«عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۶مرداد۱۴۰۴ در یک برنامه تلویزیونی که از شبکه تهران پخش شد ادعا کرد: «اگر اسنپ بک اجرا شود تحریم تازهای اضافه نمیشود و بهلحاظ اقتصادی، تفاوتی ایجاد نمیکند.» او در عین حال تصریح کرد: «از لحاظ سیاسی تاثیراتی دارد. ما ذیل فصل هفت منشور سازمان ملل قرار میگیریم، قطعنامههای قبلی برمیگردد و قطعا اینها خسران و زیان است.»
عباس عراقچی پیشتر اجرای اسنپ بک را معادل حمله نظامی عنوان کرده بود.
آیا اجرای اسنپ بک با تحریمهای تازه اقتصادی همراه نیست؟ آیا اجرای اسنپ بک بهلحاظ اقتصادی تاثیری بر اقتصاد تحریم شده ایران ندارد؟ تاثیر اجرای اسنپ بک و پیامد قرار گرفتن ذیل فصل هفت منشور سازمان ملل متحد چیست؟ «ایرانوایر» در این گزارش، به این پرسشها پاسخ میدهد.
***
اسنپبک/Snapback چیست؟
«بازگشت خودکار تحریمها» را اصطلاحا در حقوق بینالملل و روابط دیپلماتیک، اسنپبک میگویند. به عبارت دیگر، معمولا در توافقات بینالمللی بندی گنجانده میشود که اگر کشوری که در نتیجه توافق از تحریمها معاف میشود، به تعهدات خود عمل نکند، سایر طرفین توافق میتوانند بدون تصویب مجدد یا مذاکرات طولانی تحریمهای پیشین را دوباره بهطور کامل و سریع بازگردانند و اجرا کنند.
ایران پیش از توافق برجام ذیل فصل هفت منشور سازمان ملل قرار گرفته و طی قطعنامههای ۱۶۹۶ (۲۰۰۶)، ۱۷۳۷ (۲۰۰۶)، ۱۷۴۷ (۲۰۰۷)، ۱۸۰۳ (۲۰۰۸)، ۱۸۳۵ (۲۰۰۸) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰) از سوی این نهاد بینالمللی مشمول تحریمهای گستردهای شده بود که با توافقنامه برجام، تمام این تحریمها لغو شد.
آیا اسنپ بک در توافقنامه برجام پیشبینی شده است؟
بله، براساس بند ۱۲ قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد که در تاریخ ۲۰جولای۲۰۱۵ به تصویب رسید، اسنپ بک، در توافقنامه برجام پیشبینی و مقرر شده «شورای امنیت تصمیم میگیرد با عمل بر اساس ماده ۴۱ منشور ملل متحد که اگر شورای امنیت طبق بند ۱۱ پیشنویس قطعنامهای را برای ادامه لغو تحریمهای مندرج در بند ۷ (الف) تصویب نکند، آنگاه از ساعت ۱۲ شب به وقت گرینویچ، پس از گذشت سی روز از تاریخ اطلاعیه به شورای امنیت که در بند ۱۱ توصیف شده، تمامی مفاد قطعنامههای ۱۶۹۶ (۲۰۰۶)، ۱۷۳۷ (۲۰۰۶)، ۱۷۴۷ (۲۰۰۷)، ۱۸۰۳ (۲۰۰۸)، ۱۸۳۵ (۲۰۰۸) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰) که براساس بند ۷ (الف) لغو شده بودند، مجددا به همان شیوهای که پیش از تصویب این قطعنامه اجرا میشدند، لازمالاجرا خواهند بود و تدابیر مندرج در بندهای ۷، ۸ و ۱۶ تا ۲۰ این قطعنامه لغو میشوند، مگر آنکه شورای امنیت تصمیم دیگری اتخاذ کند.»
اسنپ بک در ضمیمه توضیحی توافقنامه برجام نیز مورد تاکید قرار گرفته و اعتبار لغو تحریمها به متعهد ماندن ایران به مفاد برجام مشروط شده است.
تاثیر اجرای اسنپ بک بر اقتصاد ایران؛ آیا تحریم تازهای اضافه میشود؟
اجرای اسنپ بک یا بازگشت خودکار تحریمها، بهمنزله تصویب تحریم تازه نیست، بلکه تمام تحریمهایی که در نتیجه توافقنامه برجام لغو شده بود، مجدد احیا میشود. ایران پیش از توافقنامه برجام از سوی سازمان ملل، این تحریمها را تجربه میکرد:
- تحریمهای تسلیحاتی (قطعنامههای ۱۷۴۷ (۲۰۰۷) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰))
صادرات و واردات هر نوع سلاح متعارف (خرید یا فروش اسلحه، مهمات، خودروهای زرهی، هواپیما، ناو جنگی و …)، آموزش، پشتیبانی فنی مرتبط با تجهیزات نظامی ممنوع بود.
- محدودیتهای هستهای (قطعنامههای ۱۶۹۶ (۲۰۰۶)، ۱۷۳۷ (۲۰۰۶)، ۱۸۰۳ (۲۰۰۸) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰))
هرگونه فعالیت مربوط به غنیسازی اورانیوم و بازفرآوری پلوتونیوم، انتقال فناوری یا تجهیزات مرتبط با فعالیتهای هستهای حساس به ایران ممنوع و همکاریهای علمی و فنی با نهادهای هستهای ایران مسدود شده بود.
- تحریمهای مالی و بانکی (قطعنامههای ۱۷۳۷ (۲۰۰۶)، ۱۸۰۳ (۲۰۰۸) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰))
داراییها و منابع مالی ایران در بانکهای خارجی مسدود و دسترسی ایران به آن ممنوع بود. فعالیت بانکهای ایرانی در کشورهای عضو سازمان ملل و تعامل مالی با نهادها و اشخاصی که در فهرست تحریمهای هستهای شورای امنیت قرار گرفتهاند، ممنوع بود.
- محدودیت در کشتیرانی و هواپیمایی (قطعنامه ۱۹۲۹ (۲۰۱۰))
بازرسی کشتیها و هواپیماهای ایران در بنادر و فرودگاههای کشورهای عضو سازمان ملل اجباری و ارائه خدمات بندری، تعمیرات، سوخترسانی یا بیمه به ناوگان کشتیهای مرتبط با ایران، ممنوع بود.
- محدودیتهای مربوط به اشخاص و نهادها (قطعنامههای ۱۷۳۷ (۲۰۰۶)، ۱۷۴۷ (۲۰۰۷)، ۱۸۰۳ (۲۰۰۸) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰))
بسیاری از مقامها و شرکتهای حقوقی نظامی، مدیران صنایع دفاعی و هستهای، بانکها، خطوط کشتیرانی، هواپیمایی و …، در لیست تحریمهای قرار گرفته و سفر آنها به کشورهای عضو سازمان ملل متحد، ممنوع اعلام شده بود.
آیا این تحریمها الان وجود ندارد؟
تمام این تحریمها درحالحاضر وجود دارد، ولی دو نکته را نباید فراموش کرد:
۱. درحالحاضر این تحریمها بهصورت یکجانبه از سوی آمریکا یا اتحادیه اروپا علیه ایران اعمال میشود. با اجرای اسنپ بک، دیگر این تحریمها تحریم یکجانبه نیست، بلکه تحریمهای وضع شده از سوی سازمان ملل متحد است و برای تمام کشورهای عضو لازم الاجراست. در واقع، اثر تحریمها جهانی میشود.
۲. با اجرای اسنپ بک، حتی کشورهایی که امروز با ایران کار میکنند، مثل روسیه، چین، هند، ترکیه و … هم مجبور به رعایت تحریمها میشوند، چون در غیر این صورت، با مجازات سازمان ملل روبهرو خواهند شد.
در نتیجه اسنپ بک:
- فشارهای اقتصادی به اقتصاد نحیف ایران تشدید میشود.
- محدودیتهای بانکی، مالی و تجاری تشدید و جلب سرمایهگذاری خارجی و دسترسی به فناوری قطع میشود.
- هر پروژه بلندمدت صنعتی و زیرساختی که در دست اقدام باشد، بهدلیل خروج طرفهای خارجی نیمهکاره رها خواهد شد.
- شوک منفی با بازار ارز وارد، ارزش پول ملی کاهش و تورم افزایش خواهد یافت.
- صادرات و واردات کاهش و تامین مواد اولیه و تجهیزات در بازار سیاه، قیمت تمام شده بالاتری به ایران تحمیل میکند.
- هزینه مبادلات مالی بهدلیل توسل به واسطههای و مسیرهای غیرمستقیم افزایش مییابد.
- تلاش ایران برای خروج از لیست سیاه FATF ناکام خواهد ماند و عملا غیرممکن خواهد شد.
به همین دلیل، «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پیشتر اجرای اسنپ بک را معادل حمله نظامی ارزیابی کرده بود؛ چراکه اسنپ بک ضربه مهلکی بر اقتصاد، زیرساختها و مبادلات تجاری ایران وارد خواهد کرد.
ورود مجمع تشخیص مصلحت نظام به تبعات اقتصادی اسنپ بک
برخلاف اظهارات وزیر امور خارجه که اجرای اسنپ بک را بهلحاظ اقتصادی برای ایران بیتفاوت عنوان کرده، «مجمع تشخیص مصلحت نظام» روز ۳۱تیر۱۴۰۴ جلسهای با حضور جمعی از مقامها و چهرههای اقتصادی ایران برگزار کرده، تا راهکارهای مقابله با اسنپ بک را بررسی کنند.
«محمدرضا پورابراهیمی»، رییس کمیسیون اقتصادی، بازرگانی و اداری دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام، در خصوص این جلسه گفته: «باید راهکارهای کاهش هزینههای این موضوع (اجرای اسنپبک) بررسی شود. آثار و تبعات اقتصادی ناشی از اجرای اسنپ بک را نباید آنقدر دستکم و بیارزش دانست که مسوولان نظام بگویند فرقی نمیکند که اسنپ بک اجرا شود یا نه و نیز نه آنچنان تصویر اشتباهی ساخت که اجرای آن، هزینههای غیر قابل توصیف بر کشور وارد خواهد کرد.»
او گفته: «در این جلسه مقرر شد ۵ محور اساسی که در صورت اجرای مکانیسم ماشه در اداره کشور هزینه اقتصادی ایجاد میکند، شامل ۱. مدیریت کالای اساسی، ۲. تجارت و نحوه تسویه مبادلات پولی و بانکی، ۳. فروش نفت، ۴. حمایت از کسب و کارها و ۵. مدیریت انرژی، مورد بررسی دقیق قرار گیرد.» در واقع، اقتصاددانان ایرانی معتقدند اجرای اسنپ بر اقتصاد ایران تاثیر منفی دارد و باید برای آن آماده شد.
جمعبندی
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران مدعی شده: «اگر اسنپ بک اجرا شود تحریم تازهای اضافه نمیشود و بهلحاظ اقتصادی، تفاوتی ایجاد نمیکند.»
بررسیهای ایرانوایر نشان میدهد:
- اسنپ بک مجوز تصویب تحریم تازه نیست، بلکه تمام تحریمهای لغو شده سازمان ملل را بهصورت خودکار بازمیگرداند.
- بازگشت خودکار تحریمهای سازمان ملل علیه ایران، بهمنزله جهانی شدن فشار علیه ایران است؛ چراکه درحالحاضر تقریبا تمام تحریمهایی لغو شده سازمان ملل بهصورت یکجانبه از سوی آمریکا و یا اتحادیه اروپا اعمال میشود، ولی بازگشت تحریمهای سازمان ملل یعنی لازمالاجرا شدن تحریمها برای تمام کشورهای عضو سازمان ملل متحد.
- ایران بهرغم تحریمهای آمریکا و اتحادیه اروپا، همکاریهایی با کشورهای عضو اتحادیه بریکس (چین، هند، روسیه، ترکیه و …) دارد، با اجرای اسنپ بک، همه این کشورها مکلف به قطع رابطه تجاری، مالی و … با ایران میشوند، در غیراینصورت، باید منتظر اقدام سازمان ملل باشند.
بنابراین درست است که اسنپ تحریم تازهای به همراه ندارد، ولی بازگشت تحریمهای سازمان ملل و قرار گرفتن مجدد ایران ذیل فصل هفت منشور سازمان ملل متحد، ضربه مهلک بر اقتصاد، زیرساختها و تجارت بینالمللی ایران وارد و کشتیرانی و هواپیمایی ایران را کاملا تعطیل میکند. از این رو، ایرانوایر به ادعای عباس عراقچی مبنیبر اینکه «اگر اسنپ بک اجرا شود تحریم تازهای اضافه نمیشود و به لحاظ اقتصادی تفاوتی ایجاد نمیکند»، نشان «دروغ پینوکیو» میدهد.
«دروغ پینوکیو»، اظهاراتی است که عدم صحت آنها قبلا ثابت شده است یا براساس تحقیقات و مدارک موجود کذب از کار درآمدهاند و یا بهعبارتی، یک دروغ عیان هستند.
برای کسب اطلاعات بیشتر درباره روششناسی راستیآزمایی در ایرانوایر، اینجا را کلیک کنید.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید