بررسی دیدگاههای مسئولین ارشد حکومتی به ان.جی.او ها
بررسی تطبیقی رویکردهای متفاوت مقامات پیشین و فعلی نظام، به پدیدۀ تشکلهای غیردولتی
رامین ناصح (مدیر کانون آینده نگری ایران)
NGOها یا «تشکلهای غیردولتی» و به تعبیری دیگر، «سازمانهای مردم نهاد» گرچه در تاریخ و فرهنگ ما قدمتی دیرینه سال دارند، اما از اواسط دهۀ 70 و با تمهید ساز و کارهای قانونی، در شکل مدرن خود سامان یافته و با اخذ مجوز از یکی از مراجع ذیربط (نظیر وزارت کشور، وزارت علوم، سازمان ملی جوانان، سازمان محیط زیست، بهزیستی، نیروی انتظامی و…) در جامعه به فعالیت پرداختند. با این وجود، همۀ مسئولین دولتی و حکومتی در این 15 سال، موضع واحدی در قبال پدیدۀ NGOها و سازمانهای مردم نهاد نداشته¬اند. برخی آنها را فرصت تلقی کرده¬اند، و برخی تهدید. برخی از آنها حمایت نموده و عده¬ای، موضع منفی در برابر آنها گرفته¬اند. تاکنون یک تحقیق تطبیقی و جامع در این خصوص صورت نپذیرفته و این گزارش نیز ادعای جامعیت ندارد؛ و تنها می¬تواند شمه¬ای از نظرات و رویکردهای مسئولین دولتی و تقنینی را در قبال این سازمانها بدست دهد؛ که بویژه برای فعالان NGOها می¬¬تواند جالب و سودمند افتد.
یکی از شخصیتهایی که اخیرا در این خصوص موضع روشنی را اعلام کرده، آیت ا… هاشمی رفسنجانی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام است. به گزارش سایتهای خبری، وی در دیدار با اعضای جمعیت حقوقدانان ایرانی مدافع حقوق بشر نقش NGOها و تشکّلهای مردم نهاد را در دنیای کنونی و مجامع بینالمللی بسیار تأثیرگذار خوانده و گفته است: «وظیفه امر به معروف و نهی از منکر بنابر تعالیم اسلام در وهله اول به مردم و نهادهای مردمی و سپس به حکومت واگذار شده است و همین امر ایجاب میکند که این تشکّلها بهگونهای مورد حمایت قرار گیرند که بتوانند در مجامع بینالمللی و جهانی مورد وثوق قرار گیرند.»
رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، آینده را متعلق به NGOها و تشکّلهای مردمنهاد و گروههای مدافع حقوق بشر خواند و با تأکید بر لزوم حفظ امید و پشتکار در این زمینه افزود: «جوشش افکار درست و صحیح از دل و ذهن مردم راه پیشرفت را علیرغم تنگنظریها و محدودیتها باز خواهد کرد.»
حمید رضا ترقی عضو ارشد حزب مؤتلفۀ اسلامی که پدر احزاب اصولگرا خوانده ¬می¬شود اما موضع کاملا متفاوتی دارد. ترقي در گفتوگو با “ايلنا”،NGO ها را «وصلههاي ناچسب به جامعه» دانست و بیان داشت: «اين شيوه با ساختار فرهنگ و تمدن ما ناهماهنگ است و دولت باید مبتني بر فرهنگ بومي و اسلامي ساختار تشكلهاي مردمي را اصلاح كند و به جاي رواج تشكلها و الگوهاي غرب، از مساجد و هياتهاي مذهبي كه متناسب با فرهنگ بومي هستند، براي پيگيري مطالبات مردم استفاده كند.»
بسی جای تعجب است که در مصاحبه¬ای دیگر از ترقی (با خبرگزاری نسیم) می¬خوانیم: «… دوسال پیش در اجلاس جهانی NGOهای ضد امپریالیست در لبنان شرکت کردیم که در آن اجلاس حدود 400 NGOاز کشورهای مختلف در آن شرکت کرده بودند و همه آنها در مقابله با امپریالیست و یکجانبهگرایی آمریکا متفق القول بودند و ما ارتباطات زیادی با آنها برقرار کردیم.» بنابراین از دید ایشان، اولا NGOها خوب هستند اما برای کشورهای دیگر! و ثانیا اگر NGOها با مواضع سیاسی آقای ترقی همسویی داشته باشند، می¬توانند در کار سیاسی و حتی جنگ هم وارد شوند!
دکتر علی اکبر ولایتی وزیر اسبق امور خارجه (در دولت هاشمی) پیشینۀ NGOها در شکل سنتی آنها را تأیید می¬کند؛ اما ظاهرا نوع مدرن آنرا از نوع امریکایی دانسته و ابزارهایی برای غرب و امریکا برای فشار بر دولتها تلقی می¬کند. به گزارش پایگاه اطلاع رسانی جهان اسلام (asnoor.ir) وی در پاسخ به سئوالی پیرامون NGOها و نقش آنها در کشور گفت: «NGOها از ضرورتهای جامعه هستند و کشور ما بصورت سنتی از قدیم دارای NGOها بوده است اما مدل امریکایی آن که در سیاست های داخلی کشورهای خاورمیانه در طرح خاورمیانه بزرگ امریکا بر آن تاکید شده، ابزارهایی هستند که در زمان مناسب به کمک امریکا برای فشار بر دولتها مورد استفاده قرار می گیرند و نمونه آن را در اوکراین و گرجستان دیدیم.»
اما یک چهرۀ دیگر اصولگرا، محمد رضا قالیباف شهردار تهران، نظری کاملا مثبت در قبال تشکلهای غیردولتی و دستاوردهای آنها ارائه می¬کند. به گزارش سایت “فرارو” قالیباف در یک سخنرانی، از جمله برنامه های شهرداری را «کاهش آسيبهاي اجتماعي به خصوص با حمايت از NGOها كه به حق در زمينه مبارزه با اعتياد از دولت بهتر عمل كردهاند، توسعه مراكز ورزشي و فرهنگي و…» معرفی می¬کند و تصریح کرده است: «NGOها فرشته نجات تهران هستند!» به عقیدۀ وی، «در صورتی که نگاههای صرف سیاسی، اقتصادی و حزبی از تشکلهای غیردولتی برداشته شود و منافع جمعی و مردمی در اولویت قرار گیرد، تشکلهای مردمی فرشته نجات کلانشهر تهران میشوند.»
سید عبدالواحد موسوی لاری وزیر کشور دولت خاتمی و عضو مجمع روحانیون مبارز اما آزادی تشکیل و فعالیت NGOها را زیرمجموعۀ اصل پذیرش حق مردم می¬داند. به گزارش وبلاگ “احزاب” وی در یک سخنرانی در قم اظهار داشت: «از جمله در رفتار با مخالفین و منتقدین و نحوه سامان یابی احزاب و تشکل ها وNGO ها و این موضوع که اگر برای تک تک افراد جامعه حق قائل شدیم که آری یا نه بگویند آن وقت این حق در همه جا باید ظهور یابد. وقتی آنها بخواهند یک تشکل سیاسی داشته باشند نباید با موانع روبرو شوند وقتی آنها بخواهند یک NGO تشکیل دهند که در زمینه های اجتماعی به صورت یک تشکل تخصصی مثل محیط زیست و یا در زمینه مسائل فرهنگیان به صحنه وارد شوند و یا در زمینه های صنفی وارد شوند٬ همه اینها زیر مجموعه های آن اصل پذیرش حق مردم است.»
دکتر محمد رضا عارف معاون اول دولت خاتمی و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز در همین راستا گفته است: «سرمايه اجتماعي زير ساخت نظام ملي نوآوري است و نظام ملي نوآوري زير ساخت توسعه اقتصادي محسوب مي شود.» خبرگزاری آفتاب با نقل این جمله می¬افزاید: توجه به تشكلهاي صنفي و مردم نهاد (NGO) یکی از الزامات توسعه صنعتی است که عارف به آن اشاره کرد و گفت: «در بستر سازی برای توسعه فعالیت تشکلها خارج شدن از حالت چند گانگی و چند پارهگی و گاه متضاد قوانین حاکم بر تاسیس و رسمی شدن تشکلها، واگذاری بخشی از اختیارات و تصمیم گیریهای دولت به تشکلها و تامين بخشي از هزينههاي جاري تشكل ها توسط دولت در قالب كمك يا ارجاع كار می تواند راهگشا باشد.»
شهردار اسبق تهران غلامحسین کرباسچی که دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی نیز هست، در مصاحبه ای با رادیو زمانه می¬گوید: «چون امروز ما نمیتوانیم امنیت ملی را فقط در بحثهای سخت افزاری جستجو بکنیم. چون بخشی از نرمافزار حفظ امنیت ملی تقویت نیروهای شبیه NGOها یا پرداختن به حقوق اقوام، اقلیتها و اینگونه بحثها است. که اگر در سطح بین المللی هم نگاه کنیم بخشی از برخوردهایی که با مجموعههایی مثل کشور ما میشود تکیه کردن روی حقوق اقلیتها، آزادی NGOها و اینگونه مسایل است. واقعیت این است که اینها میتوانند خیلی در جهت تقویت آرامش و امنیت در کشور، تعمیق دموکراسی و تکیه نظام به مردم به صورت ریشهای و نه به صورت ظاهری خیلی موثر باشد.»
دکتر غلامعلی حداد عادل چهرۀ دیگری است که در این خصوص اظهار نظرهایی داشته است. به گزارش “روز” حداد عادل رئيس مجلس هفتم، در سخنرانی¬اش طی اظهاراتي غیر دوستانه عليه نهادهاي غيردولتي گفت: «امروز يک تحولي ايجاد شده که نگاه به آينده دوخته شده است. شما بايد با توجه به مباني، واکنش ها ي دشمن را در مقابل تحول بشناسيد و ببينيد که برنامه دشمنان در مقابل حکومت ديني چيست؟ يکي از برنامه هاي دشمنان ناکارآمد جلوه دادن حکومت ديني است و توسعه سازمان هاي مردم نهاد يکي از ابزارها و تاکتيک هاي دشمن براي مقابله با حکومت ديني است! که شما بايد اينها را شناسايي کنيد.»
مصطفی پورمحمدی وزیر سابق کشور دولت احمدی نژاد، در یک مصاحبه با سایت “فرارو” دربارۀ کارهای دورۀ وزارت خود می¬گوید: «در وزارت کشور روي احزاب تمرکز کردم چون به احزاب اعتقاد داشتم. روي NGO ها حساسيت داشتم و ساماندهي کردم…» نیز به گزارش “آفتاب”، وی در سال 85 در سخنرانی خود، از طرح دولت برای بازرسی مالی از NGO ها خبر داد و در مقام دفاع از آن گفت: «ما نميخواهيم جلوي فعاليت سازمانهاي غيردولتي را بگيريم، اما بايد بدانيم هر گروه براي دريافت كمك خارجي از كجا و براي چه چيزي اقدام ميكند.کما اینکه حسابهاي مالي و فعاليتهاي سازمانهاي غيردولتي در ساير كشورها نیز كنترل ميشود.»
احمد مسجد جامعی وزیر ارشاد دولت خاتمی نیز به گزارش “ایسنای خوزستان” در حین بحث دربارۀ “دولت فرهنگی”، می-گوید: «دولت فرهنگي به سازمانهايي كه در آن بر كار و فعاليت دولت توسط نخبگان نظارت ميشود، احترام ميگذارد. دولت فرهنگي به نهادها، سازمانها، تشكلها و NGOها بهعنوان حامي دولت نمينگرد و شرايط حضور و تاثيرگذاري و شرايط استفاده از اين تجربيات را فراهم ميكند و هزينه آن را ميپردازد.»
طبق گزارش “پاسارگادنیوز”، دکتر معصومه ابتکار عضو شورای شهر تهران و رئیس سابق سازمان محیط زیست، به عنوان کسی که از سوی سازمان ملل، یکی از 50 دانشمند جهانی شناخته شد که می¬توانند کرۀ زمین را از تخریب محیط زیست نجات دهند، اظهار نظر کرده است: «با وجود NGOها و نهادهای مدنی از بی فرهنگیها درزمینه حفظ محیطزیست در برابرفشار اقتصادی جلوگیری میشود.»
زهره الهيان، نمایندۀ مجلس هشتم، مؤسس فراكسيوني به نام فراکسیون سازمانهاي مردم نهاد بود كه عضويت حدود هشتاد نماينده را دركارنامه خود ثبت كرده است. الهیان ميگويد: «اين فراكسيون با هدف حمايت از تشكلهاي غير دولتي تشكيل شده و تلاش دارد به معرفي ظرفيتهاي اين تشكلها براي توسعه و پيشرفت كشوربپردازد.» وي اظهار اميدواري کرد كه فعاليت چنين فراكسيوني در مجلس نهم نيز تداوم يابد تا بتوانیم از ظرفيت NGOها به عنوان بازوهاي نظارتي و كارشناسي بهره ببريم.
بطور کلی بنظر می رسد NGOها با ممارست و سماجت، توانسته اند ضرورت حضور خود را به بسیاری مسئولین دولتی حتی چهره های برجستۀ اصول گرا بقبولانند و با امید به آینده ای روشنتر برای میهنمان در پرتو توسعه فعالیتهای مدنی، از مشکلات عبور کرده و نقش بارز خود را در تحولات اجتماعی ایفا کنند. البته این نقش و تاثیرگذاری، هنوز تا نقطه مطلوب بسی فاصله دارد. اما: «شود آسان ز عشق کاری چند / که بود نزد عقل بس دشوار!..».
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید