سرشت علم(۶۳): گِرِگور مِندل – بنیان گذار علم ژنتیک

جمعه, ۱ام شهریور, ۱۳۹۸
اندازه قلم متن

دکتر ریموند رخشانی

مقاله و فایل صوتی شصت و سوم

با سلام، من ریموند رخشانی هستم و حوزه کارشناسی من مهندسی‌ سیستم‌ هاست، و تخصص علمی من در بکارگیری اندیشه سیستمی‌ برای انتقال فن آوری مدرن و اجرا و پیاده سازی تولید فراورده‌ های نوین می‌‌ باشد.
در این سلسله از مقالات و فایل‌ های صوتی، کوشش می کنم که علم مدرن را (به زبان فارسی) از پایه به دوستانی که علاقمند هستند، در حد توان، ارائه کنم. از اساتید، پژوهشگران و اندیشمندان عزیز، خواهشمندم که لینک‌ ها را به دوستان و بویژه به جوانان دانش پژوه ما (که اغلب دسترسی نظام مند برای آشنایی با علم مدرن – به زبان فارسی – ندارند) ارسال فرمایند.

لینک همه مقالات و فایل‌های صوتی پیشین در پایان مقاله گذاشته شده است.

دوستانی هم که در شبکه‌ های اجتماعی حضور دارند، می توانند این مجموعه فایل‌ های صوتی و مقالات “سرشت علم” را از ابتدا از طریق لینک تلگرام زیر با دوستان دیگر شریک شوند. با احترام، ر. رخشانی

(“https://t.me/natureofscience”)

گِرِگور[۱] مِندل[۲] – بنیان ­گذار علم[۳] ژنتیک

بدونِ انتقالِ اطلاعات[۴] ادامه ­ی زندگی‌[۵] مُیَسّر نیست[۶]. بَرای ساخته­ شدنِ هرموجودِ زنده به بی ‌نهایت اطلاعات، در موردِ بخش‌ های ملکولیِ سازنده­ ی آن و طرحِ ساختمانی آن و فرآیند‌های پویا و پیچیده­ ی آن موجودِ زنده برای بقا و تجدیدتولید[۷]، نیازمندیم[۸].

به دیگر سخن هر شکلی‌ از زندگی‌ راه­ حل‌ هایِ یگانه و ویژه ­ی خود را برای انتقالِ آن اطلاعات[۹] از نسلی به نسلی دیگر دارد[۱۰]. علمِ ژنتیک، علمِ مطالعه­ ی چگونگیِ‌ انتقالِ اطلاعاتِ بیولوژیکی[۱۱] از نسلی به نسل‌ های بعدی است[۱۲].

از همان لحظه­ ی شکل­ گیریِ یک نطفه (یا یک تخمه­ ی بارور) تمامِ اطلاعاتِ لازم[۱۳] برای آفرینشِ یک انسان[۱۴] در داخلِ همان نطفه (که شاید یک دویست ­امّ میلیمتر هم نیست) نهفته است[۱۵].

  • با بکارگیری ابزارهای فنیِ نوین[۱۶]، پژوهش پیرامونِ اینکه آن نطفه چگونه تقسیم و تبدیل­ شده[۱۷] و به نحوی تخصصی همه ­ی اندام­ واره ‌ها و همه ­ی ارگان‌ های موجودی کامل را می ‌‌سازد[۱۸] از داغ ‌ترین حوزه‌ هایِ علمی‌ است[۱۹].
  • از همان لحظه ­ی نخستین، آن نطفه تقسیم شده و بازتولید می­ شود و با هر تقسیمی دیگربار و دیگربار اطلاعاتِ تخصصی لازم[۲۰] برای ساختنِ سلول‌ هایِ اندام‌ های آتیه­ ی هر موجودی[۲۱] به نحوی پیچیده منتقل می ‌‌شود[۲۲].
  • از هر پدر و مادری، اطلاعاتِ ژنتیکی یگانه ­ای و ویژه ­ای در نطفه­ ی نخستین نهفته است[۲۳] و به نسلِ بعدی منتقل می‌‌ شود[۲۴].
  • این فرآیندِ انتقالِ اطلاعات، بدونِ وقفه از نخستین تک­ سلول ­ها[۲۵]، شاید میلیارد‌ها سالِ پیش ادامه داشته است و تا امروز که ما با گوناگونیِ زندگی‌ روبرو هستیم هم ادامه دارد[۲۶].

برای قرونی چند دانشمندان می ‌‌اندیشند که چگونه آن میزانِ عظیمِ اطلاعاتِ لازم برای تولیدِ موجودی زنده در یک سلولِ بسیار کوچک انباشته ­شده[۲۷]، باز تولید، تفسیر و منتقل می‌‌ شود[۲۸].

  • با اختراع ابزار‌های ظریف ­تر و پیچیده ­تر، شناختِ ما از مکانیسم‌ های ملکولی عمیق ­تر شده است[۲۹].
  • امروزه بکارگیری ابزار‌های پیچیده ­ی مهندسی‌ ژنتیک، فرصت ‌ها و خطراتِ زیادی را همزمان در خود دارد و اغلب موردِ بازسنجی و همسنگی[۳۰] قرار می ‌‌گیرد. نگاه به پیشینه­ ی تحولی‌ مکانیسم‌ های ملکولی نیز امروزه موضوعِ پژوهش است[۳۱].

زیست ­شناسانِ کهن بیشتر به شباهت‌ هایِ اندامی (برای نمونه رنگِ چشم) اولیا و فرزندان نظر داشتند[۳۲].

  • برای هزاران سال همین خصوصیاتِ مشترک[۳۳] برای جفت­ گیری حیواناتِ اهلی و یا برای پیوند‌هایِ گیاهی موردِ استفاده بود[۳۴].
  • گونه‌ های مختلفِ حیوانات و گیاهان از آن راه‌ ها بوجود آمدند[۳۵].
  • برخی‌ پژوهشگرانِ قدیمی‌ حتی به برخی‌ درمان‌ ها برای بیماری‌ هایِ خانوادگی پرداختند[۳۶].

نظریه­ ی “زایشِ خودانگیخته­ ی[۳۷]ارسطو که مطرح می‌‌ کرد[۳۸] که همه­ ی موادِ بی­ جان در درونِ خود نیرویِ جانداری دارند[۳۹] و زندگی‌ به نحوی خودانگیخته زاده می‌‌ شود تا قرن‌ ها ذهنیتِ آدمی‌ را گرفتار کرده بود[۴۰].

  • آن ذهنیت تا مدت ‌ها مانعی برای پژوهش‌ هایِ زیست ­شناسانه و ژنتیک بود[۴۱].
  • تنها برای نخستین بار در قرن ۱۷ از طریقِ آزمایش ‌های علمیِ‌ زیست ­شناسِ ایتالیایی فرانچسکو ردی[۴۲] (۱۶۲۶-۱۷۲۳)، پیرامون رابطه ­ی حشرات و کرمِ حشره[۴۳]، ذهنیتِ ارسطویی در موردِ چگونگیِ‌ ظهورِ زندگی‌ شکسته شد.

مُطالعاتِ دانشمندِ زیست ­شناسِ هلندی آنتون فان لویونهوک[۴۴]( ۱۶۳۲-۱۷۲۳) پایانی بر نظریاتِ ارسطو محسوب می ‌‌شود[۴۵]. او نخستین دانشمندی بود که در دهه ­ی ۱۶۷۰ میلادی پژوهش‌ های میکروسکوپی را آغاز کرد[۴۶].

  • بسیاری نوشته­ اند که کارهای او پایانِ عصرِ فلسفه ­باوری و آغاز دوره­ ی علم­ باوری است[۴۷]. از همان زمان تا به امروز علم مورد به مورد و حوزه به حوزه از فلسفه ­باوری به علم مستند و به علم­ باوری در گذار بوده است[۴۸].
  • لویونهوک برای نخستین بار میکروارگانیسم‌ ها را شناسایی کرد[۴۹] و با مطالعه ­ی اسپرم  آن باور را مطرح کرد که در هر اسپرمی گویی انسانی‌ کوچک نهفته است[۵۰].
  • بسیاری از پژوهش ‌های او در ردِ نظریه­ ی “زایشِ خودانگیخته­ ی” ارسطویی بود[۵۱].
  • بعد‌ها در قرنِ ۱۹ در ابعادِ میکروسکوپی نشان داده شد که جانواران و گیاهان بازتولیدِ جنسی‌ دارند اما معمایِ چگونگیِ‌ شکل­ گیری آنها از یک نطفه همچنان باقی‌ ماند[۵۲].

راهبِ چکسلواک یوهان گرگور مندل[۵۳] (۱۸۲۲-۱۸۸۴) را بنیان­ گذارِ علمِ ژنتیکِ کلاسیک می ‌‌نامند[۵۴]. مندل در سن ۲۱ سالگی به صومعه­ ای در شهر برنو در چکسلواکی رفت و به پژوهش پیرامون پیوند‌های گیاهی پرداخت[۵۵]. بیشتر تحقیقاتِ او در باغِ آن صومعه بین سال ‌های ۱۸۵۶ و ۱۸۶۳ بر روی انواعِ گیاهِ لوبیا[۵۶] صورت پذیرفت. [۵۷]

  • تمرکزِ پژوهش‌ های وی بر روی ۷ شاخصه­ ی[۵۸] آن گیاه از قبیلِ بلندا و رنگِ گل‌ هایِ لوبیا و غیره بود[۵۹].
  • او ثابت کرد که پیوند‌هایی‌ با شاخصه ­های یکسان (برای نمونه ساقه‌ های بلند،) همیشه در نسل ‌های بعدی آن شاخصه­ ها را یعنی گیاه­ های ساقه ‌بلند را بوجود می‌‌آورند[۶۰]. مندل با مطالعاتِ تک­ شاخصه­ ای طبقه ­بندی‌ هایِ شاخصه­‌ هایِ غالب را شناسایی کرد[۶۱]. برای نمونه او نشان داد که در نسلِ اولِ گیاهان، ساقه‌ های بلند غالب[۶۲] و ساقه‌ های کوتاه مغلوب ­اند [۶۳].
  • پیوند‌هایِ چندشاخصه­ ای طرح‌ هایِ جدیدی را پدیدار کردند[۶۴] و برای نمونه او نشان داد که در نسلِ اول ۴/۱ گیاه‌ ها شاخصه‌ های مغلوب، و۴/۳  آنها شاخصه‌ هایِ غالب می ‌‌پذیرند[۶۵].
  • از پیوندِ نسلِ دومی­ ها در نسلِ بعدی (سوم،) شاخصه‌ های مغلوب  (برای نمونه ساقه­ ی کوتاه) تنها شاخصه­ ی مغلوب می ‌‌سازند، در حالیکه ساقه‌ هایِ بلندِ نسل دوم دیگر بار مخلوطی از ساقه‌ های بلند و کوتاه نسلِ سومی‌ می‌‌ سازند.
  • در بیش از ۲۸۰۰۰ آزمایشِ پیوندی مندل با درهم­ کردنِ چند شاخصه (رنگ، بلندا و غیره) توانست نسبتِ شاخصه‌ های غالب و مغلوب را در نسل‌ های بعدی اندازه­ گیری کند.

از مجموعه­ ی پژوهش ‌های خود مندل توانست ۴ نتیجه­ گیری عمده که قوانین کلاسیک علم ژنتیک” خوانده می‌‌ شوند را بنویسد:

  1. در همه­ ی موجوداتِ زنده “اتم‌ هایِ موروثی[۶۶]” موجودند (چیزی که امروز ژِن می ‌‌نامیم[۶۷].)
  2. هر پدر و هر مادر نیمی از ژن‌ های فرزندِ خود را به وی می ­دهد. نتیجتاً هر فرزندی دو ژن از اولیا خود به اِرث می‌‌ برد.
  3. ژن‌ ها به اشکالی متفاوت موجودند یعنی‌ چیزی که امروز در زیست ­شناسی‌ “آلِل[۶۸]” یا “دگره[۶۹]” می‌‌ نامند. برخی‌ “آلِل­ ها” غالب و بعضی‌ دیگر مغلوب ­اند. هنگامیکه “آلِل­ ها “در هر موجودی وجود دارند بخشِ غالب مطرح می‌‌ شود.
  4. “آلل­ های” مختلف به نحوی اتفاقی و تصادفی‌ جمع­ آوری و توزیع می ‌‌شوند و امکانِ هرگونه ترکیبی‌ از آنها وجود دارد[۷۰].

برای نمونه دو جدولِ زیر می ‌‌توانند به شناختِ ما در موردِ شاخصه‌ ها کمک کنند[۷۱]. اگر گیاهِ نسل اول بلند قد(ب) با گیاهی کوتاه­ قد(ک) پیوند داشته باشد، نسل دوم گیاه­ ها همه بلند قد خواهند بود[۷۲] چون در ترکیبِ ژنی آنها شاخصه ­ی بلند قدی غالب است[۷۳].

ب ب
ب ک ب ک ک
ب ک ب ک ک

در نسلِ سوم از گیاه­ ها، اگر گیاه­ های پیوندی مخلوطی از شاخصه‌ های نیاکانی بلند قد (ب) و کوتاه­ قد (ک) باشند، سه گیاه­ محتملا بلند قد و چهارمی کوتاه­ قد خواهد بود[۷۴].

ک ب
ب ک ب ب ب
ک ک ب ک ک

در انسان‌ ها شاخصه‌ های (خصیصه­ ها) غالب و مغلوبِ موردِ نظرِ مندل فراوان­ اند[۷۵]. پوستِ تیره به پوستِ روشن غالب است، رنگ­بینی‌ بر کوررنگی‌ غالب است، رنگِ قهوه ­ای چشم بر رنگِ آبی‌ غالب است و غیره[۷۶]. البته بلندقامتی و کوتاه­ قدی در انسان‌ ها بسادگیِ گیاهان نیست و به عملکردِ پیچیده­ ی چند ژنِ دیگر نیز مرتبط است[۷۷]. خصیصه‌ های دیگرِ انسانی‌ هم از قبیلِ ذکاوت، رفتار و مختصاتِ فیزیکی‌ و غیره چندژنی هستند و از محیطِ زیست و نوعِ تغذیه هم تاثیر می ‌‌گیرند[۷۸].

—————————

[۱]

چاپ و انتشار این مقالات و فایل‌ های صوتی بدون ذکر نام نویسنده (ر. رخشانی)  و مرجع، و هرگونه استفاده برای مقاصد خصوصی و اهداف انتفاعی بدون گرفتن مجوز از نویسنده اکیدا غیر قانونی است. 

[۲]

Gregor Mendel

[۳]

Alon, Uri. An Introduction to Systems Biology: Design Principles of Biological Circuits. Chapman and Hall, 2019.

[۴]

information transfer

[۵]

Capra, Fritjof, and Luisi, Pier Luigi. The Systems View of Life: A Unifying Vision. Cambridge University Press, 2016.

[۶]

Rakhshani, Raymond. Origins of Modernity. Even Development in the Evolution of Science and Technology. South Carolina: CreateSpace, A Division of Amazon Publishing, 2011.

[۷]

Relethford, John, H. and Bolnick, Deborah, A. Reflections of Our Past: How Human History is Revealed in Our Genes. Routeledge, 2nd Edition, 2018.

[۸]

Cull, Jane. Living Systems: An Introductory Guide to the Theories of Humberto Maturana and Francisco Varela. Createspace Independent Publishing Company, 2013.

[۹]

Capra, Fritjof, and Luisi, Pier Luigi. The Systems View of Life: A Unifying Vision. Cambridge University Press, 2016.

[۱۰]

Watts, Henry. A Dictionary of Chemistry and the Allied Branches of Other  Sciences. Forgotten Books, 2018.

[۱۱]

Toole, Glenn, and Toole, Susan. Biology in Context for Cambridge International A Level. Oxford University Press, 2017.

[۱۲]

Gray, Theodore, and Mann, Nick. Molecules: The Elements and the Architecture of Everything. Black Dog & Leventhal, 2018.

[۱۳]

Lewis, Geraint, F., and Barnes, Luke, A., and Schmidt, Brian. A Fortunate Universe: Life in a Finely Tuned Cosmos. Cambridge University Press, 2016.

[۱۴]

Ballarin, Loriano, and Cammarata, Matteo. Lessons in Immunity: From Single-cell Organisms to Mammals. Academic Press, 2016.

[۱۵]

Snedden, Robert. The Diversity of Life: From Single Cells to Multicellular Organisms. Heinemann, 2007.

[۱۶]

برای دریافت نیاز‌های ابزاری و شناخت ابعاد و مقیاس‌ هایی‌ که بدان‌ ها پرداخته شده، نگاه کنید به:

http://htwins.net

[۱۷]

Schoenwolff, Gary, and Bleyl, Steven, B. and Brauer, Philip, R. and Francis-West, Philipa, H. Larsen’s Human Embryology, 5th Edition. Churchill Livingston, 2014.

[۱۸]

Smith, Eric, and Morowitz, Harold, J. The Origin and Nature of Life on Earth: The Emergence of the Fourth Geosphere. Cambridge University Press, 2016.

[۱۹]

Maturana, H. R. and Varela, F. Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living. D. Reidel Publishing Company, 1980.

[۲۰]

Carlson, Bruce, M. Human Embryology and Developmental Biology. Elsevier, 6th Edition, 2018.

[۲۱]

Flatt, Thamas, and Heyland, Andreas. Mechanisms of Life History Evolution: The Genetics and Physiology of Life History Traits and Trade-Offs. Oxford University Press, 2011.

[۲۲]

Lane, Nick. The Vital Question: Energy, Evolution, and the Origins of Complex Life. W. W. Norton & Company, 2015.

[۲۳]

Chiego Jr., Daniel, J. Essentials of Oral Histology and Embyology: A Clinical Approach. Elsevier, 5th Edition, 2018.

[۲۴]

Starr, Cecie, and Taggart, Ralph, and Evert, Christine. Biology: The Unity and Diversity of Life. Cengage Learning, 2015.

[۲۵]

Walker, Sara Imari, and Davies, Paul, C. W. and Ellis, George, F. R. From Matter to Life: Information and Causality. Cambridge University Press, 2017.

[۲۶]

Hildt, Elisabeth, and Graumann, Sigrid. Genetics in Human Reproduction. Routeledge, 2018.

[۲۷]

Deamer, David, W. Assembling Life: How Can Life Begin on Earth and Other Habitable Planets? Oxford University Press, 2019.

[۲۸]

Barresi, Michael, J. F. and Gilbert, Scott, F. Developmental Biology. Oxford University Press, 2019.

[۲۹]

Dawkins, Richard. The Selfish Gene. Oxford University Press, 2016.

[۳۰]

checks and balances

[۳۱]

Isik, Fikret, and Holland, James, and Maltecca, Christian. Genetic Data Analysis for Plants and Animal Breeding. Springer, 2017.

[۳۲]

Wilson, Edward, O. The Diversity of Life. Harvard University Press, 2010.

[۳۳]

common traits

[۳۴]

Snustad, Peter, and Simmons, Michael, J. Principles of Genetics. Wiley, 1999.

[۳۵]

Alon, Uri. An Introduction to Systems Biology: Design Principles of Biological Circuits. Chapman and Hall, 2019.

[۳۶]

Nookaew, Intawat. Network Biology. Advances in Biochemical Engineering and Biotechnology. Springer, 2017.

[۳۷]

spontaneous generation

[۳۸]

Lloyd, G. E. R. Early Greek Science: Thales to Aristotle. W. W. Norton & Company, 1974.

[۳۹]

Lehoux, Daryn. Creatures Born of Mud and Slime: The Wonder and Complexity of Spontaneous Generation. Johns Hopkins University Press, 2017.

[۴۰]

Aristotle had suggested that all inanimate matters have a living force within.

[۴۱]

Lloyd, G. E. R. The Ambivalences of Rationality: Ancient and Modern Cross-Cultural Explorations. Cambridge University Press, 2017.

[۴۲]

Francesco Redi

[۴۳]

Redi, Francesco. Experiments on the Generation of Insects. Forgotten Books (Reprint,) 2017.

[۴۴]

Anton van Leeuwenhoek

[۴۵]

Special Anniversary Issue of Science Digest. Lost Treasure of Anton Von Leeuwenhoek. March 1982.

[۴۶]

Wayne, Randy, O. Plant Cell Biology: From Astronomy to Zoology. Academic Press, 2018.

[۴۷]

Deamer, David, W. Assembling Life: How Can Life Begin on Earth and Other Habitable Planets? Oxford University Press, 2019.

[۴۸]

Alexander, Lori, and Mildenberger, Vivien. All in a Drop: How Antony van Leeuwenhoek Discovered an Invisible World. HMH Books for Young Readers, 2019.

[۴۹]

Garber, Steven Daniel. Biology: A Self-Teaching Guide. Wiley, 2002.

[۵۰]

As if a miniature human exists in every sperm

[۵۱]

Yount, Lisa. Antoni van Leeuwenhoek: Genius Discoverer of Microscopic Life (Genius Scientists and Their Genius Ideas.) Enslow Publications, Inc., 2015.

[۵۲]

Smith, Eric, and Morowitz, Harold, J. The Origin and Nature of Life on Earth: The Emergence of the Fourth Geosphere. Cambridge University Press, 2016.

[۵۳]

Johann Gregor Mendel in Brno

[۵۴]

Bardoe, Cheryl. Gregor Mendel: The Friar Who Grew Peas. Harry N. Abrams, 2015.

[۵۵]

Marantz Henig, Robin. The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, The Father of Genetics. Mariner Books, 2001.

[۵۶]

Mawer, Simon. Gregor Mendel: Planting the Seeds of Genetics. Harry N. Abrams, 2006.

[۵۷]

Gonick, L. and Wheelis, M. The Cartoon Guide to Genetics, 2nd  Edition. New York: HarperCollins, 1991.

[۵۸]

traits

[۵۹]

Van Gorp, Lynn. Gregor Mendel: Genetics Pioneer. Teacher Created Materials in Life Science Books, 2007.

[۶۰]

Bortz, Fred. The Laws of Genetics and Gregor Mendel (Revolutionary Discoveries of Scientific Pioneers.) Rosen Publishing Group, 2014.

[۶۱]

Mendel, Gregor, and Bateson, William. Experiments in Plant Hybridisation (Reprint.) Amazon Digital Services, 2017.

[۶۲]

dominant

[۶۳]

recessive

[۶۴]

Turner, Tanya. Who Was Gregor Mendel? Createspace Independent Publishing Platform, 2018.

[۶۵]

Bateson, William. Mendel’s Principles of Heredity: A Defence, with the Translation of Mendel’s Original Papers on Hybridisation. Cambridge University Press, 2009.

[۶۶]

atoms of inheritance

[۶۷]

Mann, Robert, W. and Hunt, David, R. and Lozanoff, Scott. Photographic Regional Atlas of Non-Metric Traits and Anatomical Variance in the Human Skeleton. Chales C. Thomas Publishing, Ltd., 1st Edition, 2016.

[۶۸]

Strachan, Tom, and Read, Andrew. Human Molecular Genetics. Garland Science, 5th Edition, 2018.

[۶۹]

alleles

[۷۰]

Alleles are sorted and distributed randomly

[۷۱]

Cuticchia, James, A. Genetics: A Handbook for Lawyers. American Bar Association, 2019.

[۷۲]

Pyeritz, Reed, E. and Korf, Bruce, R. and Grody, Wayne, W. Emery and Remoin’s Principles and Practice of Medical Genetics and Genomics: Foundations. Academic Press, 2018.

[۷۳]

Aisling, de Paor. Genetics, Disability and the Law: Towards an EU Legal Framework. Cambridge University Press, 2017.

[۷۴]

McKissick, Katie. What’s in Your Genes? From the Color of Your Eyes to the Length of Your Life, A Revealing Look at Your Genetic Traits. Adams Media, 2014.

[۷۵]

Anders, Mason. Heredity. Capstone Press, 2017.

[۷۶]

McKissick, Katie. What’s in Your Genes? From the Color of Your Eyes to the Length of Your Life, A Revealing Look at Your Genetic Traits. Adams Media, 2014.

[۷۷]

Coy, David. Acquired Traits. David Coy Publishers, 2012.

[۷۸]

Pedro-Salvador, Abdulateef, and Pedro, Muhammad. Introduction to Genetic Inheritance: A Mathematical Model. Independently Published, 2018.


 ———————-

«که آخِر ز وَسواسِ خاطرپَریش

پَسَند آمَدَش در نَظر کارِ خویش»

سعدی

«دریاب[۱]»

ر. رخشانی

دیدیم

دَغَل­ کاریِ‌ واعظانی زرنگ را

در دَرد‌هایِ سوگ

در ترسِ دوزخ و سُرورِ بِهشت

در مسجد و کِنِشت،

زیرِ قبایِ قوم‌ ها و قبیله‌‌ ها

در تَردستیِ‌ افعیانه­ ی نازپروریده ‌ها

در کژراهه ‌های صحیفه ­ها.

آنسوی ­تر،

شنیدیم آسودگانِ سَبکبارِ خواب را

که بر خاکِ واژگان

مَدهوشِ قندیلِ اسم و نام

چون پشته‌ های بار

عَلف‌ هایی از کلام

بر دوش می ‌‌کِشند.

هم آنان

آن قَلَم­ زنانِ باور

کاروانیانِ بنیادبر

که در وحشَتِستانِ آتش­ گرفته از اِدِعا

در دروغ، خرافات، “دعا”

یا در نهانخانه ­ی تظاهر به خواب

خُرناس می ‌‌کِشند،

بیچارگان هنوز

شادُروان و شامیانه ­ای

بر اَذهانِ عَوام­ الناس می ‌‌کِشند.

آه، ‌اِی بی ­خبر،

‌           اِی گُرگِرِفتِه از بیمِ مَحَک

که پَرپَر می ­زنی در غَریبِستانِ شَک‌،

دَستانِ پُر تَرَک

کمانِ فَلَک

کمینِ زمانه را دریاب.

‌‌اِی بی­ خبر از خَراباتِ مِهر

از چَرخه ­ی زمان و آفاتِ سِحر،

در میانه­ ی نزدیک-دورِ آشِنایی

نیازِ زمانه

راهکارِ ساختِ آشیانه را دریاب.

آه، اِی بی­ خبر، آی مَست

چُنانکِت بر آید ز دست،

فرا­سوی رفته ­ها

پنهان ­تر از نهُفته­ ها

در تَنگه ­راه‌ های عُبور از نگفته­ ها،

گل­ بوته‌ هایِ راستی‌

از جنس مِهر و نور را دریاب،

راه‌ های‌ بی ­بهانه

دور از فسون

فراتر از فَسانه را دریاب.

———————————–

[۱]

Rakhshani, R. Selected Poems. Craetespace, An Amazon.com Company, 2014.

—————————

بخش ۶۲ این نوشته


به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید

هنوز نظری اضافه نشده است. شما اولین نظر را بدهید.