‌فرزانه احمدی: بخشی از آثار تاریخی کشور در جریان جنگ ۴۰روزه آسیب دیده‌اند. وزیر میراث فرهنگی میزان خسارت وارده به این آثار را حدود ۷.۵ همت اعلام کرده است، د‌رحالی‌که بودجه مصوب برای وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در سال جدید حدود چهار همت تعیین شده است. به نظر می‌رسد برای مرمت میراث فرهنگی آسیب‌دیده، کمبود اعتبار زیادی وجود داشته باشد. محسن طوسی، سرپرست اداره کل حفظ، احیا و مرمت بناها، بافت‌ها و محوطه‌های تاریخی وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است. او تأکید می‌کند مرمت بناهای آسیب‌دیده از جنگ زمان‌بر است و بودجه زیادی می‌خواهد. عدد ۷.۵‌همتی که برای مرمت‌ها در نظر گرفته شده، جمع میزان خسارات وارد‌شده به آثار تاریخی و فرهنگی است. برای تأمین هزینه‌‌ها باید از کمک‌های مردمی استفاده کرد. او در گفت‌وگو با «شرق» توضیح بیشتری درباره میزان خسارت‌ها و آغاز مرمت‌ها می‌دهد.

‌درباره آخرین وضعیت آثار تاریخی که در جنگ آسیب دیده‌اند، توضیح می‌دهید؟

طبق آخرین آمار، ۱۴۹ اثر خسارت دیده‌اند. این آثار را از نظر میزان آسیب در شش سطح دسته‌بندی کرده‌ایم که شامل طیفی از تخریب شیشه‌ها و پنجره‌ها تا آسیب‌های سازه‌ای است. در میان آثاری که آسیب سازه‌ای دیده‌اند، ۱۷ اثر با مالکیت بخش خصوصی وجود دارد. ۴۰ اثر در اختیار وزارت میراث فرهنگی و ۹۴ اثر هم در اختیار سایر دستگاه‌هاست. از این میان حدود ۱۴ اثر تاریخی، آسیب سازه‌ای درجه یک پیدا کرده‌اند.

‌‌ چه برنامه‌ای برای مرمت این آثار دارید و تا این لحظه چه اقداماتی انجام داده‌اید؟

‌برای شروع کار ابتدا باید برای هر اثر طرح مرمت تهیه شود. این‌طور نیست که با یک برآورد ساده اولیه بتوان کار مرمت را آغاز کرد. نیاز به محاسبات و بازطراحی است، به‌ویژه درمورد آثاری که به سازه آسیب وارد شده، باید مدل‌سازی شود، بنابراین نیاز به فرصت بیشتری داریم و نمی‌توان این کار را خیلی سریع به انجام رساند. پس از تهیه طرح مرمتی هم باید شورای فنی هر استان آن را مصوب کند. مطالعات مشاور به ما گزینه‌هایی می‌دهد که انتخاب کنیم هر اثر را چطور مرمت کنیم. بعد از آن، اقدامات مرمتی و تکمیلی انجام می‌شود. در‌حال‌حاضر به استان‌ها اعلام کرده‌ایم میزان و نوع خسارات را مستندسازی کنند و آنها هم کار را شروع کرده‌اند. نحوه مداخله و مرمت در هر سوژه متفاوت است. هر اثر بحث فنی دارد و فرایندی علمی طی می‌شود.

‌‌ آیا برنامه زمانی مشخصی در نظر گرفته‌اید؟

‌اقداماتی که برای هر بنا لازم است، به فراخور نوع اثر و میزان آسیب متفاوت خواهد بود. برای مثال ممکن است در کاخ چهلستون فقط یک پنجره آسیب دیده باشد، یا ستون دچار خسارت شده باشد. در‌این‌صورت هر‌کدام زمان متفاوتی دارد، بنابراین نمی‌توان برای همه آثار یک زمان مشخص تعیین کرد، البته کارهای اضطراری برای نجات بنا انجام خواهد شد. مسئله این است که ما به فوریت کار را انجام خواهیم داد. این توانمندی در کشور وجود دارد و منابع مالی را هم تجهیز می‌کنیم. این کار حتما با حداکثر سرعت انجام خواهد شد، اما ملاحظات فنی و زمان‌بندی در نظر گرفته می‌شود. علاوه‌بر‌آن آثار تاریخی که آسیب دیده‌اند، میراث جنگی هم به حساب می‌آیند، به‌همین‌دلیل اولا قصد داریم میزان و حجم آسیب را مستندسازی کنیم که اسناد آن باقی بماند و ثانیا بخشی از آن را به صورت یک موزه نگه داریم.

‌‌آیا این روش، باعث آسیب بیشتر و طولانی‌مدت به آثار نمی‌شود؟

ابتدا وضعیت آثار را تثبیت می‌کنیم تا منجر به آسیب بیشتر نشود. این کار حتی درباره آثار تاریخی که در جنگ‌های جهانی صدمه دیده‌اند‌ هم انجام شده است و به صورت موزه روایت‌های جنگ را به نمایش می‌گذارند. ما همچنین قصدی داریم تا نشان دهیم چه زخمی به آثار ثبت جهانی ما وارد شده است و درواقع این هم جلوه‌ای از تاریخ این مملکت است. ما شاهد رشادت‌های زیادی در این فضاهای تاریخی بودیم.

‌ دی‌ماه سال گذشته وزیر میراث فرهنگی در مصاحبه با «شرق» اعلام کرد بودجه مصوب‌شده برای وزارت میراث در سال جدید چهار همت است، درحالی‌که او هفته گذشته برآورد میزان خسارات وارد‌شده به آثار تاریخی را ۷.۵ همت اعلام کرده است. با توجه به کسری شدید اعتبار در این بخش، مبالغ لازم برای مرمت آثار آسیب‌دیده در جنگ از کجا تأمین خواهد شد؟

همه دستگاه‌ها در‌حال‌حاضر با این مسئله روبه‌رو هستند، برای مثال وزارت راه و شهرسازی هم خسارت زیادی دیده است. عدد ۷.۵‌همتی که محاسبه شده است، درواقع جمع میزان خسارات وارد‌شده به آثار تاریخی و فرهنگی است. به این معنا که در یک بنا ممکن است با تعویض شیشه مسئله حل شود، اما در بنای دیگری چند میلیارد تومان لازم باشد. به تناسب باید کار را شروع کنیم. پروسه مرمتی این‌طور نیست که در یک لحظه صورت بگیرد یا در طول یک سال به پایان برسد، چون همان‌طور که گفتم، باید فرصت برای ارزیابی‌های دقیق داده شود و گام به گام پیش برویم. این‌طور نیست که بگوییم در شش ماه آینده کار را تمام می‌کنیم. برای تأمین هزینه‌‌ها برنامه‌هایی برای استفاده از کمک‌های مردمی داریم. یک پویش ملی را برای هزینه‌های آثار ثبت جهانی و ملی تدارک می‌بینیم. خیلی از شرکت‌ها و مؤسسات به ما مراجعه و اعلام آمادگی کرده‌اند که در کار مرمت آثار خسارت‌دیده کمک کنند. به‌ویژه درباره کاخ گلستان، چهلستون و رکیب‌خانه پیشنهاد داده‌اند که به صورت مجانی خدمات بدهند و مصالح و نیروی کار را تأمین کنند. ما در حال بررسی پیشنهادها هستیم. شهرداری‌های تهران و اصفهان هم به کمک آمده‌اند و همیاری در این زمینه رخ داده است. حتی ایرانیان خارج از کشور به ما ایمیل زده‌اند و اطلاعات داده‌اند و برای یاری‌رسانی اعلام آمادگی کرده‌اند.

‌از آنجا که ممکن است آتش‌بس شکسته و جنگ آغاز شود، چه تمهیداتی علاوه بر «اعلان آبی» اندیشیده‌اید که در صورت شروع مجدد حملات، آثار بیشتری دچار آسیب نشوند؟

مکاتبات زیادی را با یونسکو داشته‌ایم و این سازمان اعلام آمادگی کرده که کارشناسانش را برای بازدید بفرستد. با دفتر ملی یونسکو هم تعاملات و همکاری داریم. امیدواریم با باز‌شدن فضای هوایی کشور، امکان حضور کارشناسان یونسکو فراهم شود. ظرفیتی که در‌حال‌حاضر در قانون وجود دارد، استفاده از حفاظت پیشرفته است، به این معنا که مکان‌های تاریخی را به صورت دقیق مشخص و علامت‌گذاری کنید و از طریق نهادهای بین‌المللی به دو کشور متخاصم اعلام کنید تا آنها این مکان‌ها را به‌ عنوان مکان‌های فرهنگی مورد هجمه قرار ندهند. این کار اکنون در دست اقدام است و ما فرم‌های حفاظت پیشرفته را تکمیل کرده‌ایم و در حال ارسال آن هستیم. این فرم‌ها تعهدی دوسویه به کشورها می‌دهد که تعدی به مکان‌های مد‌نظر انجام نشود. آنها متعهد هستند که به این فضاها حمله نکنند. اگر این بار حمله‌ای به آن مکان‌ها رخ دهد، این بار فقط موضع ما نیست و مراجع حقوقی یونسکو هم آن را پیگیری خواهند کرد.

‌ با توجه به کنواسیون‌هایی مانند ۱۹۵۴ لاهه که ایران و آمریکا هم در آن عضو هستند، برآورد شما این است که در‌حال‌حاضر می‌توان برای آثار آسیب‌دیده از کشورهای متخاصم خسارتی دریافت کرد؟

این یک بحث حقوقی است که چند مرحله دارد. اولا شما باید ثابت کنید که خسارت صورت‌گرفته به صورت تعمدی بوده است. آثار تاریخی ما مورد اصابت مستقیم قرار نگرفته‌اند و خسارات بر اثر موج یا ارتعاشات ناشی از انفجار بوده است. متأسفانه حتی الحاقیه کنوانسیون لاهه هم دچار اشکالاتی است و پوشش‌های حفاظتی آن به موضوع موج انفجارها نپرداخته است. این نقطه ضعفی است که در مفاد این کنوانسیون وجود دارد. باید مشخص کنید که آسیب صورت‌گرفته به چه علتی بوده است. بعد از محکومیت، کار کارشناسی از طرف نهادهای بین‌المللی انجام و رقم خسارت مشخص و غرامت دریافت می‌شود. برای خیلی از تخریب‌های صورت‌گرفته باید کار حقوقی دقیقی انجام شود. فرایند طولانی‌مدتی است.

‌ با توجه به این نکته به نظر می‌رسد امید زیادی برای دریافت خسارت وجود نداشته باشد.

ببینید، این یک فرایند حقوقی درازمدت است و این‌طور نیست که الان بتوان درباره آن متقن صحبت کرد. به همین دلیل است که باید مستندسازی به صورت دقیق انجام شود.