نویسنده,علی مصلح
شغل,روزنامهنگار و منتقد فرهنگی هنری – بی بی سی فارسی
به عنوان بازیگری که از ابتدای دهه ۱۳۶۰ شناخته شد، طی حدود چهار دهه فعالیت بیوقفه، آتیلا پسیانی بیش از ۲۰۰ فیلم، سریال، تله فیلم، تله تئاتر و برنامه تلویزیونی و نمایش در کارنامه خود ثبت کرد.
این تعداد در میان همنسلانش بیسابقه و در تاریخ بازیگری ایران کمسابقه است. بخشی از این پرکاری به دلیل تثبیت او در نقشهای مکمل بود و البته چهره منعطفی که میتوانست قالبهای گوناگون به خود بگیرد و تغییر کند.
نکته مهم دیگر آن که آقای پسیانی با طیف متنوعی از سینماگران همکاری کرد. او ملاکهای ایدئولوژیک نداشت و به همین دلیل به فاصله کوتاهی از بازی در «مسافران» بهرام بیضایی، در «روز شیطان» مقابل دوربین رفت که بهروز افخمی به سفارش نهادهای امنیتی ساخته بود.
او در این فیلم نقش آدمکش/ تروریستی را داشت که حتی بیشتر از قهرمانهای فیلم -نیروهای امنیتی ایران- به یاد میماند و از علاقه بهروز افخمی به داستان و فیلم «روز شغال» میآمد.
طعنهآمیز است که آتیلا پسیانی تعدادی از مهمترین نقشهای خود را در همین تولیدات ایدئولوژیک همسو با سیاستهای جمهوری اسلامی بازی کرد؛ از «پرواز پنجم ژوئن» در نقش یک هواپیماربا تا «خاکستر سبز» که درباره جنگ بوسنی بود و هرچند فیلمی متفاوت در کارنامه ابراهیم حاتمیکیا به شمار میرود، ولی چندین سال بعد مشخص شد بخشی از حضور فرهنگی-تبلیغاتی ایران در جنگ بالکان و نقشآفرینی در دوگانه مسلمان-مسیحی در نبردهای بین بوسنی و صربستان بوده است.
فیلم خاکستر سبز
او همچنین سابقه حضور در چند فیلم رسول ملاقلیپور، یکی دیگر از مهمترین کارگردانان سینمای موسوم به «دفاع مقدس» را داشت و اگر آقای ملاقلیپور زودهنگام از دنیا نمیرفت، میتوان حدس زد همکاری این دو ادامه مییافت.
آتیلا پسیانی همچنین یکی از بازیگران ثابت فیلمهای عامه پسندی بود که حسین فرحبخش در مقام تهیهکننده یا کارگردان تولید میکرد و به علاوه از دهه ۱۳۸۰ به بعد حضورش در کمدیها و ملودرامهای تجاری پررنگ شد. به عنوان مثال، او در سال ۸۴ در شش فیلم سینمایی بازی کرد و در سال ۹۰ در پنج فیلم مقابل دوربین رفت.
تعداد قابل توجهی از این فیلمها، فارغ از موفقیت یا ناکامی در گیشه، حالا به یاد نمیآیند اما به هر حال قسمتی از سابقه فعالیت سینمایی آتیلا پسیانی هستند.
بخش مهم دیگر کارنامه او بازی در تعدادی از مهمترین آثار سینمایی بود که در دولت اول محمد خاتمی ساخته شدند و جریان فیلمهای اجتماعی با پیامهای تند و تیز را گسترش دادند و حتی باعث تولد مفهوم «سینمای دوم خرداد» شدند؛ عنوانی که خیلی زود به دلیل تشدید سانسور حکومتی در ایران طی سالهای بعد فراموش شد.
«دو زن» و «نیمه پنهان»، هردو ساخته تهمینه میلانی، «آب و آتش» و «شام آخر» هردو به کارگردانی فریدون جیرانی، «نسل سوخته» ساخته رسول ملاقلیپور و «آواز قو» به کارگردانی سعید اسدی همگی از فیلمهای کارنامه او بودند که در فاصله سالهای ۷۶ تا ۸۰ و در فضای ناشی از آزادی موقت اعطا شده به فیلمسازان توسط مقامهای وقت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ساخته شدند؛ آثاری که یک دهه بعد امکان ساخت آنها محال به نظر میرسید.
آتیلا پسیانی در کنار نیکی کریمی در فیلم «دو زن»
فعالیت او در تلویزیون هم از این قاعده پیروی میکرد؛ او با افراد متفاوتی کار کرد و تنوع ژانری آثارش به اندازه سینما بود؛ از کمدیهای «محله بروبیا» و «محله بهداشت» تا سریال جنگی «سیمرغ» تا ملودرام «گمگشته» تا سریالهای مهمتری مانند «اولین شب آرامش» و «زیر تیغ».
اما در روندی کاملا متفاوت، آتیلا پسیانی در فضای تئاتر یکی از مهمترین بازیگران و کارگردانان هنر نمایش بعد از انقلاب است و هرچند کارنامه قطوری دارد، اما سلیقهای کاملا متفاوت را دنبال میکرد.
او که فعالیت در تئاتر را با پیوستن به «کارگاه نمایش» در دهه ۱۳۵۰ آغاز کره قودد، بعد از انقلاب در روندی کاملا متضاد با کارنامه سینماییاش، یکی از پرچمداران تئاتر تجربی باقی ماند و این روند را به عنوان کارگردان تا دهه ۱۳۹۰ ادامه داد.
شاید مانند بسیاری از هنرمندان قبل و بعد از خود، بخشی از پرکاریاش در سینما و تلویزیون به این دلیل بود که بتواند در تئاتر با خیال راحت علائق واقعی خود را پی بگیرد و در این زمینه کاملا موفق بود.
به جز فرزندانش، ستاره و خسرو، که وارد عرصه بازیگری شدند، عدهای از مهمترین کارگردانان و بازیگران تئاتر دو دهه اخیر یا از شاگردان او بودند یا با الهام گرفتن از او و سنت تئاتر تجربی توانستند خود را در فضای نمایش ایران تثبیت کنند و بعضی از آنها به چهرههای سرشناس سینما و تلویزیون نیز تبدیل شدند.
باید به این نکته هم توجه کرد که تعداد زیاد آثار سینمایی و تلویزیونی آتیلا پسیانی نافی کیفیت کارش نبود. کمتر هنرپیشهای از همنسلان او توانست حد استانداردی از توانایی بازیگری را حفظ کند و به علاوه توانایی فوقالعاده خود برای نقشآفرینی در نقشهای متفاوت را به نمایش بگذارد.
برای او کوتاهی و بلندی یا مثبت و منفی بودن نقش مهم نبود و در قالب هر شخصیتی میتوانست تماشاگر را متقاعد کند. به جز آدمکش فیلم «روز شیطان»، یکی از به یادماندنیترین فیلمهای او بازی در نقش مرد/شوهر شیطانصفت و متعصب فیلم «دو زن» بود و توانست کابوس بسیاری از زنان ایرانی زخمخورده را روی پرده سینما تجسم ببخشد.
یا حضور او در «آب و آتش» در نقش دلال محبتی که رابطهای بیمارگونه و سادیستی با شخصیت زن اصلی فیلم (با بازی لیلا حاتمی) داشت و در انتها به شکلی خشونتآمیز او را به قتل میرساند، بیش از بازی پرویز پرستویی به عنوان بازیگر نقش اول مرد این فیلم در یاد میماند.
آتیلا پسیانی از این که با لحظههای تیرهوتار هراسانگیز و شخصیتهای بهشدت منفی، در حافظه تماشاگر باقی بماند، ابایی نداشت و راز موفقیتش در مقام بازیگر آن بود که هنگام تماشای او در قالب شخصیتهای شیطانی و منفی، قانعکننده به نظر میرسید و بازیهای سابقش مزاحم ذهن تماشاگر نمیشد.
افسوس بزرگ درباره این بازیگر-کارگردان مهم سینما، تئاتر و تلویزیون، بیماری طولانی بود که باعث شد در سالهای اخیر کناره بگیرد و در نهایت مرگ زودهنگامش اجازه نداد سالهای بیشتری فعالیت کند و به خاطرات تماشاگران بیفزاید.
مجموعه ویژگیهای کارنامه پربار او را میتوان در تصاویر مراسم تشییع او دید؛ حضور پرتعداد چهرههایی که در موقعیتهای مشابه نمیتوانند یا نمیخواهند کنار هم جمع شوند، اما نام آتیلا پسیانی همه آنها را برای وداع با یکی از شمایلهای سینما و تئاتر چهار دهه اخیر ایران گرد هم آورده بود.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید