به  گزارش ایسنا، در شرایطی که آلودگی هوا، فاضلاب و پسماند به یکی از چالش‌های جدی محیط زیستی کشور تبدیل شده است، بخش مهمی از این مشکلات به نحوه فعالیت صنایع، مدیریت نامناسب پساب و پسماند و نبود هماهنگی میان دستگاه‌های متولی بازمی‌گردد؛ مسائلی که در برخی مناطق صنعتی از جمله اشتهارد، اعتراضات مردمی را نیز به دنبال داشته است. از سوی دیگر، کاهش نسبی تولید برخی واحدهای صنعتی در سال‌های اخیر لزوماً به معنای کاهش پایدار آلاینده‌ها نیست و فرسودگی تجهیزات، افت کیفیت مواد اولیه و تغییر شرایط تولید می‌تواند حتی در واحدهای فعال، میزان آلایندگی را افزایش دهد.

در این میان، کنترل آلودگی از مبدا، پیش‌ تصفیه فاضلاب متناسب با نوع فعالیت هر صنعت، انتقال پساب به تصفیه‌خانه‌های مرکزی و بازچرخانی آب، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند همزمان به کاهش بار آلایندگی و مدیریت بحران آب کشور کمک کند. با این حال، نبود هماهنگی میان صنایع و دستگاه‌های مسئول، اختلاط فاضلاب‌های با ماهیت متفاوت و استفاده نکردن از ظرفیت دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان، از موانع اجرای مؤثر این راهکارهاست.

با توجه به اهمیت این موضوع، جمعی از دانشگاهیان با بررسی مشکلات محیط زیستی مناطق صنعتی و ارائه راهکارهای علمی و فناورانه، طرحی را برای رفع آلودگی‌های محیط زیستی به دولت ارائه کرده‌اند؛ طرحی که بر کنترل آلودگی از مبدا، تفکیک و پیش‌تصفیه پساب صنایع، اصلاح فرآیندهای تولید، بازچرخانی آب و استفاده از ظرفیت علمی و فناورانه کشور تاکید دارد. 

کاهش تولید کارخانه‌ها به معنای کاهش آلودگی نیست

دکتر غلامرضا نبی‌بیدهندی، عضو هیات علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به کاهش نسبی فعالیت و تولید برخی کارخانه‌ها، گفت: اگرچه ممکن است در شرایط فعلی به دلیل کاهش میزان تولید کارخانه‌ها، آلودگی‌های زیست‌محیطی نیز در ظاهر کاهش پیدا کرده باشد، اما این موضوع به معنای آن نیست که اقدام مؤثری برای کاهش آلاینده‌ها انجام شده است.

وی افزود: کاهش میزان تولید برخی کارخانه‌ها می‌تواند دلایل مختلفی از جمله مشکلات مربوط به تأمین مواد اولیه، هزینه‌ها، دستمزدها و سایر مسائل داشته باشد و در نتیجه، میزان فعالیت آنها تا حدودی کاهش یافته است؛ بنابراین ممکن است میزان آلایندگی نیز در ظاهر کمتر شده باشد.

نبی‌بیدهندی با تاکید بر اینکه این کاهش را نمی‌توان به حساب اقدامات موثر برای کنترل آلودگی گذاشت، اظهار کرد: حتی کارخانه‌هایی که همچنان در حال فعالیت هستند، ممکن است نسبت به گذشته آلایندگی بیشتری داشته باشند؛ چراکه کیفیت مواد اولیه ممکن است کاهش یافته باشد و تجهیزات و دستگاه‌های مورد استفاده نیز احتمالا قدیمی‌تر شده باشند.

وی ادامه داد: مجموعه این عوامل می‌تواند موجب افزایش میزان آلاینده‌ها در فاضلاب، پسماند و حتی انتشار آلاینده‌های هوا شود و بنابراین لازم است برای این مسئله راهکار جدی در نظر گرفته شود.

عضو هیات علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران با بیان اینکه برای کاهش آلاینده‌ها الزاما نباید وابسته به واردات تجهیزات از کشورهای دیگر باشیم، خاطرنشان کرد: این‌گونه نیست که تصور کنیم حتما باید دستگاه‌ها یا تجهیزات خاصی را از کشورهای دیگر وارد کنیم تا بتوانیم میزان آلاینده‌ها را کاهش دهیم؛ چراکه بسیاری از این مسائل از نظر فنی و با استفاده از ظرفیت‌های موجود، به‌ ویژه در بخش فاضلاب، به‌ راحتی قابل حل است.

نبی‌بیدهندی با اشاره به بحران کمبود آب در کشور یادآور شد: با توجه به کمبود آبی که با آن مواجه هستیم، می‌توان پساب تصفیه ‌شده را دوباره به چرخه مصرف در کارخانه‌ها بازگرداند و از این طریق ضمن کاهش آلودگی، بخشی از نیاز آبی واحدهای صنعتی را نیز تامین کرد.

وی خاطرنشان کرد: با توجه به هزینه‌های مربوط به تامین آب، کارخانه‌ها می‌توانند بخشی از هزینه‌های خود را نیز از طریق بازچرخانی آب و استفاده مجدد از پساب جبران کنند؛ اما متاسفانه این اقدامات به اندازه کافی انجام نمی‌شود.

عضو هیات علمی دانشگاه تهران با اشاره به وجود برخی افراد و مجموعه‌هایی که ممکن است راهکارهای کاهش آلایندگی پساب‌ها را مطرح کنند اما در عمل نتوانند به وعده‌های خود عمل کنند، تاکید کرد: یکی از مشکلات موجود این است که ممکن است برخی افراد سودجو ادعا کنند می‌توانند میزان آلاینده‌ها را کاهش دهند، اما در عمل توانایی اجرای راهکارهای مورد ادعا را نداشته باشند و به همین دلیل باید در انتخاب راهکارهای فنی و مجریان این طرح‌ها دقت شود.

وی با تاکید بر نقش دانشگاه‌ها در حل مسائل زیست‌محیطی کشور اظهار کرد: دانشگاه‌ها در ارتباط با این مسائل مسئولیت‌ پذیرتر هستند و تلاش می‌کنند تا جایی که امکان دارد برای مشکلات موجود راهکار ارائه دهند و آنها را حل کنند. مسائل زیست‌ محیطی کشور با وجود شرایط فعلی، قابل حل و جبران است و می‌توان بسیاری از این مشکلات را با استفاده از راهکارهای علمی و فناورانه برطرف کرد.

لزوم هماهنگی صنعت و بخش فاضلاب برای کاهش آلایندگی

عضو هیات علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران در ادامه درباره راهکارهای علمی و فناورانه برای جلوگیری از انتشار بیشتر آلودگی ناشی از فاضلاب‌های صنعتی و خانگی به طبیعت، یادآور شد: در ارتباط با فاضلاب‌های خانگی، تا حدود زیادی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب در کشور وجود دارند، اما یکی از معضلات بزرگ ما نبود هماهنگی کافی میان دستگاه‌ها و بخش‌های مختلف است.

وی افزود: صنعت هیچ‌گاه به صورت جدی با وزارت نیرو یا بخش فاضلاب هماهنگ نشده است تا مشخص شود موادی که در صنایع و در فرآیند تولید محصولات مورد استفاده قرار می‌گیرند، قابلیت تجزیه‌پذیری مناسبی در فاضلاب داشته باشند.

نبی‌بیدهندی ادامه داد: در شرایط فعلی هر بخش کار خودش را انجام می‌دهد؛ به این معنا که صنایع مواد مورد نیاز خود را برای تولید محصولات انتخاب و استفاده می‌کنند، در حالی که ممکن است برخی از این مواد پس از ورود به شبکه فاضلاب، به‌راحتی قابل تصفیه نباشند.

وی با بیان اینکه این مساله موجب ایجاد مشکلاتی در فرآیند تصفیه فاضلاب می‌شود، اضافه کرد: در نتیجه ورود برخی مواد به فاضلاب، ممکن است تصفیه‌خانه‌ها قادر به تصفیه کامل آنها نباشند و در نهایت بخشی از این مواد بدون تصفیه مناسب رها شوند که می‌تواند موجب ورود آلاینده‌ها به محیط زیست شود.

عضو هیات علمی دانشگاه تهران تاکید کرد: اگر هماهنگی میان صنایع، دستگاه‌های متولی فاضلاب و بخش‌های مرتبط شکل بگیرد و از ابتدا موادی در فرآیند تولید مورد استفاده قرار گیرند که قابلیت تجزیه‌ پذیری و تصفیه مناسبی داشته باشند، تصفیه‌خانه‌ها می‌توانند مسائل مربوط به فاضلاب‌های خانگی را به شکل بسیار مناسب‌تری مدیریت و تصفیه کنند.

وی خاطرنشان کرد: بنابراین بخشی از مشکلات فاضلاب را می‌توان نه فقط در مرحله تصفیه، بلکه از مبدأ و با اصلاح مواد و فرآیندهای مورد استفاده در صنایع و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، کنترل کرد.

عضو هیات علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، با اشاره به ورود فاضلاب‌های بیمارستانی و کلینیکی به شبکه فاضلاب خانگی، گفت: در حال حاضر فاضلاب‌های بیمارستانی و فاضلاب کلینیک‌ها با فاضلاب خانگی مخلوط می‌شوند و از آنجا که این فاضلاب‌ها حاوی انواع آلاینده‌ها هستند، ممکن است تصفیه ‌خانه‌های موجود قادر به تصفیه کامل همه این آلاینده‌ها نباشند.

وی افزود: اگر هماهنگی مناسبی میان ارگان‌ها و دستگاه‌های مرتبط وجود داشته باشد، می‌توان بخش قابل توجهی از این مشکلات را برطرف کرد و مدیریت بهتری بر انواع فاضلاب‌های ورودی به سیستم تصفیه داشت.

نبی‌بیدهندی با اشاره به وضعیت فاضلاب‌های صنعتی اضافه کرد: در بخش صنعت نیز شرایط مشابهی وجود دارد؛ به‌ گونه‌ای که در ابتدا ممکن است یک مکان یا شهرک برای استقرار صنایع خاصی مانند صنایع غذایی، شوینده یا دارویی در نظر گرفته شود، اما پس از مدتی این محدودیت‌ها کنار گذاشته می‌شود و انواع و اقسام کارخانه‌ها در یک شهرک مستقر می‌شوند.

وی ادامه داد: در چنین شرایطی، ترکیب آلاینده‌های موجود در فاضلاب تغییر می‌کند و تصفیه‌خانه‌ای که برای تصفیه فاضلاب یک گروه مشخص از صنایع طراحی شده است، ممکن است نتواند همه این آلاینده‌های متفاوت را تصفیه کند.

عضو هیأت علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران گفت: در نتیجه، بخشی از فاضلاب یا آلاینده‌هایی که تصفیه‌خانه قادر به تصفیه آنها نیست، رها می‌شوند و این موضوع می‌تواند مشکلات زیست‌محیطی ایجاد کند.

وی با تأکید بر اینکه ناهماهنگی میان بخش‌های مختلف یکی از عوامل ایجاد این مشکلات است، افزود: این ناهماهنگی‌ها در حوزه فاضلاب و استقرار صنایع، مشکلاتی ایجاد می‌کند، در حالی که حتی در صورت وجود چنین شرایطی نیز می‌توان برای هر صنعت به صورت جداگانه یک واحد پیش‌تصفیه در نظر گرفت.

نبی‌بیدهندی خاطرنشان کرد: اگر هر صنعت، متناسب با نوع آلاینده‌های تولیدی خود، پیش‌تصفیه لازم را انجام دهد و پساب تصفیه‌شده را به یک سیستم تصفیه مرکزی ارسال کند، مدیریت و تصفیه فاضلاب این صنایع قابل انجام خواهد بود.

مشکلات زیست‌محیطی اشتهارد از پسماند تا فاضلاب و آلودگی هوا قابل حل است

عضو هیات علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، با اشاره به ارائه درخواست مطرح‌شده برای حل مشکلات زیست‌ محیطی به رئیس جمهور، گفت: این درخواست صرفا مربوط به آلاینده‌های فاضلابی نبود، بلکه موضوعات مختلفی از جمله پسماند و آلودگی هوا نیز در آن مورد توجه قرار گرفت.

وی افزود: با توجه به اعتراضات مردمی نسبت به شرایط موجود محیط زیستی از جمله در اشتهارد، بررسی‌هایی در منطقه انجام و مشخص شد که موضوعات مربوط به پسماند، آلودگی هوا و فاضلاب در کنار یکدیگر قابل بررسی و حل هستند و برای آنها می‌توان راهکارهای علمی و اجرایی ارائه کرد.

بیدهندی درباره راهکار پیشنهادی برای مدیریت فاضلاب صنایع اشتهارد اظهار کرد: با توجه به اینکه ترکیب صنایع موجود در این منطقه با یکدیگر متفاوت است، میزان و نوع آلاینده‌های تولیدی آنها نیز یکسان نیست؛ به‌گونه‌ای که برخی صنایع آلایندگی بسیار بالایی دارند و برخی دیگر آلایندگی کمتری ایجاد می‌کنند.

وی ادامه داد: با این حال، در شرایط فعلی هزینه‌هایی که صنایع برای تصفیه فاضلاب پرداخت می‌کنند، یکسان است؛ یعنی صنعتی که آلایندگی بسیار کمی دارد، همان هزینه‌ای را پرداخت می‌کند که یک صنعت با میزان آلایندگی بسیار بالا پرداخت می‌کند.

عضو هیأت علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران با بیان اینکه می‌توان برای حل این مشکل یک استاندارد مشخص تعریف کرد، گفت: می‌توان سازوکاری در نظر گرفت که پیش از آنکه فاضلاب صنایع مختلف با یکدیگر مخلوط شود، هر صنعت متناسب با میزان آلایندگی خود، فرآیند پیش‌تصفیه را انجام دهد.

وی افزود: به عنوان نمونه، صنعتی که بیشترین میزان آلایندگی را دارد، می‌تواند با استفاده از یک روش مشخص، فاضلاب خود را تا حدود استاندارد مورد نظر تصفیه کند و سپس آن را به تصفیه‌خانه مرکزی ارسال کند تا پس از اختلاط فاضلاب‌ها، فرآیند تصفیه نهایی در مرکز انجام شود.

نبی‌بیدهندی درباره میزان امیدواری نسبت به توجه دولت به پیشنهادهای دانشگاهیان و شرکت‌های دانش‌بنیان برای حل مشکلات زیست‌محیطی اشتهارد نیز گفت: صددرصد امیدوار هستیم؛ چراکه همه مسئولان و دست‌اندرکاران کشور، مردم و کشورشان را دوست دارند و طبیعی است که هیچ‌کس تمایل ندارد ساکنان یک شهر به دلیل مشکلات زیست‌محیطی مجبور به جابه‌جایی و مهاجرت شوند. دولت نیز از اجرای چنین اقداماتی استقبال خواهد کرد، به شرط آنکه همه بخش‌ها دست به دست هم دهند و برای حل این مشکلات همکاری کنند.

عضو هیات علمی دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: دانشگاه‌ها و محققان نیز برای حل این مسائل آمادگی دارند و این موضوع را دنبال می‌کنند و می‌توان با همکاری و هم‌افزایی میان دولت، دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان، برای مشکلات زیست‌محیطی راهکارهای عملیاتی ارائه کرد.