قطعنامه ۲۲۳۱ «شورای امنیت سازمان ملل متحد» در تایید توافق برنامه جامع اقدام مشترک یا «برجام»، در ۲۰ژوئیه۲۰۱۵، یا ۲۹تیر۱۳۹۴، تاریخی‌ترین فرصت جمهوری اسلامی برای بازگشت به جامعه جهانی و نمایش یک دولت عادی و پاسخگو در برابر هنجارهای جهانی، به‌جای یک حکومت انقلابی و دائماً یاغی بود.

پیش‌نویس این قطعنامه کمتر از یک هفته پس از به‌دست آمدن توافق تاریخی برجام میان ایران و شش قدرت جهانی، با ۱۵ رای مثبت از ۱۵ عضو دائم و غیردائم، در شورای امنیت تصویب شد. یک روز تاریخی برای جمهوری اسلامی که بعید به‌نظر می‌رسد مشابه آن با وضعیت کنونی نظام حاکم بر ایران، به‌فرض تداوم این نظام، به این زودی قابل تکرار باشد.

قطعنامهٔ ۲۲۳۱، از جهات متعددی رکورددار قطعنامه‌های شورای امنیت در سراسر تاریخ آن است که امسال به هشتادمین سالگرد خود می‌رسد.  این قطعنامه، طولانی‌ترین قطعنامه تصویب‌شده در شورای امنیت است و تنها قطعنامه‌ای در سازمان ملل متحد است که غنی‌سازی اورانیوم را برای یک کشور عضو، به‌صراحت مجاز اعلام کرده است.

***

جایزه به جمهوری اسلامی به جای تنبیه

قطعنامه ۱۲ بند مقدماتی، ۳۰ بند اجرایی و دو سند پیوست دارد و در مجموع ۱۰۴ صفحه است، مفصل‌ترین قطعنامه تاریخ شورای امنیت. این قطعنامه برای نخستین بار در تاریخ جمهوری اسلامی می‌گوید که روابط دو طرف پس از ۳۶ سال که از انقلاب بهمن۱۳۵۷ می‌گذشت، وارد یک تحول بنیادین شده است.

این قطعنامه در شرایطی به تصویب رسید که جمهوری اسلامی پیش از آن، قطعنامه‌های متعدد شورای امنیت که ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد صادر شده بود و غنی‌سازی اورانیوم و برنامه موشکی بالستیک را ممنوع می‌کرد، رعایت نکرده بود و ناقض آن محسوب می‌شد. شورای امنیت با این قطعنامه، جمهوری اسلامی را از زیر فصل هفتم منشور، که مربوط به دولت‌هایی است که «تهدید صلح و امنیت بین‌المللی» می‌شوند خارج کرد و امتیازهایی به ایران داد که تا پیش از آن، سابقه نداشت.

قطعنامهٔ ۲۲۳۱، همه تحریم‌های مالی و اقتصادی، اتمی و نفتی شورای امنیت را علیه ایران لغو کرد، اما برخی از محدودیت‌ها از جمله در مورد خرید‌و‌فروش تسلیحات متعارف و فروش موادی با کاربرد دوگانه نظامی باقی ماند، تا اینکه به مرور این محدودیت‌ها رفع شد.خرید‌و‌فروش سلاح‌های متعارف یا موادی با کاربرد دوگانه، تنها با اطلاع شورای امنیت و پس از بررسی در یک کمیسیون مشترک مجاز بود. این محدودیت‌ها،‌در یک ظرف زمانی ۸ ساله لغو شد.

شروع  اعمال غیردوستانه جمهوری اسلامی

 قطعنامه در کمال شگفتی که جز با همراهی دولت وقت ایالات متحده قابل تصور نبود، اشاره‌ای به صنایع متعارف نظامی ایران و موشک‌های بالستیک این کشور نکرد و صرفا در پیوست دوم، از جمهوری اسلامی ایران با یک بیان غیرامری «می‌خواست» تا هیچ فعالیتی در ارتباط با موشک‌های بالستیکی که «برای برخورداری از قابلیت حمل سلاح‌های هسته‌ای طراحی می‌شوند»، صورت ندهد. 

جمهوری اسلامی بلافاصله پس از تصویب قطعنامه، دست به آزمایش موشک‌های بالستیک زد که روی آن‌ها، از جمله به زبان عبری نوشته شده بود «مرگ بر اسراییل» و اعلام کرد چون بنا ندارد از سلاح‌های متعارفش برای حمل سلاح هسته‌ای استفاده کند، این بند از درخواست شورای امنیت در عمل موضوعیتی ندارد.

 با ادامه آزمایش‌های موشکی ایران که در یک فضای ملتهب و متشنج و تا اندازه‌ای تحریک‌کننده انجام شد، سه کشور اروپایی در اسناد متعددی به شورا، موشک‌های ایران را دارای قابلیت حمل کلاهک اتمی خواندند و عملکرد جمهوری اسلامی را نقض قطعنامه ۲۲۳۱.

این قطعنامه، یک ویژگی تاریخی دیگر هم دارد که امتیازات داده‌ شده به جمهوری اسلامی ایران را متوازن می‌کند و آن اینکه برای نخستین‌بار در تاریخ شورای امنیت، «مکانیسم حق وتو» را معکوس کرده است، که در افکار عمومی به «مکانیسم ماشه» یا بازگشت خودکار تحریم‌های شورای امنیت معروف شده است.

در این شیوه، اعضای دائم شورای امنیت، قدرت وتو کردن احیای قطعنامه‌های پیشین شورا علیه جمهوری اسلامی را ندارند؛ یعنی اگر همه اعضا موافق نباشند که تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران همچنان لغو بماند، فقط یکی از اعضا هم می‌تواند در یک فرایند حداکثر ۷۵روزه، باعث شود که جمهوری اسلامی دوباره ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد قرار بگیرد. 

قطعنامه ۲۲۳۱، همه قطعنامه‌های پیشین شورا، یعنی قطعنامه‌هایش به شماره‌های ۱۶۹۶، ۱۷۳۷ ، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵ و ۱۹۲۹ را ملغی کرد، بدون اینکه ایران حتی یک روز آن‌ها را اجرا کرده باشد.  

در حالی‌ که شورای امنیت می‌توانست با این عملکرد شدیدترین تصمیم‌ها را علیه عضو یاغی خود بگیرد، اعلام کرد که از زمان تصویب ۲۲۳۱، تغییر بنیادین در رابطه ایران با شورای امنیت سازمان ملل متحد ایجاد خواهد شد.

عملکرد جمهوری اسلامی از روزهای اول تصویب این قطعنامه که آزمایش‌های موشکی تحریک‌آمیز علیه یک عضو دیگر سازمان ملل متحد بود، سپس ارسال پهپاد‌های انتحاری برای روسیه در تجاوز نظامی به اوکراین و در ادامه حمایت از حمله ۱۵مهر یا ۷اکتبر حماس به اسراییل و نهایتا عدم همکاری موثر با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای اجرای مفاد این قطعنامه، راهی را که می‌توانست دوره‌ای تازه برای ایران باشد، به مسیر دیگری برد.

قطعنامه اینک در مسیری است که شاید مکانیسم ماشه آن فعال شود و همه تحریم های شورای امنیت را دوباره احیا کند، در حالی که می‌توانست در مهر امسال مطابق آنچه خودش پیشبینی کرده بود، به‌ طور کامل جمهوری اسلامی را از دستور کار شورای امنیت خارج کند و برای اولین بار در دو دهه اخیر، وضعیت جمهوری اسلامی در سازمان ملل متحد عادی شود.