کنفرانس امنیتی مونیخ یکی از مهم‌ترین مجامع غیررسمی جهان در حوزه سیاست خارجی و امنیت بین‌الملل است؛ نشستی که ریشه‌های آن به اوج جنگ سرد بازمی‌گردد اما امروز به صحنه‌ای جهانی برای رقابت روایت‌ها، مدیریت بحران‌ها و حتی ارسال پیام‌های راهبردی تبدیل شده است.

این کنفرانس در سال ۱۹۶۳ با عنوان «دیدارهای بین‌المللی علوم دفاعی» آغاز به کار کرد. ابتکار برگزاری آن را اوالد فون کلایست، از مخالفان نازیسم، در فضایی شکل داد که اروپا زیر سایه تقابل بلوک شرق و غرب قرار داشت. در آن سال‌ها، این نشست عمدتا محفلی محدود برای تبادل نظر میان کشورهای فراآتلانتیکی، به‌ویژه آلمان غربی و ایالات متحده، درباره تهدیدهای امنیتی اتحاد جماهیر شوروی بود. تعداد شرکت‌کنندگان اندک بود و تمرکز اصلی بر مسائل نظامی کلاسیک قرار داشت.

اما با پایان جنگ سرد، ماهیت این نشست نیز دگرگون شد. برگزارکنندگان تصمیم گرفتند درهای کنفرانس را به روی بازیگران بیشتری بگشایند. به‌تدریج نمایندگان روسیه، چین و دیگر قدرت‌های نوظهور نیز به این جمع افزوده شدند. در دهه‌های اخیر، کنفرانس امنیتی مونیخ از یک گردهمایی محدود غربی به یکی از مهم‌ترین بسترهای گفت‌وگوی امنیتی جهانی تبدیل شده است؛ جایی که سران کشورها، وزیران خارجه و دفاع، مدیران سازمان‌های بین‌المللی، کارشناسان برجسته و حتی نمایندگان جامعه مدنی حضور پیدا می‌کنند.

از امنیت نظامی تا امنیت جامع

در سال‌های نخست، تمرکز اصلی نشست بر بازدارندگی هسته‌ای، انسجام ناتو و مهار شوروی بود. اما امروز دستور کار آن بسیار گسترده‌تر شده است. موضوعاتی چون امنیت سایبری، تغییرات اقلیمی، امنیت انرژی، مهاجرت، رقابت قدرت‌های بزرگ، جنگ‌های منطقه‌ای و حتی ابعاد اقتصادی امنیت در دستور کار قرار دارد.برگزارکنندگان این کنفرانس در بیانیه ماموریت خود تاکید می‌کنند که هدف اصلی، «ایجاد اعتماد و کمک به حل مسالمت‌آمیز درگیری‌ها از طریق گفت‌وگوی مستمر و غیررسمی» است. کنفرانس امنیتی مونیخ خود را نوعی «بازار ایده‌ها» می‌داند؛ فضایی که در آن ابتکارات دیپلماتیک مطرح می‌شود و طرف‌های متخاصم می‌توانند در محیطی نسبتا کنترل‌شده و غیررسمی با یکدیگر گفت‌وگو کنند.

در حاشیه این نشست، ده‌ها دیدار دوجانبه و چندجانبه برگزار می‌شود که گاه اهمیت آنها از جلسات رسمی نیز بیشتر است. بسیاری از مذاکرات حساس، نخستین بار در راهروها و سالن‌های هتل بایریشرهوف (Bayerischer Hof) شکل گرفته‌اند؛ هتل پنج‌ستاره‌ای در قلب مونیخ که دهه‌هاست میزبان این رویداد است.

نقش گزارش امنیتی مونیخ

یکی از خروجی‌های مهم این کنفرانس، انتشار سالانه «گزارش امنیتی مونیخ» است. این گزارش که مورد توجه اندیشکده‌ها و رسانه‌های بین‌المللی قرار می‌گیرد، تصویری تحلیلی از روندهای اصلی امنیت جهانی ارائه می‌دهد. در سال‌های اخیر، این گزارش بر مفاهیمی چون «چندقطبی‌شدن بی‌ثبات»، «فرسایش نظم لیبرال» و «بازگشت رقابت قدرت‌های بزرگ» تاکید کرده است؛ مضامینی که در تحلیل‌های نشریاتی چون فارن افرز، فارن پالسی و اکونومیست نیز بازتاب گسترده داشته‌اند.

چرا کنفرانس مونیخ همچنان مهم است؟

با پیچیده‌تر شدن معادلات جهانی، اهمیت این نشست کاهش نیافته، بلکه بیشتر هم شده است. جنگ روسیه علیه اوکراین، رقابت فزاینده چین و آمریکا، بحران‌های خاورمیانه و افزایش بی‌اعتمادی میان قدرت‌های بزرگ باعث شده‌اند که مونیخ به یکی از معدود فضاهای باقی‌مانده برای گفت‌وگوی مستقیم میان بازیگران متخاصم تبدیل شود.

تحلیل‌گران معتقدند که ارزش اصلی این کنفرانس در «دیپلماسی غیررسمی» آن نهفته است؛ یعنی جایی که مقام‌ها بدون الزام به مواضع رسمی و بیانیه‌های حساب‌شده، امکان سنجش خطوط قرمز و ارزیابی فضای طرف مقابل را پیدا می‌کنند.

کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶

کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶ که از روز جمعه ۱۳ فوریه آغاز و تا روز یکشنبه، پانزدهم همین ماه ادامه خواهد داشت، در فضایی برگزار می‌شود که دنیا بیش از سال‌های قبل در تلاطم و تنش به سر می‌برد.

قرار است حدود ۷۰ نفر از رهبران کشورها و بیش از ۱۴۰ وزیر در نشست امسال شرکت کنند. در میان مهمانان نام‌هایی چون، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، امانوئل ماکرون، رئیس جمهوری فرانسه، کی‌یر استارمر، نخست‌وزیر بریتانیا، ولودومیر زلنسکی، نخست وزیر اوکراین و همچنین وانگ یی، وزیر امور خارجه چین دیده می‌شوند. همچنین اورزولا فن در لاین، رئیس کمیسیون اروپا و مارک روتته، دبیرکل ناتو نیز در این کنفرانس سخنرانی خواهند کرد.

این نشست در حالی برگزار می‌شود که جنگ اوکراین در حال نزدیک شدن به چهارمین سالگرد خود است و اختلال در ارسال کمک‌های ایالات متحده برای کی‌یف و ناتوانی اروپا در تامین همان میزان از حمایت‌های مالی و تسلیحاتی باعث شده تا دولت زلنسکی با دشواری‌های بیشتری نسبت به سال‌های قبل رو به رو باشد.

از سوی دیگر، هرچند روابط واشنگتن و مسکو، نسبت به دوران ریاست جمهوری جو بایدن کمتر تنش‌آمیز دنبال می‌شود، اما مناسبات میان آمریکا و اروپا به سردترین حالت خود در طول دهه‌های اخیر تنزل یافته است. مسئله چین و رو به رو شدن با این ابرقدرت جهانی نیز از سایر موضوعاتی است که احتمالا توجهات را به خود جلب خواهد کرد.

خاطره سخنرانی جنجالی سال گذشته جی‌دی ونس، معاون رئیس‌ جمهوری آمریکا، همچنان بر فضای نشست امسال سایه انداخته است. ونس در مونیخ با لحنی تند از دولت‌های اروپایی به‌دلیل محدودیت‌های رسانه‌ای، نحوه برخورد با احزاب راست افراطی و آنچه «فاصله گرفتن از ارزش‌های آزادی بیان» خواند، انتقاد کرد و هشدار داد که تهدید اصلی برای اروپا «از درون» است نه صرفا از روسیه یا چین. این موضع‌گیری که به‌نوعی بازتاب گفتمان «اول آمریکا» در سیاست خارجی واشنگتن بود، با واکنش سرد و حتی انتقادی بسیاری از مقام‌های اروپایی روبه‌رو شد. سخنان او نشانه‌ای از شکاف عمیق‌تر در نگاه دو سوی آتلانتیک به امنیت، دموکراسی و نقش آمریکا در اروپا است. برخی تحلیلگران اروپایی هشدار دادند که اگر این رویکرد در واشنگتن تثبیت شود، اروپا ناچار خواهد بود بیش از گذشته به سمت «خوداتکایی راهبردی» حرکت کند؛ موضوعی که امسال نیز در حاشیه کنفرانس، به‌ویژه در بحث درباره جنگ اوکراین و آینده ناتو، حضوری پررنگ دارد.

اظهارات مارک کارنی، نخست‌وزیر کانادا در نشست چند هفته قبل در داووس و تاکید او بر لزوم متحد شدن قدرت‌های میانی برای اینکه در رقابت‌ ابرقدرت‌ها حذف نشوند واکنشی به آن سخنرانی ونس و کلیت سیاست خارجی متفاوت دولت ترامپ در مقایسه با دیگر روسای جمهور پیشین آمریکا بود.

موضوعی که احتمالا در نشست امسال هم فصل تازه‌ای از بحث‌های آکادمیک و همچنین راهبردی را در نشست باز خواهد کرد.

اهمیت کنفرانس امنیتی مونیخ امسال؛ تمرکز بر ایران و نظم در حال تغییر جهانی

از دیگر موضوعات قابل توجه در نشست مونیخ ۲۰۲۶، مسئله ایران و تقابل جهانی با جمهوری اسلامی ایران است. این نشست در حالی برگزار می‌شود که پرونده ایران بار دیگر در مرکز توجه جامعه امنیتی قرار گرفته است. تنش‌های هسته‌ای، تهدیدهای متقابل تهران و واشنگتن، استقرار نیروهای نظامی آمریکا در منطقه، نگرانی اسرائیل از برنامه موشکی ایران و همچنین کشتار معترضان در جریان اعتراضات دی ماه، همگی باعث شده‌اند که مسئله ایران در زمره مسائل مورد بحث نشست امسال قرار گیرد.

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران که پیش‌تر به این نشست دعوت شده بود در کنفرانس حضور نخواهد داشت چرا که برگزار‌کنندگان این نشست بعد از سرکوب گسترده معترضان در ایران، اعلام کردند که دعوت خود از وزیر خارجه ایران را پس گرفته‌اند.

در مقابل، برخی چهره‌های منتقد جمهوری اسلامی و فعالان اپوزیسیون ایرانی برای حضور در نشست‌های جانبی یا برنامه‌های مرتبط دعوت شده‌اند؛ موضوعی که بازتاب‌دهنده حساسیت سیاسی کنفرانس نسبت به تحولات داخلی ایران است.

رضا پهلوی، فرزند آخرین پادشاه ایران قرار است در حاشیه این کنفرانس در یکی از بخش‌های جانبی در یک جلسه پرسش و پاسخ شرکت کند.

او در سال ۲۰۲۳ هم در جریان جنبش زن، زندگی، آزادی در کنار برخی دیگر از چهره‌های مخالف حکومت ایران چون مسیح علینژاد و نازنین بنیادی، در یکی از بخش‌های حاشیه‌ای این نشست در جلسه پرسش و پاسخ شرکت کرده بود.

ناظران سیاسی معتقدند که اتفاقات ماه‌های اخیر، سرکوب‌های گسترده در ایران و همچنین بالا گرفتن سطح تنش‌های جهانی در تقابل با جمهوری اسلامی، جامعه بین‌المللی در برابر ایران را با دوگانه‌ای دشوار روبه‌روست: از یک‌سو جلوگیری از گسترش برنامه هسته‌ای و مهار تنش‌های منطقه‌ای، و از سوی دیگر پرهیز از ورود به یک جنگ گسترده در خاورمیانه. کنفرانس مونیخ به‌طور سنتی محلی برای طرح همین دغدغه‌ها و آزمودن امکان‌های دیپلماتیک بوده است.

با این حال، ایرانیان خارج از کشور تلاش فراوانی می‌کند که مسئله حقوق بشر و سرکوب آزادی‌های بنیادین ایرانیان در این نشست‌ها مطرح شود اما مشخص نیست تا چه میزان این تلاش‌ها نتیجه‌بخش خواهد بود.

در همین حال، رضا پهلوی برای برگزاری تظاهرات در روز ۱۴ فوریه در شهر مونیخ و همزمان با نشست امنیتی فراخوان داده است. . تجمعی که قرار است صدای بخشی از مخالفان حکومت ایران را به گوش جهانیان برساند.

در اکتبر سال ۲۰۲۲ هم، ایرانیان مقیم اروپا، در یکی از بزرگ‌ترین تجمعات ضد اعتراضی علیه حکومت در شهر برلین آلمان جمع شدند و شعارهای ضد حکومتی سر دادند. حضور ایرانیان خارج از کشور در شهر مونیخ حالا بعد از سه سال، دومین تجمع گسترده آنها در مخالفت با حکومت جمهوری اسلامی در یک شهر اروپایی به شمار خواهد رفت.

آینه‌ای از نگرانی‌های جهانی

در چنین شرایطی، کنفرانس امنیتی مونیخ صرفا یک رویداد سالانه نیست، بلکه آینه‌ای از نگرانی‌های جهان و محلی برای سنجش توازن قوا در نظم در حال شکل‌گیری جدید است. برای ایران، این نشست می‌تواند صحنه‌ای برای بازتاب انزوای دیپلماتیک یا بالعکس، فرصتی برای طرح پیام‌های جدید باشد. برای اروپا و آمریکا نیز آزمونی است درباره این‌که آیا هنوز می‌توانند از مسیر گفت‌وگو، بحران‌های پیچیده امروز را مدیریت کنند یا نه.

به همین دلیل، کنفرانس امنیتی مونیخ امسال فراتر از یک گردهمایی نمادین است؛ این نشست در دل یکی از پرتنش‌ترین مقاطع دهه‌های اخیر برگزار می‌شود و آنچه در سالن‌های بایریشرهوف گفته یا ناگفته می‌ماند، می‌تواند نشانه‌ای از مسیر پیش‌روی سیاست جهانی باشد.