تاریخ میآموزد که تغییر رژیم با طراحی بیگانه، رهبرتراشی از خارج و ایجاد «منطقهٔ آزاد» شدنی نیست و اگر هم باشد، نتیجهٔ دلخواه ملل را عرضه نمیکند

با ایران چه کنیم؟ این پرسشی است که این روزها بخشی از برنامهٔ پژوهشکدهها را در آمریکا، اروپا و اسرائیل تعیین میکند. جنگی که پرزیدنت دونالد ترامپ و نخستوزیر بنیامین نتانیاهو علیه جمهوری اسلامی آغاز کردند، جنگی که در پاسخ به جنگ ۴۷ ساله «ولایت فقیه» با آمریکا و اسرائیل بود، برخلاف تصور، در طی چند روز یا چند هفته پایان نیافت. بدینسان گزینهٔ نظامی برای حل مشکل ایران بهسرعت ناکارآیی خود را آشکار کرد.
پس از آن، سخن از راهحل دیپلماتیک به میان آمد، اما آن راهحل خیالی نیز بهسرعت محدودیت، اگر نخواهیم بگوییم ناکارآیی، خود را آشکار کرد.
بدینسان جویندگان راهحل برای «مشکل ایران» با دو بنبست نظامی و دیپلماتیک مواجهاند. در حال حاضر، موضوع موردبحث چگونگی خروج از این دو بنبست است. یکی از «راهحل»هایی که این روزها عرضه میشود، آمیزهای از اقدام نظامی و سیاسی با کمک «اپوزیسیون» ایرانی است.
این راهحل از حمایت دولت آقای نتانیاهوــ که البته هنوز به طور موقت زمام امور اسرائیل را در دست داردــ برخوردار است. بعضی محافل سیاسی و پژوهشی آمریکا نیز خود را علاقهمند جلوه میدهند.
بر اساس این راهحل، ایالات متحده و اسرائیل با حملات گستردهٔ جدید علیه جمهوری اسلامی، بخشی از خاک ایران را «آزاد» میکنند. بخش «آزاد»شده سپس در اختیار «اپوزیسیون» موردحمایت آمریکا و اسرائیل قرار میگیرد و مغناطیسی میشود برای جلب نیروهای ریزشی نظام «ولایت فقیه». بدینسان با بیرون کشیدن یک خشت از بنای سستبنیان نظام «ولایت فقیه»، ریزش کل بنا آغاز میشود.
در یکی از نخستین نسخههای این «راهحل» که از سوی یکی از رهبران «اپوزیسیون» در تبعید مطرح شد، قرار بود منطقهٔ «آزاد» در استان هرمزگان ایران و پیرامون بندرعباس شکل گیرد، اما از آنجا که استان مذکور هرگز شاهد مخالفت متشکل علیه رژیم نبوده است، جستجو برای دیگر مناطق آزاد ادامه یافت. در هفتههای اخیر، استان کردستان در غرب ایران و بخش جنوبی استان سیستان و بلوچستان در شرق موردتوجه برنامهریزان قرار گرفتهاند.
استان کردستان سالها است که شاهد فعالیت دستکم پنج حزب گاه موافق و گاه مخالف رژیم بوده است. دستکم دو حزب از میان آن پنج، یعنی حزب دموکرات کردستان ایران و حزب کمونیست کارگری کرد «کومله» از سالها پیش هم با اسرائیل و هم با آمریکا در ارتباط بودهاند. در همان حال، دو حزب مذکور با داشتن بین سه تا چهار هزار رزمندهٔ مسلح، میتوانند پیشاهنگ فتح کردستان باشند.
بلوچستان نیز دستکم از ۳۰ سال پیش شاهد فعالیتهای ضدنظام از سوی چندین گروه مسلح مستقر در پاکستان بوده است. بعضی این گروهها از حمایت یک یا دو کشور برخوردار بودهاند. بعضی دیگر ساخته و پرداخته سازمان امنیت نظامی پاکستان به شمار میروند و به عنوان پاسخی به کمکهای تهران به بلوچان ضد اسلامآباد در پاکستان به شمار میروند.
در ماههای اخیر، به ادعای منابع رسانهای اسرائیلی، دولت آقای نتانیاهو توانسته است با بعضی آن گروهها ارتباط برقرار کند. در همان حال، ایالات متحده گروههای موردبحث را که شمارشان گاه بیش از ۸۰ ذکر میشود، به اتحاد تشویق کرده است. پژوهندگان آمریکایی، بهویژه بنیاد دفاع از دموکراسیها، امید دارند که بلوچان مخالف رژیم بتوانند بهسرعت یک جبههٔ واحد تشکیل دهند و ارتباطی را که اخیراً با «اپوزیسیون» خارج برقرار کردهاند، مسجل سازند.
هرچند عدم موفقیت انتخاباتی آقایان ترامپ و نتانیاهو طرح موردبحث را با شایدهایی روبرو کرده است، اما هنوز نمیتوان گفت که مدافعان اشغال بخشی از خاک ایران و انتقال رهبری تبعیدی به آنجا آماده عقبنشینیاند.
طرح موردبحث با نقاط ضعف فراوان روبهرو است. نخست هیچ معلوم نیست که جدایی از ایران حتی برای مدتی کوتاه، از حمایت اکثریت مردم کردستان و بلوچستان برخوردار باشد. احزاب کرد علیرغم حضور تردیدناپذیر خود در استان کردستان، هرگز از حمایت اکثریت مردم آنجا برخوردار نبودهاند. از این واقعیت در نخستین انتخابات دوران حکومت آیتالله روحالله خمینی، هنگامی که احزاب کرد هنوز هوادار انقلاب ۵۷ بودند، بهخوبی روشن شد. از آن پس فراخوانهای احزاب کرد مستقر در تبعیدــ در بخشهای کردنشین عراق یا در آلمان و بریتانیاــ برای اعتصاب یا اعتراضات دستهجمعی هرگز نتوانسته است کل استان را به میدان آورد.
نفوذ گروههای مسلح بلوچ در بلوچستان حتی از این هم کمتر است. مردم بلوچستان بارها مخالفت خود را با رژیم خمینیستی از طریق اعتراضات دستهجمعی، اعتصابات و تحریم انتخابات قلابی نشان دادهاند، اما گروههای مسلح مستقر در پاکستان هرگز در آن اتفاقات نقش مهمی نداشتند. نارضایی بلوچان از نظام «ولایت فقیه» با هدایت و رهبری سران عشایری و ریشسفیدان سنتی و روحانیون محلی صورت گرفته است و هیچیک از آنان تاکنون خواستار جدایی بلوچستان و تعیین آن به عنوان تخته پرشی برای فتح تهران نشدهاند.
باری، حتی اگر فرض کنیم که طرح موردبحث در ایران قابلاجرا باشدــ که به نظر ما نیستــ هیچ تضمینی وجود ندارد که اجرای آن هدفهای طراحان را براورده کند.
بعضی نمونههای تاریخی از اجرای طرح مذکور نشان میدهد که نتیجهٔ کار غالباً، اگر نخواهیم بگوییم همیشه، چیزی جز شکست پرهزینه برای طراحان عرضه نکرده است.
یک نمونه را در عراق دیدیم که ایالات متحده با ایجاد «منطقهٔ پرواز ممنوع» در بخشی از مناطق کردنشین، کوشید تا کل رژیم بعثی صدام حسین را سرنگون کند، اما خیلی زود آشکار شد که طرح موردبحث نهتنها نظام بعثی را متزلزل نکرده، بلکه به آن امکان داده است که زیر نقاب «عروقه» (عراقی بودن) مشروعیتی را که لایقش نیست، به دست آورد.
سرانجام ایالات متحده ناچار شد به جنگ تمامعیار برای تغییر رژیم در بغداد تن در دهد؛ جنگی پرهزینه و سرانجام بیسود برای طراحان ماجراجو.
نسخهٔ قدیمیتر از طرح موردبحث در سالهای پایانی دهه ۱۹۴۰ میلادی در جریان جنگ جدایی الجزایر از فرانسه علنی شد. در آن زمان، مصر با حمایت اتحاد شوروی و بهرهگیری از بخشی از خاک تونس، توانست منطقهای در شرق الجزایر را جدا سازد و زیر سلطهٔ «جبههٔ ملی برای آزادی الجزایر» قرار دهد. با این حال منطقهٔ «آزاد» نتوانست تودهٔ الجزایری را از دیگر نقاط آن سرزمینــ که در آن زمان دو استان فرانسه به شمار میرفتندــ به سوی خود بکشاند. نتیجهٔ کار ادامهٔ جنگ برای ۱۰ سال بود، با بیش از یک میلیون تلفات و در مراحل نهایی، بیش از دو میلیون آواره که غالباً به سوی فرانسه رفتند.
آنچه سرانجام جنگ الجزایر را پایان داد، اراده ژنرال شارل دوگل برای رها کردن الجزایر بود، همراه با موافقت سران «جبههٔ ملی» با سازش با دشمن فرانسوی. از سوی دیگر، رهبران وارداتی نتوانستند قدرت را حفظ کنند و زمام امور سرانجام به دست رهبران محلی افتاد؛ رهبرانی که خود را مدیون مصر و شوروی نمیدانستند.
در جریان ظهور انقلاب بلشویکی در روسیه در ۱۹۱۷ میلادی، عوامل بریتانیا موفق شدند بخشی از سیبری را به عنوان «منطقهٔ امن» شکل دهند. در آن منطقه، یک نیروی نظامی قابلتوجهــ بهویژه با حضور بیش از ۴۰ هزار رزمنده اهل چکسلواکیــ حضور داشتند. امید طراحان برنامهٔ «نجات» این بود که نیروهای «روس سفید» به رهبری دریادار کولچاک و ژنرالهای تزار از غرب به سوی پتروگراد حرکت کنند. در حالی که بلشویکها در شرق درگیر نبرد با «منطقهٔ آزاد» هستند. اما ریزشی که طراحان امیدوار بودند در بلاروس، اوکراین و بخشی از ماورای قفقاز علیه بلشویکها رخ دهد، هرگز اتفاق نیفتاد. سرانجام دغدغه انگلیس و متحدان آن به شکل کوششی برای بیرون آوردن مزدوران چکسلواک از تلهٔ «منطقه آزاد» شکل گرفت.
اما شاید جالبترین نمونهٔ طرح موردبحث در هندوچین رخ داد. با تسلط کمونیستهای ویتمین بر بخشی از مستعمرات فرانسه، دولت پاریس تصمیم گرفت که منطقه «کوچینچین» را که در آن کاتولیکها حضور گستردهای داشتند، به صورت واحدی مجزا بازسازی کند. به این امید که مردم دیگر بخشها یعنی آنام علیه کمونیستها قیام کنند و نظام هوشیمین را برافکنند.
ژنرال ژان دولاتر دوتاسینی که در آن زمان پرستارهترین سردار ارتش فرانسه بود، اجرای این برنامه را برعهده گرفت. او توانست با سفر به واشنگتن، حمایت پرزیدنت هری ترومن را جلب کند. این حمایت همراه با یک چک ۵۰ میلیون دلاریــ مبلغی که در آن زمان نجومی به نظر میآمدــ موفقیت طرح را تضمین میکرد.
رهبری که ژنرال فرانسوی برای سرپرستی طرح برگزید، بائو دای نام داشت که در نقش وارث پادشاهی آنام، میتوانست فراتر از احزاب و ادیان، پیامآور وحدت ملی و استقلال سه بخش مستعمرهٔ فرانسهــ که بعداً ویتنام خوانده شدــ باشد. او که تحصیلکردهٔ فرانسه بود، با سخن از دموکراسی و لائیسیته و مدرنیسم میتوانست حسن نیت افکار عمومی در غرب را جلب کند و در نقش گزینهای مطلوب، در برابر گزینهٔ کمونیسم استبدادگرا و دروغپرداز، ظاهر شود.
بائو دای در ۱۹۴۵ میلادی استقلال ویتنام را اعلام کرده بود، اما با مخالفت فرانسه، ناچار شده بود به تبعید در پاریس تن در دهد. در آنجا بود که او به تشویق سپهبد تاسینی، خود را از مقام امپراتور به شاهزاده تقلیل داد و اعلام کرد که نوع نظام آیندهٔ ویتنام را مردم آن کشور تعیین خواهند کرد و او در حال حاضر فقط در نقش رهبر برای پایان دادن به تسلط کمونیستها وارد معرکه شده است.
مرگ ناگهانی سپهبد فرانسوی کل طرح را دچار سردرگمی کرد. هیچ ریزشی به سوی منطقهٔ زیر سلطه شاهزاده بائو دای رخ نداد، در حالی که کمونیستهای ویتمین با تقویت سازمان چریکی خودــ ویتکنگــ برای اشغال منطقهٔ «آزاد» در جنوب ویتنام آماده میشدند. پس از دو سال جنگ، بائو دای متوجه شد که طرح سپهبد فرانسوی نتیجهٔ مطلوب را عرضه نخواهد کرد. در نتیجه، او با اعلام استقلال ویتنام قدرت را به نگو دین دیم، سیاستمدار موردحمایت پاریس، واگذار کرد و خود با دریافت بخشی از ۵۰ میلیون دلار ترومن، به فرانسه بازگشت تا زندگی آرام خود را در پاریس و سواحل مدیترانه از سر گیرد. در حالی که ویتنام دوردست برای دو دههٔ دیگر در آتش جنگ میسوخت. دین دیم نیز چندی بعد در یک رفراندوم ساختگی، این بار با کمک اعلامنشده واشنگتن، برکنار شد و ادامهٔ جنگ به عهدهٔ ایالات متحده واگذار گردید. دین دیم نیز احتمالاً با توطئهٔ واشنگتن ترور شد.
نسخهای دیگر از طرح موردبحث با کمک ویتنام در کامبوج آزمایش شد. در زمانی که خمر سرخ در پنومپن قدرت را کسب کرده بود، ویتنام موفق شد بخشی از کامبوج را در کنار مرز خود «آزاد» کند. در آن بخش، نورودوم سیهانوک که پادشاه کامبوج بود، با تقلیل مقام خود به شاهزاده، گزینهای در برابر خمر سرخ عرضه کرد، با این تعهد که نوع نظام آینده بر اساس دموکراسی در یک رفراندوم یا با رأی مردم تعیین خواهد شد. طراحان طرح امیدوار بودند که پرستیژ سنتی نهاد پادشاهی که بخشهای درخشان تاریخ خمر را در برمیگرفت، سبب خواهد شد که نیروهای ریزشی به سوی منطقهٔ «آزاد» هجوم آورند و کمونیستهای خونخوار مستقر در پنومپن را منزوی سازند.
اما نتیجهٔ این برنامهریزی چیز دیگری بود. هواداران پادشاهی سنتی خمر از سیهانوک روی برگرداندند و او را عامل ویتنام، دشمن سنتی کامبوج، خواندند. در نتیجه ویتنام ناچار شد با دخالت نظامی مستقیم رژیم پل پوت را سرنگون سازد و بخشی از توابان خمر سرخ به رهبری هونسن را به قدرت برساند. نظام جدید عنوان «پادشاهی کامبوج» را حفظ کرد، اما سیهانوک همچنان در رده شاهزاده (پرنس) روی نردبان باقی ماند.
برگردیم به وضع کنونی ایران خودمان. تردیدی نیست که ادامهٔ نظام «ولایت فقیه» به هر شکل و زیر سلطه هر یک از جناحهای رقیب در تهران، به زیان ملت ایران، صلح جهانی و ثبات منطقهای است. بدینسان تغییر رژیم همچنان تنها راهحل واقعی «مشکل ایران» باقی میماند، اما تاریخ میآموزد که تغییر رژیم با طراحی بیگانه، رهبرتراشی از خارج و ایجاد «منطقهٔ آزاد» شدنی نیست و اگر هم باشد، نتیجهٔ دلخواه ملل را عرضه نمیکند.
در همان حال، آمریکا و اسرائیل نمیتوانند با بقایای فکسنی رژیم به صلح پایدار برسند. در نتیجه، هر کوشش دیپلماتیک از سطح نمایشی فراتر نخواهد رفت. راهحل؟ ترک مخاصمه و واگذاری وظیفه تغییر رژیم به ملت ایران؛ الگویی که نمونههای آن را در تاریخ دیدهایم.
