پروفسور داود غلام آزاد(*)

داوود غلام آزاد

ترجمه از آلمانی با کمک هوش مصنوعی

در این یادداشت «ایدئولوژی‌انتقادی» کوتاه، می‌خواهم نشان دهم چرا برخی از کسانی که زیر «عمامه» رنج می‌برند، «تاج» را نجات‌بخش می‌پندارند – و با این کار دقیقاً به همان ساختارهایی بازمی‌گردند که جمهوری اسلامی اساساً از دل آن‌ها برآمده است. از این فهم، پیامدهای عملی‌ای حاصل می‌شود که بر ضرورت گذار دموکراتیک از «جمهوری اسلامی» تأکید دارد.

درآمد نظری
جمله مشهور مارکس در تز یازدهم درباره فویرباخ – «فیلسوفان تنها جهان را به شیوه‌های گوناگون تفسیر کرده‌اند؛ مسئله، اما، تغییر آن است» – اغلب چنین خوانده می‌شود که گویی مارکس اهمیت عملیِ تفسیر را انکار کرده است. در حالی که او نه تفسیر به خودی خود، بلکه تفسیرِ صرف را نقد می‌کرد؛ تفسیری که تغییرپذیری نظم موجود را در کانون قرار نمی‌دهد.
برای مارکس، تحلیل و تغییر در تقابل با یکدیگر نیستند: بدون بررسی انتقادی جهان‌تجربی‌ مردم درگیر، عمل کور است؛ و بدون چشم‌انداز تغییر، تحلیل بی‌اثر می‌ماند.

این پیوند را مارکس در سه‌گانه‌ی روش‌شناسانه «نمود، ماهیت و شِبه‌نما» بارور می‌کند:

• نمود
• : شکلِ دیدنی و تجربه‌پذیری که روابط اجتماعی در آن ظاهر می‌شوند – سطح قابل لمس واقعیت.
• ماهیت
• : ساختار زیرین و پنهانی که این شکل را پدید می‌آورد؛ یعنی همان پیکره‌بندی‌هایی که انسان‌ها با یکدیگر می‌سازند.
• شِبه‌نما
• : برداشت ایدئولوژیکی از نمود که ماهیت را می‌پوشاند و نظم موجود را مشروعیت می‌بخشد.

نقد، در این معنا، یعنی گذر از شبه‌نما و نمود به سوی ماهیت – و از آنجا، شناخت شرایطی که در آن می‌توان این نظم را دگرگون کرد. در این مسیر آشکار می‌شود که «قدرت» نه چیزی است که صرفاً «تصرف» یا «ویران» شود، بلکه ویژگی ساختاری در تار و پود روابط اجتماعی است که انسان‌ها خود آن را می‌سازند، تثبیت می‌کنند و دگرگون می‌سازند. از این رو، «قدرت» به مثابه منبعی شیءواره‌شده، در واقع توازن قدرتی است که امکان هدایت رفتار دیگران حتی بر خلاف اراده‌شان را فراهم می‌آورد.

در ادامه، این نگاه بر جمهوری اسلامی ایران تطبیق داده می‌شود – بی‌آنکه بار مفاهیم انتزاعی بر آن افزوده شود، بلکه بر اساس جهان‌تجربی مردم درگیر نشان داده می‌شود که چگونه نظمی که شکست‌ناپذیر می‌نماید، در واقع از پیکره‌بندی‌های رابطه‌ای ساخته شده که تغییرپذیرند.

۱

. نقد به مثابه رفع شِبه‌نما
برداشت‌های رایج از جمهوری اسلامی ایران حول مفاهیمی چون «حاکمیت مطلقهٔ دینی»، «دیکتاتوری مذهبی» یا «نخبه‌سالاری روحانیت» می‌چرخند. این مفاهیم ارزش تشخیصی خود را دارند، اما همچنان در چارچوبی باقی می‌مانند که خودِ حاکمیت تعیین کرده است. آن‌ها به پدیده‌های قابل مشاهده اشاره دارند، اما به لایه‌های ساختاری جامعه نفوذ نمی‌کنند. نقد واقعی از جایی آغاز می‌شود که نه فقط نام‌گذاری، بلکه آشکار ساختنِ شیوهٔ تولید، تثبیت و بازتولید آنچه می‌بینیم، صورت گیرد.

۲. تبیین رایج جمهوری اسلامی – و نمود آن
بیشتر تفسیرها از جمهوری اسلامی ایران بر ساختار ایدئولوژیک نظام متمرکز است: پیوند اسلام شیعی و قدرت سیاسی، نهاد «ولایت فقیه»، نقش سپاه پاسداران یا سرکوب از سوی پلیس و قوه قضائیه. این تفسیر بر ساختاری به ظاهر یکپارچه تمرکز دارد – دولتی که گویا به شکل متمرکز اداره می‌شود. شِبه‌نمای قدرت مطلقی که با نمادهای مذهبی، گفتار تقدیس‌شده و صحنه‌پردازی وضعیت اضطراری دائمی حفظ می‌شود – اما این نمود، ساختارهای رابطه‌ای عمیق‌تری را می‌پوشاند که ستون‌های واقعی قدرت‌اند.

۳

. از آنچه دیده می‌شود تا روابط پنهان
تحلیل انتقادی تنها به پرسش از آنچه دیده می‌شود بسنده نمی‌کند، بلکه می‌پرسد چه چیزی امکان دیدن آن را فراهم کرده است. قدرت مرئیِ حاکمان نه جوهری ثابت، بلکه ویژگی ساختاری روابط انسانی است که در توازن قدرتی کم‌وبیش پایدار بروز می‌کند. «حاکمیت مطلقه» یک واقعیت «عینی» نیست، بلکه بازتاب پیکره‌بندی خاصی است که در آن انسان‌ها در وابستگی‌های نامتقارن به یکدیگر گره خورده‌اند. این نظم رابطه‌ای تاریخی، نمادین و عاطفی شکل گرفته و توسط همان کسانی بازتولید می‌شود که اغلب از نقش ساختاری خود در این بازتولید آگاه نیستند.

۴

. جمهوری اسلامی به مثابه نظم رابطه‌ای
آنچه به صورت حاکمیت بی‌چون‌وچرای «رهبر» جلوه می‌کند، در حقیقت محصول نظمی اجتماعی است که در آن انسان‌ها در» روابط متقابل عزت نفس خود«  معطوف به یکدیگر ند. در پیکره‌بندی‌های اقتدارگرایانه،» طرحواره عزت نفس« افراد بر پایه اطاعت، وفاداری و تسلیم شکل می‌گیرد. جمهوری اسلامی این ساختارها را نساخته، بلکه آن‌ها را به ارث برده، تشدید کرده و تقدس بخشیده است – و به این ترتیب، آن‌ها را در اعماق خودانگاره و فرهنگ روزمره مردم حک کرده است.

۵

. بازتولید – نمادین، عاطفی، ارتباطی
بازتولید شِبه‌نمای حاکمیت مطلق به نام خدا تنها با خشونت انجام نمی‌شود، بلکه در روابط روزمره‌ای که مردم در آن زندگی می‌کنند، صورت می‌گیرد. خانواده، مدرسه، مسجد، رسانه و محله شبکه‌هایی می‌سازند که الگوهای رفتاری و تفسیری را انتقال می‌دهد. از طریق الگوهای نظم نمادین – مانند فرهنگ شهادت، اعیاد مذهبی، قوانین پوشش و آیین‌های زبانی – تعلق عاطفی تثبیت می‌شود. این الگوها ادراک را ساختاربندی می‌کنند، احساس گناه می‌آفرینند، هویت می‌بخشند و دستگاه مختصات عاطفی را شکل می‌دهند که در آن، همگرایی و واگرایی سنجیده می‌شود.

۶

. بیگانگی به مثابه مشارکت
حاکمیت مطلقه، در این معنا، شکل بیگانه‌شده‌ای از روابط متقابل خودارزشی انسان‌هایی است که هر روز در سلطه آن قرار دارند. این بیگانگی تنها به معنای سلطهٔ بیگانه نیست، بلکه بازتابی از قید و بندهایی است که انسان‌ها بر خود و یکدیگر اعمال می‌کنند. این فرایند اجتماعی، همان کسانی را درگیر می‌کند که ناآگاهانه در بازتولید قدرت مشارکت دارند – و بدین‌سان، همان نظمی را استوار می‌کنند که به عنوان واقعیتی شکست‌ناپذیر بر آن‌ها سایه می‌افکند..

همانطور ‌که در روابط اقتصادی، سرمایه از کنش روزمره تولیدکنندگان کالا برمی‌خیزد و سپس به مثابه نیرویی بیگانه در برابر آنان می‌ایستد، در نظم‌های سیاسی اقتدارگرا نیز مردم با رفتار روزانه، سازگاری عاطفی و بیان نمادین، همان روابط قدرتی را بازتولید می‌کنند که از آن رنج می‌برند. این مشارکت، حاصل رضایت نیست، بلکه نتیجهٔ عادت‌واره‌ای اجتماعی است که طی نسل‌ها در بستر استبداد شرقی شکل گرفته است. از همین رو، عجیب نیست اگر برخی از کسانی که از «عمامه» رنج می‌برند، «تاج» را پناهگاه خودمی‌پندارند – و در عمل خواهان بازگشت به همان ساختارهایی هستند که جمهوری اسلامی از آن برآمده است..

۷

. دگرگونی روابط
تحلیل انتقادی، شِبه‌نمای حاکمیت مطلق را با خشونت متقابل از میان نمی‌برد، بلکه با شناخت  ازآن گذر می‌کند: قدرت، یک شیء نیست که سرنگون شود، بلکه رابطه‌ای است ممتنی بر موازنه قدرتی که باید تغییر یابد. گذار دموکراتیک از این موازنه قدرت زمانی آغاز می‌شود که مردم  بمثابه شهروندانارزش خود را نه از اطاعت، بلکه از مسئولیت مشترک برای زندگی جمعی کسب کنند...

۸

. نتیجه: شناخت به مثابه آغاز آزادی
جمهوری اسلامی به‌سان مرکز قدرتی تمامیت‌خواه و روحانیت‌محور ظاهر می‌شود. اما در حقیقت، محصول یک نظم رابطه‌ای است که با نمادها تثبیت شده است. هر کس ماهیت این نظم را بشناسد، می‌تواند شِبه‌نمای آن را نیز دریابد – و از این رهگذر، عمل را دگرگون کند..

آزادی با نافرمانی مدنی آغاز می‌شود: با تصمیم آگاهانه برای خودداری از همکاری ضمنی.این امر نه فقط در اعتراضات آشکار، بلکه در بازآرایی روابط روزمره رخ می‌دهد – با تصمیم آگاهانه برای خودداری از همکاری ضمنی، در گشودن آیین‌های منجمد، در ساختن فضاهای تازه برای معنا و عمل مشترک.

 دموکراتیک‌سازی جامعه و حکومت از رابطه با خود و دیگری آغاز می‌شود – و از آنجا جهان را دگرگون می‌سازد – نه فقط از طریق »ـ تغییر رژیم«.

📍 هانوفر – ۱۱ اوت ۲۰۲۵
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

🔹 واژه‌نامه (Glossar)

(*) داود غلام آزاد پروفسور باز نشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.

متن آلمانی نوشته:

Eine kritische Analyse der Islamischen Republik Iran als entfremdete Beziehungsordnung: Von der Erscheinung der Macht zu den Figurationen, die Menschen miteinander bilden

In diesem „ideologiekritischen“ Kurzbeitrag möchte ich andeuten, warum manche Menschen, die unter dem „Turban“ leiden, in der „Krone“ eine Rettung sehen – und damit genau in die Strukturen zurückwollen, aus denen die Islamische Republik überhaupt erst hervorgegangen ist. Daraus folgen praktische Konsequenzen, die eine demokratische Überwindung der „Islamischen Republik“ nahelegen.

Theoretische Einleitung
Oft wird Marx’ berühmter Satz aus der elften Feuerbach-These – „Die Philosophen haben die Welt nur verschieden interpretiert; es kömmt drauf an, sie zu verändern“ – so gelesen, als hätte er der Interpretation die praktische Bedeutung abgesprochen. In Wirklichkeit kritisierte er nicht das Interpretieren an sich, sondern das bloße Interpretieren, das die Veränderbarkeit der bestehenden Ordnung nicht ins Zentrum rückt. Für ihn sind Analyse und Veränderung keine Gegensätze: Ohne kritische Untersuchung der Erfahrungswelt der involvierten Menschen bleibt Handeln blind, ohne Veränderungsperspektive bleibt Analyse folgenlos.

Diesen Zusammenhang macht seine Trilogie von Erscheinung, Wesen und Schein methodisch fruchtbar:

• Erscheinung ist die sichtbare Form, in der gesellschaftliche Verhältnisse auftreten – die erfahrbare Oberfläche.
• Wesen bezeichnet die zugrunde liegende Struktur, die diese Form hervorbringt: die Figurationen, die Menschen miteinander bilden.
• Schein ist die ideologische Deutung der Erscheinung, die das Wesen verschleiert und so die bestehende Ordnung legitimiert: Deutungsmuster.

Kritik in diesem Sinn heißt, vom Schein über die Erscheinung zum Wesen vorzudringen – und von dort aus die Bedingungen zu erkennen, unter denen diese Ordnung verändert werden kann. Dabei wird sichtbar, dass Macht nicht als Ding existiert, das man lediglich „übernimmt“ oder „zerstört“, sondern als Struktureigentümlichkeit des Geflechts sozialer Beziehungen, die von Menschen selbst hergestellt, stabilisiert und verändert werden. Damit wird die „Macht“ als verdinglichte Machtquelle im Sinne der Chancen, das Verhalten anderer Menschen auch gegen deren Willen zu steuern, als ihre Machtbilanz enthüllt.

In dem folgenden kurzen Beitrag wird diese Perspektive auf die Islamische Republik Iran angewandt – ohne theoretische Begriffe zu überfrachten, sondern aus der Erfahrungswelt der involvierten Menschen heraus zu zeigen, wie eine Ordnung, die als unüberwindbar erscheint, tatsächlich aus veränderbaren Beziehungsfiguren besteht.

1. Kritik als Aufhebung des Scheins
   Die herrschenden Vorstellungen über die Islamische Republik Iran kreisen um Begriffe wie „theokratische Alleinherrschaft“, „religiöse Diktatur“ oder „klerikale Machtelite“. Solche Begriffe haben ihren diagnostischen Wert – und doch bleiben sie innerhalb des Rahmens, den die Herrschaft selbst setzt. Sie deuten auf sichtbare Phänomene, aber sie durchdringen nicht deren gesellschaftliche Struktur. Eine wirkliche Kritik beginnt dort, wo nicht nur benannt, sondern aufgedeckt wird, wie das, was erscheint, hervorgebracht, stabilisiert und reproduziert wird.
2. Die gängige Erklärung der Islamischen Republik – und ihr Erscheinungscharakter
   Die meisten Deutungen der Islamischen Republik Iran setzen bei der ideologischen Grundstruktur des Regimes an: der Verbindung von schiitischem Islam und politischer Macht, der Institution des „Wilayat-e Faqih“, der Rolle der Revolutionsgarde oder der Repression durch Polizei und Justiz. Diese Erklärung zielt auf eine scheinbar geschlossene Machtstruktur ab – auf einen Staat, der nach innen zentral gesteuert wird. Der Schein der Allmacht wird durch religiöse Symbole, sakralisierte Rhetorik und die Inszenierung eines permanenten Ausnahmezustands aufrechterhalten – doch diese Erscheinung verdeckt die tiefer liegenden Beziehungsstrukturen, auf denen die Herrschaft tatsächlich ruht.
3. Vom Sichtbaren zu den Beziehungen
   Eine kritische Analyse fragt nicht nur, was sichtbar ist, sondern wodurch es möglich wird. Dabei wird die sichtbare Macht der Herrschenden nicht als Substanz erkennbar, sondern als Struktureigentümlichkeit der menschlichen Beziehungen, die sich in einer mehr oder weniger stabilen Machtbalance manifestiert. Die „Alleinherrschaft“ ist demnach kein „objektiver“ Tatbestand, sondern Ausdruck einer bestimmten Figuration, in der Menschen in asymmetrischen Abhängigkeiten zueinanderstehen. Diese Beziehungsordnung ist historisch gewachsen, symbolisch vermittelt, emotional aufgeladen – und wird von den Beteiligten selbst mitgetragen, oft ohne, dass ihnen die strukturelle Rolle bewusst wäre, die sie in der Reproduktion dieser Ordnung spielen.
4. Die Islamische Republik als Beziehungsordnung
   Was als unangefochtene Herrschaft des „Führers“ erscheint, ist in Wirklichkeit das Ergebnis einer sozialen Ordnung, in der sich Menschen in ihren Selbstwertbeziehungen aufeinander richten. In autoritären Figurationen ist die Selbstwertbeziehung der involvierten Menschen an Gehorsam, Loyalität und Unterwerfung geknüpft. Die Islamische Republik hat diese Strukturen nicht erschaffen, sondern übernommen, verstärkt und sakral überhöht – wodurch sie tief in das Selbstbild und die Alltagskultur der Menschen eingeschrieben wurde.
5. Reproduktion – symbolisch, emotional, kommunikativ
   Die Reproduktion der scheinbaren Alleinherrschaft im Namen Gottes erfolgt nicht allein durch Gewalt, sondern durch die Alltagsbeziehungen, in denen Menschen leben. Familie, Schule, Moschee, Medien und Nachbarschaft bilden ein Netzwerk, das Verhaltensmuster und Deutungen weitergibt. Über symbolische Ordnungsmuster – wie Märtyrerkult, religiöse Feste, Kleidungsvorschriften und sprachliche Rituale – wird Zugehörigkeit emotional verankert. Diese Muster strukturieren Wahrnehmung, erzeugen Schuld, stiften Identität und formen das emotionale Koordinatensystem, in dem Zustimmung und Abweichung beurteilt werden.
6. Entfremdung als Mitwirkung
   Die scheinbare Alleinherrschaft ist demnach eine entfremdete Gestalt der Selbstwertbeziehungen der involvierten Menschen, die sie alltäglich beherrscht. Diese Entfremdung bedeutet nicht bloß Fremdbestimmung. Sie repräsentiert Fremdzwänge im Sinne der Zwänge, die Menschen auf sich selbst und andere ausüben. Sie manifestiert einen gesellschaftlichen Prozess, in dem Menschen selbst an der Reproduktion von Machtverhältnissen mitwirken, ohne sich dieser Mitwirkung bewusst zu sein – und dadurch genau jene Ordnung stabilisieren, die ihnen als übermächtige Realität gegenübertritt.

Wie in ökonomischen Verhältnissen das Kapital aus alltäglichem Handeln der Warenproduzenten hervorgeht und den Handelnden dann als fremde Macht gegenübersteht, so reproduzieren auch in autoritären politischen Ordnungen Menschen durch tägliches Verhalten, emotionale Anpassung und symbolische Ausdrucksformen die Machtverhältnisse, unter denen sie leiden. Diese Mitwirkung erfolgt nicht aus Zustimmung, sondern aus einem sozialen Habitus, der über Generationen im Kontext orientalischer Despotie gewachsen ist. Deshalb überrascht es nicht, dass manche Menschen, die unter dem „Turban“ leiden, in der „Krone“ eine Rettung sehen – und damit genau in die Strukturen zurückwollen, aus denen die Islamische Republik überhaupt erst hervorgegangen ist.

7. Transformation der Beziehungen
   Kritische Analyse hebt den Schein der Alleinherrschaft nicht durch Gegengewalt, sondern durch Erkenntnis auf: Herrschaft ist kein Ding, das man stürzt, sondern ein Verhältnis, das man verändert. Demokratische Transformation beginnt, wenn Menschen ihren Selbstwert nicht mehr aus Unterwerfung beziehen, sondern aus Mitverantwortung für das gemeinsame Leben.
8. Schluss: Einsicht als Beginn der Freiheit
   Die Islamische Republik erscheint als klerikal-totalitäres Machtzentrum. In Wirklichkeit ist sie das Produkt einer symbolisch stabilisierten Beziehungsordnung. Wer das Wesen dieser Ordnung erkennt, kann auch ihren Schein durchschauen – und damit die Praxis verändern.

Freiheit beginnt mit zivilem Ungehorsam: mit der bewussten Entscheidung, sich der stillschweigenden Mitwirkung zu entziehen. Das geschieht nicht nur in offenen Protesten, sondern in der Neugestaltung alltäglicher Beziehungen – im Verweigern symbolischer Unterwerfung, im Aufbrechen festgefahrener Rituale, im gemeinsamen Aufbau neuer Deutungs- und Handlungsräume. Demokratisierung beginnt im Verhältnis zu sich selbst und zu den anderen – und von dort aus verändert sie die Welt.

Hannover, 11.08.2025
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید