۱. مقدمه

از زمان استقرار رژیم ولایی در سال ۱۳۵۷، سیاست خارجی ایران بر تقابل گفتمانی و راهبردی با ایالات متحده و بخش عمده‌ای از نظم بین‌المللی غرب‌محور استوار بوده است. پیامد این رویکرد، انباشت تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های مالی و انزوای فزاینده در نظام بین‌الملل بوده که به‌ویژه از دهه ۱۳۹۰ به بعد شدت گرفته است. در چنین بستری، حاکمیت ولایی ایران به‌طور عملی به سمت تعمیق روابط با قدرت‌های غیرغربی، به‌ویژه چین و روسیه، سوق یافته است. جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ و متعاقب آن، جنگ دوازده‌روزه ایران-اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ که طی آن زیرساخت‌های نظامی و هسته‌ای ایران هدف حملات گسترده قرار گرفت، این وابستگی را وارد مرحله‌ای جدید کرد. واکنش محدود چین و روسیه به این بحران‌ها–عمدتاً در سطح حمایت‌های دیپلماتیک–پرسش‌های مهمی را درباره ماهیت واقعی این روابط و میزان تعهد شرکای شرقی ایران برانگیخته است. این مقاله می‌کوشد با رویکردی تحلیلی و آکادمیک، نوع وابستگی حاکمیت ولایی ایران به چین و روسیه را تبیین و پیامدهای آن را بررسی کند.

۲. چارچوب نظری: رئالیسم و وابستگی متقابل نامتقارن

تحلیل این روابط در چارچوب رئالیسم کلاسیک و نئورئالیسم قابل فهم است؛ جایی که دولت‌ها بازیگرانی عقلانی تلقی می‌شوند که در پی بیشینه‌سازی منافع و امنیت و کمینه نمودن ریسکهای خود هستند. در این چارچوب، اتحادها غالباً ماهیتی ابزاری و معامله‌ای دارند و تا زمانی تداوم می‌یابند که منافع طرفین تأمین شود. در تکمیل این دیدگاه، مفهوم «وابستگی متقابل نامتقارن» (Keohane & Nye) نشان می‌دهد که اگرچه دو یا چند کشور ممکن است به یکدیگر وابسته باشند، اما هزینه‌ها و پیامدهای این وابستگی به‌طور برابر توزیع نمی‌شود. در چنین وضعیتی، بازیگری که گزینه‌های جایگزین کمتری دارد، در موقعیت ضعیف‌تر قرار می‌گیرد. استدلال این مقاله آن است که حاکمیت ولایی ایران در روابط خود با چین و روسیه دقیقاً در چنین موقعیتی قرار دارد.

۳. زمینه تاریخی و ژئوپلیتیک روابط

پس از پایان جنگ سرد، ایران به‌تدریج سیاست «نگاه به شرق» را به‌عنوان پاسخی به فشارهای غرب دنبال کرد. عضویت دائم در سازمان همکاری شانگهای، پیوستن به بریکس و امضای توافق‌های بلندمدت با چین (۲۵ ساله در ۲۰۲۱) و روسیه (۲۰ ساله در ژانویه ۲۰۲۵) نمادهای نهادی این چرخش هستند. با این حال، اجرای این توافق‌ها محدود و اغلب فاقد شفافیت بوده است. جنگ اوکراین، رژیم ولایی را به یکی از تأمین‌کنندگان مهم تسلیحات روسیه تبدیل کرد، در حالی که جنگ دوازده‌روزه ۲۰۲۵ آزمونی جدی برای این روابط بود. خودداری چین و روسیه از مداخله مستقیم نظامی در حمایت از ایران، نامتقارن و غیرالزام‌آور بودن این روابط را برجسته ساخت.

۴. ابعاد وابستگی

۴.۱. وابستگی اقتصادی

وابستگی اقتصادی ایران به چین بسیار بالاست. چین در سال‌های اخیر حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران را–عمدتاً با تخفیف‌های قابل توجه و سازوکارهای مالی غیرشفاف–خریداری کرده است. این وضعیت، ایران را به تأمین‌کننده‌ای ارزان و کم‌قدرت در زنجیره انرژی چین بدل کرده و شباهت‌هایی با الگوهای وابستگی نیمه‌مستعمره‌وار ایجاد کرده است. در مقابل، روابط اقتصادی با روسیه محدودتر و بیشتر رقابتی است، به‌ویژه در بازار جهانی انرژی.