطای جایزه سخنرانی کند، تاکید کرده است که این جایزه به مردم ایران تعلق دارد و رضا پهلوی تنها آن را دریافت می‌کند. به گفته او، درباره آینده و نوع حکومت ایران «نمی‌توان و نباید از خارج تصمیم گرفت»، اما این واقعیت را نیز باید در نظر داشت که بسیاری از ایرانیان رضا پهلوی را «صدای احتمالی و مایه امید برای تغییر سیاسی» می‌دانند.

در حالی که بحث بر سر انتخاب رضا پهلوی به عرصه سیاست آلمان و شبکه‌های اجتماعی کشیده شده، دیدگاه مردم داخل ایران، که جایزه به نام آنها اهدا می‌شود، در میان این بحث‌ها کمتر بازتاب یافته است.