هشدار اخیر نایبرییس انجمن جنگلبانی ایران مبنی بر تبدیل شدن کشور به رکورددار فرسایش خاک در جهان، پرده از بحرانی برمیدارد که ابعاد آن فراتر از یک چالش محیطزیستی ساده است. فرسایش خاک در ایران اکنون به مرزهای بحرانی رسیده و آمارهای غیررسمی حکایت از آن دارد که میزان نابودی خاک در ایران چندین برابر میانگین جهانی است. این وضعیت که محصول دههها مدیریت ناکارآمد منابع آب، جنگلزدایی گسترده و تغییر کاربری اراضی است، عملاً زیرساختهای امنیت غذایی کشور را هدف قرار داده است. خاکی که هزاران سال برای تشکیل هر سانتیمتر آن زمان لازم است، اکنون بر اثر سیاستهای غلط کشاورزی و سدسازیهای بیرویه، با هر بارش یا وزش باد از دست میرود.
تحلیلگران حوزه زمینشناسی و محیط زیست بر این باورند که تخریب پوشش گیاهی در مراتع و جنگلها، نقش کاتالیزور را در تسریع این فرسایش ایفا کرده است. وقتی جنگلها به بهانه توسعه عمرانی یا قاچاق چوب نابود میشوند، زمین توانایی جذب آب را از دست داده و کوچکترین بارندگی به سیلابهای ویرانگری تبدیل میشود که غنیترین لایههای خاک را با خود میشوید. نایبرییس انجمن جنگلبانی با تأکید بر این موضوع، هشدار داده است که تداوم این روند میتواند بخشهای وسیعی از فلات ایران را در آیندهای نزدیک به بیابانهای بیآب و علف تبدیل کند؛ فرآیندی که منجر به کوچ اجباری میلیونها تن و شکلگیری پدیده «پناهجویان اقلیمی» در داخل مرزها خواهد شد.
یکی از جنبههای هولناک این بحران، هزینه اقتصادی کلانی است که فرسایش خاک به بدنه کشور وارد میکند. نابودی خاک به معنای کاهش بهرهوری کشاورزی، پر شدن مخازن سدها از رسوبات و از بین رفتن تنوع زیستی است. در حالی که کشورهای توسعهیافته سرمایهگذاریهای سنگینی بر روی آبخیزداری و احیای خاک انجام میدهند، در ایران بودجههای مرتبط با حفاظت از جنگلها و منابع طبیعی همواره در اولویتهای دستچندم قرار داشته است. کارشناسان معتقدند که بدون بازنگری بنیادین در الگوی توسعه و توقف پروژههای مخرب در حوضههای آبریز، بازگشت به شرایط پایدار غیرممکن خواهد بود.
علاوه بر سوءمدیریت داخلی، تغییرات اقلیمی نیز فشار را بر خاک ایران دوچندان کرده است. خشکسالیهای پیاپی و کاهش رطوبت زمین باعث شده است که خاک قدرت انسجام خود را از دست بدهد و به راحتی به شکل ریزگرد در هوا معلق شود. این پدیده نه تنها سلامت شهروندان را به خطر انداخته، بلکه چرخههای زیستی را نیز مختل کرده است. هشدار صریح انجمن جنگلبانی نشان میدهد که مدیریت محیط زیست در ایران اکنون در یک پیچ تاریخی قرار دارد؛ یا باید به سمت صیانت واقعی از منابع پایه حرکت کند و یا شاهد فروپاشی تدریجی تمدنی باشد که بقای آن به همین لایههای نازک خاک وابسته است.
در پایان، وضعیت کنونی خاک در ایران نیازمند یک عزم ملی و فرادستگاهی است که فراتر از شعارهای تبلیغاتی عمل کند. تبدیل شدن به رکورددار فرسایش خاک، مدالی سیاه بر سینه مدیریت منابع طبیعی کشور است که تنها با توقف جنگلزدایی، اجرای طرحهای علمی آبخیزداری و تغییر الگوی معیشت در مناطق حساس جغرافیایی قابل جبران خواهد بود. خاک، برخلاف آب، منبعی است که جایگزینی برای آن وجود ندارد و نابودی آن به معنای پایان توان تولید در سرزمینی است که قرنها مهد تمدن و کشاورزی بوده است.
منابع مورد استفاده برای تدوین این گزارش:
این گزارش بر پایه اظهارات نایبرییس انجمن جنگلبانی ایران، پوشش خبری ایراناینترنشنال درباره بحران فرسایش خاک، گزارشهای تحلیلی سایت پیام ما (روزنامه تخصصی محیط زیست و جامعه) و دادههای پژوهشی منتشر شده در پایگاه اطلاعرسانی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور تنظیم شده است.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید