****

دولت‌های فرانسه، بریتانیا و آلمان از جمهوری اسلامی خواسته‌اند تا پایان ماه اوت، برابر با دهم شهریور، یا وارد یک توافق اتمی جدید شود یا آن‌ها کار برای بازگشت قطعنامه‌های لغو شده شورای امنیت را شروع خواهند کرد.

بازگشت قطعنامه‌ها و تحریم‌های شورای امنیت درباره جمهوری اسلامی با فعال کردن سازوکار ماشه ممکن خواهد بود. 

در این فرایند، به پیشنهاد «سرگی لاوروف»، وزیر خارجه روسیه، حق وتوی پنج کشور عضو دائم شورای امنیت برای جلوگیری از بازگشت تحریم‌ها خنثی‌شده و تحریم‌های ایران فقط زمانی بازنمی‌گردد که هر پنج عضو دائم با این بازگشت مخالف باشند.

همچون آنژیوکت در بدن جمهوری اسلامی

تأسیس کمیته تحریم ایران در پاراگراف ۱۸ قطعنامه ۱۷۳۷ شورای امنیت مصوب دی۱۳۸۶ آمده است. در این پاراگراف، شورای امنیت تصمیم خود را برای تأسیس یک کمیته متشکل از همه اعضای شورا اعلام کرد تا بر اجرای تحریم‌های ایران نظارت کند. این کمیته به‌طور غیررسمی به‌عنوان «کمیته تحریم ایران» در سازمان ملل متحد معروف شد.

وظیفه اصلی این کمیته این بود که بر اجرای تحریم‌های اعمال‌شده علیه جمهوری اسلامی ایران توسط دولت‌های عضو سازمان ملل متحد نظارت کند، اما این تنها ماموریت آن نبود. 

کمیته می‌توانست از همه کشورها در خصوص اقداماتی که برای اجرای مؤثر تحریم‌ها انجام داده‌اند، درخواست کند تا این اقدامات را به اطلاع سازمان ملل متحد برساند. همچنین موارد نقض احتمالی تحریم از سوی ایران و دیگر اعضای سازمان ملل متحد را بررسی و درباره آن تصمیم می‌گرفت.

تحریم‌هایی که شورای امنیت صادر می‌کند، ازآنجاکه یک تصمیم حقوقی نیست، قابل دادرسی در دادگاه هم نیست، اما کمیته این اختیار را هم دارد تا با بررسی و تصمیم‌گیری درباره درخواست معافیت‌ها از محدودیت‌های مقرر در قطعنامه، فرد یا نهادی که تحریم شده را از فهرست خارج کند.

 بر این اساس، کمیته اختیار داشت تا اگر دولتی به دنبال فروش اقلامی به ایران بود که تحریم شده یا شورای امنیت درباره فروش آن خواستار «دقت بیشتر» اعضا شده، موضوع را بررسی کند و در صورت موافقت، برای آن مجوز صادر کند.

موثرترین اختیار کمیته تحریم ایران در تحریم شورای امنیت، شناسایی و تعیین افراد و نهادهای جدیدی است که باید مشمول تحریم‌ها شوند. درواقع کمیته همچون یک سوزن سرم یا آنژیوکت است که با تأسیس، یک‌بار به بدن جمهوری اسلامی وارد می‌شد، اما ازآن‌پس وظیفه داشت که تزریق و تقویت تحریم افراد و نهادهای دیگر را به‌طور پیوسته از راه این سوزن انجام دهد.

ابزار بستن راه‌های فرار از تحریم

علی خامنه‌ای در خرداد ۱۳۹۱، وقتی دو سال از تصویب قطعنامه بسیار سنگین ۱۹۲۹ گذشته بود، گفته بود که جمهوری اسلامی مقابل تحریم «واکسینه شده و تحریم به ما ضربه نمی‌زند»، اما کمتر از ده ماه بعد، در نوروز ۱۳۹۲ اعلام کرد که «تحریم‌ها بی‌اثر نبوده است». 

گرچه در این مدت تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا وارد مرحله فلج‌کننده شده بود، اما تحریم‌های شورای امنیت هم به شکل بسیار جدی در حال اجرا بود. روسیه از فروش موشک‌های دفاعی اس-۳۰۰ خودداری می‌کرد و عراق، کشوری که روابط نزدیکی با جمهوری اسلامی داشت، هواپیماهای عبوری ایران از آسمان عراق ازجمله ایران‌ایر و ماهان را به زمین می‌نشاند و مطابق دستور قطعنامه ۱۹۲۹ بازرسی می‌کرد.

کمیته تحریم هر جا که نقصی در اجرای تحریم پیدا می‌کرد، جلوی آن را می‌گرفت و یا در صدور دستورالعمل‌ها و راهنماهای اجرای تحریم، راه اجرای موثر مفاد قطعنامه‌ها را از کشورهای عضو سازمان ملل متحد درخواست می‌کرد. به همین دلیل بود که مأموریت‌های آن در ادامه تحریم‌های ایران در قطعنامه بعدی گسترش پیدا کرد.

خود کمیته هم موظف بود هرسال به شورای امنیت در مورد فعالیت‌های انجام‌شده گزارش دهد اما در ۱۵خرداد۱۳۹۱به پیشنهاد ژاپن که آن زمان از اعضای غیر دایم شورای امنیت یک گروه به نام پنل کارشناسان تاسیس شد. 

این کمیته  که فعالیت آن هرسال در این روز تمدید می‌شد بنابر ضرورت، به شورای امنیت گزارش‌های مجزای دیگری می‌داد.

در خرداد ۱۳۹۴ یعنی سه سال پس از تاسیس این پنل که مذاکرات برای رسیدن به برجام به حساس‌ترین روزهای خود رسیده بود، شورای امنیت یک‌بار دیگر ماموریت این پنل را تمدید کرد که البته کمتر از یک ماه دوام آورد و با توافق برجام ماموریتش تغییر کرد.

پس از توافق هسته‌ای برجام در تیر ۱۳۹۴ و سپس تصویب قطعنامه‌ ۲۲۳۱، مأموریت کمیته تحریم ایران در شورای امنیت خاتمه یافت، اما یک سازوکار جدید برای نظارت بر اجرا تحریم‌های باقی‌مانده و سایر محدودیت‌های سازمان ملل متحد که به‌مرور برداشته می‌شد، ایجاد شد.

کشورهای عضو دائم شورای امنیت تا پیش از ۲۶ مهر، برابر با ۱۸ اکتبر، فرصت دارند تا از ابزار احیای قطعنامه‌های شورای امنیت استفاده کنند. اگر دولت‌های اروپایی دست به چنین اقدامی بزنند، کمیته تحریم ایران دوباره فعال می‌شود.