ار اف ای – فرید وهابی
پاریس، ۲۱ فوریۀ ۱۹۶۶ / دوم اسفند ۱۳۴۴: شارل دوگل، رئیس جمهوری فرانسه، در یک کنفرانس مطبوعاتی از تصمیم خود مبنی بر خروج فرانسه از فرماندهی نظامی ناتو خبر میدهد. ژنرال دوگل قبل از هرچیز دغدغۀ استقلال سیاسی و نظامی کشورش را داشت و مایل نبود که فرانسه در عرصۀ دفاعی به آمریکا وابسته باشد. با تصمیم دوگل، ۲۹ پایگاه نظامی ناتو در گوشه و کنار فرانسه تخلیه شد و هزاران نظامی آمریکایی این کشور را ترک کردند.
دوگل ۷۶ ساله در این کنفرانس مطبوعاتی تاریخی در پاسخ به پرسشهای انتقادآمیز خبرنگاران که در مورد دلایل و انگیزههای تصمیم او سؤال میکردند به طعنه گفت: «لابد نتیجۀ بیتجربگی من است.»
برای مردم فرانسه، ملموسترین وجه تصمیم دوگل تخلیۀ پایگاههای ناتو بود که در نقاط مختلف کشور قرار داشت. با خروج نظامیان و کارمندان غیرنظامی ناتو که با خانوادههای خود مجموعاً حدود صدهزار نفر میشدند، زندگی روزمرۀ بسیاری از فرانسویها – از جمله کسبه – تغییر کرد. آنان که از جنگ دوم به بعد، به حضور آمریکاییها خو کرده بودند، غیبت ناگهانی این جمعیت خارجی را خوشایند نمیدیدند. حتی در پاییز ۱۹۶۶ تظاهراتی در پاریس بهراه افتاد تا در مورد خطر نابودی ۱۸هزار شغل هشدار دهد.
حضور چندین سالۀ نظامیان و کارمندان غیرنظامی آمریکایی که در کنار کاناداییها اکثریت کارکنان ناتو را در فرانسه تشکیل میدادند، تأثیر عمیق و پایداری در فرهنگ فرانسویها داشت. آمریکاییها در سالهای عسرت اروپای بعد از جنگ با خود هوایی تازه آورده بودند: آدامس و یخچال آمریکایی یا موسیقی راکاندرول برای مردم فرانسه نماد پیشرفت و رفاه بود.
عاقبتاندیشی دوگل
بهرغم خروج فرانسه از ساختار فرماندهی نظامی، دوگل تأکید داشت که کشورش همچنان عضو پیمان ناتو میماند و برای همکاری با سایر اعضاء آماده است. او در کنفرانس مطبوعاتی مشهورش استدلال کرد که با پیشرفتهای تسلیحاتی، شوروی قادر است مستقیماً آمریکا را هدف قرار دهد. این عامل جدید به باور دوگل، باعث میشد که سیاستهای واشنگتن در قبال کاربرد احتمالی سلاحهای اتمی کاملاً نامشخص و مبهم باشد. به گفتۀ او در چنین وضعیتی، حضور نظامی فرانسه در ناتو دیگر توجیهی نداشت.
دوگل اضافه کرد: «از طرف دیگر، درگیریهایی که آمریکا به آنها وارد میشود – قبلاً در کره یا کوبا و امروزه در ویتنام – این خطر را دارد که یک آتش فراگیر برافروزد. در این صورت، اروپا که از نظر راهبردی به ناچار پیرو آمریکا است، خود به خود در جنگ درگیر میشود، حتی اگر ناخواسته باشد. در مورد فرانسه نیز اگر خاکش، ارتباطاتش، بخشی از نیروهایش، چند تا از پایگاههای هواییاش یا بندرهایش در درون یک ساختار نظامی تحت فرماندهی آمریکا قرار داشته باشند، وضعیت به همان ترتیب خواهد بود.»
دوگل گوشزد کرد که «فرانسه اینک خود یک قدرت هستهای است و باید مستقلاً در مورد انتخابهای راهبردی تصمیم بگیرد… جایگاه و استقلال فرانسه با عضویت در یک ساختار دفاعی تحت فرمان دیگران همخوانی ندارد.»
خواستۀ ژنرال دوگل به گفتۀ خود او «برقراری یک وضعیت عادی در زمینۀ حاکمیت ملی» بود. در نتیجه، او در عین تأکید بر استمرار عضویت فرانسه در پیمان آتلانتیک شمالی گفت: «از این پس آنچه فرانسوی است، از خاک و آسمان و دریا و نیروها گرفته تا هر عنصر خارجی که در این کشور قرار دارد، باید تحت اختیار فرانسه باشد.»
چند روز بعد از کنفرانس مطبوعاتی، وزیر خارجۀ فرانسه نامۀ دستنوشتۀ دوگل را به سفیر آمریکا در پاریس تحویل داد تا به دست رئیسجمهور ایالات متحده، لیندون جانسون برساند. در این نامه آمده بود که «حضور برخی عناصر نظامی متحدان ما در خاک فرانسه، در حاکمیت ملی خلل ایجاد میکند.» او صریحاً نوشته بود که فرانسه از این پس نیروهای نظامی خود را در اختیار ناتو قرار نخواهد داد.
سفیر آمریکا در پاریس وحشتزده و بلاتکلیف پرسیده بود: «آیا ما همچنان به یک اردوگاه واحد تعلق داریم یا به رقیب تبدیل شدهایم؟»
روز دهم مارس، یادداشتی به دست نیروهای ناتو در فرانسه رسید که از آنها میخواست دو پایگاه «روکانکور» و «فونتنبلو» را تخلیه کنند. تا دو سه ماه بعد، ۲۹ پایگاه نظامی متعلق به ناتو از خاک فرانسه جمع شد و ۲۷هزار نظامی و ۳۷هزار کارمند غیرنظامی آمریکایی و کانادایی ناتو، کشور را همراه با خانوادههای خود ترک کردند.
در اکتبر ۱۹۶۷، مقر اصلی ناتو که در محلۀ «دوفین» پاریس قرار داشت نیز تخلیه شد و به بروکسل انتقال یافت. شاید امروزه بسیاری از دانشجویان دانشگاه معتبر «پاریس – دوفین» ندانند که ساختمان اصلی دانشگاهشان قبلاً مقر سازمان ناتو بوده است.
واکنش واشنگتن در قبال تصمیم دوگل، حیرت و خشم بود. برخی مسئولان سیاسی معتقد بودند که فرانسه باید مجازات شود. نخستین تحریمهای شراب فرانسوی در آمریکا نیز به همین دوره تعلق دارد. با اینحال پرزیدنت جانسون که یکدندگی دوگل را دریافته بود، به مشاورانش گفته بود: «از ما خواستهاند اسباب و اثاثیه را جمع کنیم، ما هم همین کار را میکنیم.»
در داخل فرانسه نیز جناحهای راست و میانهرو به شدت از دوگل انتقاد کردند. بعد از دوگل، جانشینان او رفتهرفته به سیاستهای قبلی بازگشتند، تا اینکه سرانجام در زمان ریاست جمهوری نیکلا سارکوزی، فرانسه بعد از ۴۳ سال دوباره رسماً وارد «ساختار فرماندهی نظامی ناتو» شد (۲۰۰۹). برخی سیاستمداران فرانسوی از این تغییر دفاع کردند و گفتند اروپا و ایالات متحد آمریکا «عضو یک خانوادهاند»، اما برخی دیگر بازگشت فرانسه را «پیروی محض» از واشنگتن و تصمیم نیکلا سارکوزی را پایان «گُلیسم» دانستند.
نزدیک به شصت سال بعد از پافشاری دوگل بر استقلال سیاسی و نظامی کشورش، در روزهایی که رفتارهای دونالد ترامپ اروپاییان را انگشت به دهان کرده، بسیاری از تحلیلگران و تاریخنگاران فرانسوی میگویند: «کاش در سال ۲۰۰۹ به ساختار نظامی ناتو برنگشته بودیم… کاش سیاست دوگل را در قبال آمریکا ادامه داده بودیم.»
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید