«محمود شهمرادی» سر محیطبان منطقه «سولگرد» پارک ملی گلستان نیمه مرداد ۱۴۰۴ در حالی به ضرب گلوله شکارچیان غیرمجاز کشته شد که نخستین تحقیقات پلیس نشان میدهد این افراد سابقهدار بوده و پرونده باز در دادگاه داشتهاند.
محیطبان ۴۷ ساله پارک ملی گلستان، ساعت ۵ بعدازظهر روز ۱۵مرداد۱۴۰۴ پسازآن که با همکارانش رد شکارچیان غیرمجاز را زده و آنها را تعقیب میکرد در یک درگیری مستقیم، از فاصله نزدیک هدف شلیک گلوله قرار گرفت و جان باخت. پارک ملی گلستان ۱۰۲ روز قبل از قربانی شدن محمود شهمرادی نیز شاهد کشتهشده، «کاظم (یاسر) مصدق»، یکی دیگر از محیطبانان این منطقه حفاظتشده به ضرب گلوله شکارچیان غیرمجاز بود. ۶۴ روز پیش از قربانی شدن شهمرادی، «هدایتالله دیدهبان» محیطبان و سرپرست منطقه حفاظتشده خاییز نیز با شلیک شکارچیان به سرش کشته شد.
پلیس اعلام کرده هر دو شکارچی متخلف که گفته میشود یکی از آنها ضارب اصلی محمود شهمرادی بوده دستگیرشدهاند. پیشتر ۲ ضارب محیطبان دیگر پارک ملی گلستان نیز شناسایی و دستگیرشده و تحت رسیدگی قضایی قرار گرفتند. بااینحال باوجود گذشت بیش از دو ماه از زمان قربانی شدن هدایتالله دیدهبان دو متهم در پرونده قتل او دستگیر ولی ضارب اصلی هنوز متواری است. به نظر میرسد برخورد قضایی با شکارچیان متخلف بازدارندگی لازم برای حفاظت از محیطبانان و همچنین طبیعت را ندارد.
محمود شهمرادی و ۱۲ سال حفاظت از طبیعت
محمود شهمرادی اهل روستای «الفجر» شهرستان مینودشت استان گلستان، متولد سال ۱۳۵۷ بود. پدرش را که از رزمندگان جنگ ۸ ساله ایران و عراق بود طی همان جنگ از دست داد.
۱۲ سال قبل به استخدام سازمان حفاظت محیطزیست درآمد و ابتدا در سر محیطبانی دشت مشغول خدمت شد. پارک ملی گلستان ۹ پاسگاه محیطبانی به نامهای سولگرد، تنگه راه، تنگه گل، شارلق، دشت، میرزابایلو، آلمه، لهندور و زاو دارد.
شهمرادی پس از بازنشستگی جلیل حسنزاده سر محیطبان سابق سولگرد، کمتر از دو سال قبل بهعنوان سر محیطبان سولگرد منصوبشده بود.
صفحه اینستاگرامش از ۲۹فروردین۱۴۰۳ بهروز نشده اما ۲۷ تصویر در آن منتشرشده که نمایی از زندگی و تلاشهایش در حفاظت از پارک ملی گلستان به ما میدهد. در میان عکسهایی که او از کار وزندگیاش منتشر کرده تصاویری از «تاجمحمد باشقره» دیگر محیطبان پارک ملی گلستان که ۲۵تیر۱۳۹۷ به ضرب گلوله شکارچیان غیرمجاز کشته شد نیز دیده میشود.
ازآنچه در صفحه اینستاگرامش به اشتراک گذاشته میتوان نمایی از زندگی فرزندانش در دل طبیعت را ازنظر گذراند، ازجمله تصویری از نقاشی دخترش که از پاسگاه محیطبانی کشیده یا تصویری از پسرش مقابل ایستگاه محیطبانی سولگرد.
پسرش «یعقوب» حدودا ۱۵ ساله است و در یکی از فیلمهایی که در پارک ملی گلستان از رویت یک خرس گرفتهشده همراه او بوده است.
«نیما عسگری» مستندساز حیاتوحش در توصیف او در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشتهاست: «در دیدار جوری رفتار میکرد که به دل نمینشست؛ اما بعد از کمی رفتوآمد و همسفرگی و چند بار کوهپیمایی دوستیمان جوری پایدار شد که نمیتوانم و نمیخواهم رفتنش را باور کنم».
بر اساس روایتی که عسگری نوشته بعدازآن که «مهدی تیموری» مدیر سابق پارک ملی گلستان دوربینی برای ثبت گزارش به او داد عاشق آن شد و مرتب از گونههای مختلف ازجمله پلنگ و خرس در این منطقه حفاظتشده تصویر میگرفت که ازجمله همان فیلمی است که خرس در نزدیکی پسرش هم دیده میشود.
«وحید خیرآبادی»، معاون فنی اداره کل حفاظت محیطزیست استان گلستان درباره شهمرادی به روزنامه هممیهن گفتهاست: «او دو ماه پیش، یکی از متهمان پرونده تاجمحمد باشقره را در همین پارک ملی دستگیر کرده بود؛ مردی که دوباره برای شکار غیرمجاز به منطقه آمده بود، آنهم درحالیکه پروندهای بازدارد».
نیمه مرداد امسال شهمرادی به همراه همکارانش بر اساس شواهد و رد بهجامانده از شکارچیان غیرمجاز مشغول تعقیب آنها شد. سرانجام وقتی دو شکارچی را غافلگیر کرده و به دام انداخت دستگیری این دو پیچیدهتر از تعقیب و ردزنی آنها شد زیرا یکی از شکارچیان که هنوز پلیس هویت او را اعلام کرده در فاصله نزدیک اقدام به شلیک به سینه شهمرادی کرد.
بر اساس فیلمی که از اظهارات یکی از متهمان پرونده منتشرشده، تیراندازی در فاصله نزدیک صورت گرفته و سپس ضارب از محل متواری شده است.
به گفته شاهدان، درگیری اولیه با شلیک شکارچیان بهسوی محیطبانان حدود ساعت ۵ بعدازظهر آغازشده است. بااینحال تنها ۳ ساعت پسازآن که شهمرادی به ضرب گلوله کشته شد ضارب در شهر آشخانه واقع در استان خراسان شمالی دستگیرشده است.
معاون فنی اداره کل حفاظت محیطزیست استان گلستان همچنین به این نکته اشارهکرده که هر دو شکارچی متخلفی که در پرونده قتل شهمرادی دستگیرشدهاند سال گذشته به دلیل شکار غیرقانونی دو راس قوچ دستگیرشده و به پرداخت جریمه محکومشده بودند.
حق ما نیست اینجوری بمیریم
«حق ما نیست اینجوری بمیریم» جمله «ارسلان باغانی» یکی از محیطبانانی است که نیمه مرداد ۱۴۰۴ برای انتقال جسد محمود شهمرادی از ارتفاعات سولگرد به مینودشت آمده بود. فیلمی که از انتقال جسد این محیطبان در شبکههای اجتماعی پربازدید شد جمله تاثیرگذار دیگری هم دارد. در آن فیلم ارسلان باغانی علاوه بر تاکید بر تلاش محیطبانان برای حفظ تنوع محیطزیستی میگوید: «بدانید که ما چطور کشته میشویم…». جملهای که شاید بیش از هر چیز یادآور جملاتی بود که پیشتر هدایتالله دیدهبان از مشکلات محیطبانی بدون حمایت صریح قانون گفته بود. زمانی که دیدهبان به ضرب گلوله کشته شد، ویدئویی از او بارها در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد که میگفت: «هنوز ماندهایم این اسلحهای که دولت به دست ما داده تحت چه شرایطی باید متخلف را با آن بزنم».
آنچه پشت محیطبانان در حفاظت از طبیعت و تنوع زیستی را خالی کرده صرفا بلااستفاده بودن سلاحشان به دلیل پیچیدگی و عدم صراحت قانون نیست. بهجز آنکه طبق استاندارد باید به ازای هر هکتار مساحت مناطق حفاظتشده باید یک نفر محیطبان داشته باشیم و الان فقط ۳هزار محیطبان داریم مشکل نداشتن تجهیزات و ابزارهای لازم برای کارشان هم مطرح است. ازجمله اینکه چهبسا ابزارهای مدرن از رویارویی چهره به چهره محیطبان با شکارچی میکاست. ابزارهایی چون پهپاد و دوربینهای رصد مدرن؛ اما محیطبانان حتی جیره غذایی کافی برای ۱۵ روزی که بهطور شبانهروزی در منطقه حفاظتشده مشغول کار هستند هم ندارند.
اخیرا «امیرحسین نظری»، سخنگوی فراکسیون محیطزیست مجلس گفته «نبود تجهیزات پیشرفته جان محیطبانان را تهدید میکند» و وعده داده که مجلس به دنبال رفع خلاهای قانونی در مسیر استفاده محیطبانان از سلاح است.
کمرنگ بودن توجه به حفاظت از طبیعت را حتی در جای دیگری هم میتوان لمس کرد. روز شنبه ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ وقتی انعکاس قربانی شدن محمود شهمرادی در میان مطبوعات را بررسی کنید میبینید در میان ۱۴۰ روزنامه، فقط روزنامه «اعتماد» عکس یک و روزنامه «پیام ما» تیتر یک خود را به قتل سومین محیطبان در سال ۱۴۰۴ اختصاص دادهاند و روزنامه هممیهن نیز در یکی از تیتر گوشواره صفحه به این موضوع پرداخته است.
از سوی دیگر به نظر نمیرسد «شینا انصاری» معاون رییسجمهور و رییس سازمان حفاظت محیطزیست بهجز اظهارنظر برنامه عملی در حمایت از محیطبانان در دست داشته باشد کما اینکه او صرفاً در مراسم تشییع آنان شرکت میکند و مشابه آنچه قبلا گفته بود تاکید کرده «ریخته شدن خون محافظان طبیعت برای حفظ تنوع زیستی کشور پذیرفتنی نیست».
مشکل فقط قانون بهکارگیری سلاح و ضعف این قانون نیست
با قربانی شدن شهمرادی تعداد محیطبانانی که طی ۵ دهه اخیر جانشان را در این راه ازدستدادهاند به ۱۵۴ نفر رسیده است. درعینحال رضا رستگار ۱۳ مرداد امسال آمار «شهدای محیطبان» را ۱۲۴ نفر اعلام کرده که سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران شهادت ۴۹ نفر از آن را احراز کرده است.
بهجز تلفات جانی یعنی قربانی شدن محیطبانان و گاه شکارچیان متخلفی که به ضرب گلوله محیطبانان کشتهشدهاند آسیبهای دیگری هم به محیطبانان واردشده است. برای مثال سال گذشته «اسماعیل عرب» با حمله فرد متخلف با تبر در پارک ملی پابند در استان مازندران آسیب دید. در اصفهان یکی از محیطبانان از ناحیه چشم هدف شلیک قرار گرفت و دستکم و محیطبان در منطقه حفاظتشده دنا مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. روزنامه اعتماد در گزارشی نوشته دستکم ۴۰۰ محیطبان در حین حفاظت از طبیعت به ضرب متخلفان جراحتدیدهاند.
«کیومرث قرهطوقه» از فعالان محیطزیست خراسان شمالی به تحلیل تلفات بالای نیروی انسانی در حفاظت از طبیعت به دلیل حل نکردن تعارض منافع توسط سازمان حفاظت محیطزیست پرداخته و به ایرانوایر میگوید:«مشکل اصلی به نبود سیاست مشخص سازمان حفاظت محیطزیست بهویژه در روشهای حفاظتی جدید برمیگردد. ازجمله اینکه بهصورت آزمایشی طرح حفاظت مشارکتی در پارک ملی گلستان به اجرا درمیآید اما از دل آنیک سیاست واحد و رویه عملی استخراج نمیشود».
بر اساس اطلاعاتی که به دست ایرانوایر رسیده جمعیت حیاتوحش در پارک ملی گلستان به دلیل بهکارگیری شیوه حفاظت مشارکتی از ۲هزار راس به ۱۲ هزار راس رسیده و همین جذابیت منطقه را برای شکار بیشتر کرده اما بهتناسب به وجود آمدن چنین جذابیتی هیچ برنامه دیگری برای مدیریت این وضع ازجمله چگونگی مواجهه با شکارچیان غیرمجاز به کار بسته نشده است.
قرهطوقه به مشکل دیگری در اداره پارک ملی گلستان وجود دارد اشارهکرده و میافزاید: «در محدوده پارک ملی گلستان قومیتهای مختلفی وجود دارد و همین تنوع سبب ایجاد جریانهایی شده که ضرورت دارد از دل تجربه حفاظت مشارکتی که از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۲ به اجرا درآمد یک سازوکار مشخص و شفاف بیرون آید و همه ذینفعانی که در این محدوده زندگی میکنند در آن نقش داشته و حتی منتفع شود».
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید