گروه اقتصادی – ایران با وجود برخورداری از اقلیم های مختلف، از کشورهایی است که از پوشش جنگلی پایینی برخوردار است و همین میزان هم هر سالانه به دلایل مختلف از آتش سوزی های عمدی و غیرعمدی گرفته تا ساخت و ساز در عرصه های جنگلی و اجرای طرح های عمرانی در محدوده های جنگلی با مخاطرات متعدد روبروست که بر مشکلات حفظ عرصه های جنگلی می افزاید.

علاوه بر این، تغییرات اقلیمی و خشکسالی نیز سبب شده تا جنگل های موجود کشور گرفتار بیماری های مختلفی شوند که حیات درختان به عنوان نگهبانان زمین را تهدید می کند. در این رابطه کامران پورمقدم معاون امور جنگل ها سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور که پیش از آغاز تجاوز ائتلاف آمریکایی صهیونیستی در استودیوی ایرنا حضور یافته بود، به تشریح وضعیت فعلی جنگل ها و مشکلاتی که منجر به تخریب جنگل ها می شود، پرداخت و اقدامات صورت گرفته در سال های اخیر را بیان کرد.

بخش نخست این گفت و گو که به تهدیدات عرصه های جنگلی کشور بخصوص در حوزه جنگل های هیرکانی است، به مناسبت روز طبیعت منتشر می شود که به شرح زیر است:

سرانه پوشش جنگلی در کشور کمتر از ۰.۲ هکتار است

ایرنا: لطفا آمار جدید مساحت جنگل‌های کشور و سرانه پوشش برای هر ایرانی چقدر است و چقدر با استاندارد جهانی فاصله داریم؟

ایران بر اساس تقسیمات اکولوژیکی دارای پنج ناحیه رویشگاهی یا اکولوژیکی است که در مجموع بیش از ۱۴ میلیون هکتار اراضی جنگلی در آنها گسترده‌ است؛ معروف‌ ترین آنها جنگل‌های هیرکانی با مساحتی حدود ۲ میلیون هکتار در نوار شمالی کشور، جنگل‌های زاگرسی در غرب با حدود ۶ میلیون هکتار، جنگل‌های ایرانی – تورانی با حدود ۴ میلیون هکتار در فلات مرکزی، جنگل‌های خلیج فارس-عمانی (حرا) حدود ۲ میلیون هکتار در جنوب کشور و جنگل‌های ارسبارانی بین ۱۶۰ تا ۱۷۰ هزار هکتار در شمال‌غرب است.

البته بیشه‌ زارها و درختچه‌ زارهای پراکنده در کنار رودخانه‌ها و دره‌ها نیز در مجموع سطح جنگل‌ها را به حدود ۱۷ میلیون هکتار می‌رساند. سرانه پوشش جنگلی در کشور کمتر از ۰.۲ هکتار (حدود ۱۸۰۰ متر مربع) است، که تقریباً یک‌سوم میانگین جهانی برآورد می‌شود. در نتیجه ایران از کشورهای با پوشش کم جنگلی به شمار می‌رود و این امر ضرورت حفظ و احیای رویشگاه‌ها را دوچندان می‌کند.

سالانه بیش از ۱۵۰۰ هکتار جنگل می سوزد

ایرنا: در سال‌های اخیر با خشکسالی و تغییرات اقلیمی، چه میزان از این جنگل‌ها از بین رفته‌اند؟

تغییرات اقلیمی پدیده‌ای جهانی است و کشور ما نیز به دلیل موقعیت در نوار خشک و نیمه‌خشک، تأثیر زیادی از آن گرفته است. این تغییرات موجب طغیان آفات، افزایش گستره آتش‌سوزی ها و خشکیدگی در جنگل‌ها شده است. طغیان برخی بیماری‌ها از جمله قارچ‌ها در جنگل‌های شمال و بیماری زغالی بلوط در زاگرس از آثار مستقیم این تغییرات است.

افزایش دما و کاهش بارندگی شرایط را برای آتش‌سوزی فراهم کرده و به کاهش چشمگیر سلامت اکوسیستم‌های جنگلی منجر شده است، هرچند برنامه‌ های احیایی در دست اجراست، اما توسعه آفات و حریق‌ ها آسیب‌ های گسترده‌ای به جنگل‌های کشور وارد کرده است.

ایرنا: آمار آتش‌سوزی‌ها در جنگل‌های کشور چقدر است؟

بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی فائو هر ۵ سال یکبار با استفاده از تصاویر ماهواره ای، نرخ تغییر پوشش جنگلی کشور سالانه حدود ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ هکتار است؛ این عدد شامل تخریب خالص نیست بلکه ممکن است میزان تخریب و خسارت بیش از رقم ذکر شده باشد، اما بخشی از سطوح خسارت‌ دیده نیز با برنامه‌های احیایی و جنگل‌کاری جبران می‌شود. در مجموع تراز خالص کاهش سطح جنگل‌ ها در همین بازه اعلام شده است.

آتش سوزی های عمدی در جنگل ها برای ساخت و ساز غیرمجاز

ایرنا: علت اصلی آتش‌سوزی‌ها چیست و چه میزان خسارت به همراه دارند؟ چه بخشی از آتش سوزی ها عمدی یا غیرعمدی رخ می دهد؟

تغییر اقلیم به‌طور مستقیم موجب آتش‌سوزی نمی‌شود، اما شرایط را برای وقوع و گسترش آن مساعد می‌کند. کاهش رطوبت و خشک شدن لاش‌برگ‌ها، تنه‌های افتاده و باقی‌مانده‌های گیاهی، با کوچک‌ترین جرقه خطر آتش‌سوزی را افزایش می‌ دهد.

عامل انسانی مهم‌ترین منشاء آتش در جنگل‌هاست؛ بیش از ۹۰ تا ۹۵ درصد حریق‌ ها منشأ انسانی دارند از جمله آتش‌های رهاشده گردشگران، طبیعت گردان و شکارچیان غیرمجاز و یا سوختن پسماند مزارع در مناطق مجاور جنگل ها که موجب حریق جنگل ها می شود.

البته در برخی مناطق نیز به‌ دلیل تعارضات اجتماعی یا تغییر کاربری اراضی منابع طبیعی برای ساخت و سازهای غیرمجاز و کشت های غیرمجاز حریق‌ های عمدی رخ می‌دهد. به طور کلی بخش عمده آتش‌سوزی‌ها غیرعمدی است اما آثار تخریبی فراوانی بر اکوسیستم دارد.

نابودی بخشی از حیات جنگل ها در پی هر آتش سوزی

ایرنا: هر آتش‌سوزی چه میزان از سرمایه جنگلی و خاک کشور را از بین می‌برد؟

جنگل‌ ها نقش حیاتی در ترسیب کربن و حفظ تعادل اقلیمی دارند. آتش‌سوزی سبب بازگشت کربن ذخیره‌ شده در گیاهان به جو و در نتیجه تشدید گازهای گلخانه‌ای و تغییرات اقلیمی می‌شود. از سوی دیگر، خاک جنگلی که سرشار از میکروارگانیسم‌ها و عناصر حیاتی است در اثر حرارت شدید ساختار شیمیایی و فیزیکی خود را از دست می‌دهد. این تخریب خاک در کوتاه‌مدت قابل جبران نیست و به سال‌ها زمان نیاز دارد تا حیات طبیعی دوباره به منطقه بازگردد. به همین دلیل، آثار آتش‌سوزی تنها به از بین رفتن پوشش گیاهی محدود نمی‌شود بلکه زیربنای حاصلخیزی و حیات جنگل را نیز تهدید می‌کند.

۳۰۰ هزار هکتار جنگل هیرکانی ثبت جهانی شده/تاکنون کمکی از سازمان‌های بین‌المللی دریافت نکرده‌ایم

ایرنا: با توجه به ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی، آیا کمک‌های جهانی از سازمان‌ های بین‌ المللی برای حفظ این جنگل‌ ها دریافت می‌کنیم؟

حدود ۳۰۰ هزار هکتار از جنگل‌های هیرکانی ایران که دارای شاخص‌ های بین‌المللی تنوع زیستی هستند در فهرست میراث طبیعی جهانی یونسکو ثبت شده‌اند. مدیریت این عرصه‌ها از طریق شورای راهبردی متشکل از وزارت میراث فرهنگی و گردشگری، سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری انجام می‌شود.

تاکنون هیچ کمک مستقیم بین‌المللی برای مدیریت این مناطق دریافت نشده است، اما اسناد جامع مدیریتی آماده شده و وظایف بین سه نهاد حفاظت محیط زیست مسئول حفاظت، میراث فرهنگی مسئول پژوهش و آموزش، و منابع طبیعی مسئول مدیریت تخصصی جنگل تقسیم شده است.

اعتبارات مدیریت عرصه‌های هیرکانی ثبت‌شده از منابع داخلی تامین می‌شود

ایرنا: آیا اعتبارات و هزینه‌های مربوط به مدیریت این عرصه‌ها به سازمان منابع طبیعی بازمی‌گردد؟

بله، بخش اصلی اعتبارات مربوط به احیای جنگل، جنگل‌کاری و حفاظت توسط سازمان منابع طبیعی تأمین می‌شود. در مناطقی که جزو مناطق حفاظت‌ شده هستند، سازمان محیط زیست نیز نقش مدیریتی مستقیم دارد.

ایرنا: با تقسیم وظایف میان منابع طبیعی و محیط زیست، آیا میان این دو دستگاه موازی‌کاری رخ نمی‌دهد؟

تشکیل شورای راهبردی دقیقاً برای پیشگیری از همین مسئله است. جلسات منظم شورا موجب هماهنگی وظایف شده و هرگونه هم‌پوشانی از طریق تعامل سازمان‌ها حل می‌شود.

ممنوعیت هرگونه بهره برداری چوب از جنگل های هیرکانی و طبیعی / طرح مدیریت پایدار از ابتدای ۱۴۰۵ در ۲۸ حوزه اجرا می‌شود

ایرنا: طرح ممنوعیت برداشت چوب از جنگل‌های شمالی هنوز ادامه دارد؟ آیا دستاوردی تاکنون داشته است؟

ممنوعیت برداشت چوب همچنان براساس قوانین برنامه‌های توسعه برقرار است. ماده ۳۸ برنامه ششم توسعه هرگونه بهره‌برداری چوبی از جنگل‌ها را ممنوع شده است؛ در ماده ۳۶ برنامه هفتم نیز تنها اجازه برداشت از زراعت چوب از جنگل های دست کاشت یا درختان افتاده و شکسته کف جنگل و با مجوز سازمان منابع طبیعی داده شده است و بنابراین هیچ بهره‌برداری چوبی از جنگل‌های طبیعی همچنان نخواهیم داشت.

از سال ۹۶ که این ممنوعیت اعمال شد، قرار بود که طرح‌های مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی تهیه و اجرا شود که به دلایل مختلفی تهیه و اجرای این طرح‌ها طولانی شد؛ در سال ۱۴۰۴ طرح مدیریت پایدار جنگل های هیرکانی تهیه و آماده اجرا شد که بر اساس آن مقرر شد طرح‌ های مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی از ابتدای سال ۱۴۰۵ در ۲۸ حوزه آبخیز به وسعت حدود ۷۰۰ هزار هکتار آغاز شود.

این طرح‌ها ابعاد احیایی، حفاظتی و اجتماعی را دربر می‌گیرند و با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی اجرا می‌شوند. در ادامه، تا سال سوم اجرای برنامه، هر ۱۰۴ حوزه آبخیز جنگلی زیر پوشش طرح‌های مدیریت قرار خواهند گرفت.

بیش از ۴۰ تا ۵۰ هزار هکتار از شمشادزارهای هیرکانی به دلیل آفت و بیماری قارچی از بین رفت

ایرنا: درباره آفت شمشاد در استان‌های شمالی چه اقداماتی انجام شد و میزان خسارت چقدر بود؟

پاسخ: بروز و شیوع آفت پروانه شب‌پره شمشاد به همراه بیماری قارچی بلایت شمشاد از سال‌ های ۹۵ تا ۹۹ موجب خشکیدگی حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار هکتار از شمشادزارهای شمال کشور شد.

سازمان منابع طبیعی برای اینکه بتواند جلوی این آسیب را بگیرد و به نوعی باهاش مقابله کند اقدامات کنترلی شامل کاشت نهال و قلمه‌ های شمشاد، محلول‌ پاشی، سمپاشی هدفمند و استفاده از تله‌های نوری برای کنترل آفات صورت گرفت. همچنین بذرهای سالم در بانک بذر نگهداری می‌شوند تا پس از مهار آفات، احیای کامل انجام شود. البته بخشی از رویشگاه‌ها برگشته و بخشی هم در دست عملیات جنگلکاری و بازسازی قرار دارند.

عدم استفاده از سموم شیمیایی برای کنترل آفت شمشاد به دلیل حفظ اکوسیستم جنگل

ایرنا: چرا برای کنترل آفت شمشاد از سموم شیمیایی استفاده نشد و کنترل کامل تاکنون حاصل نشده است؟

طبیعت آفت و بیماری شامل انتشار قارچ و پرواز شب‌پره در مسافت‌های طولانی، لانه گذاری لاروها کنترل را دشوار کرد. علاوه‌ بر این استفاده از سموم شیمیایی باعث آسیب جدی به سایر موجودات مفید جنگل می‌ شد. به همین دلیل شیوه‌ های مدیریتی غیرشیمیایی انتخاب شد تا اکوسیستم کلی جنگل‌های هیرکانی حفظ شود.

دفن زباله در جنگل های شمال کشور ادامه دارد

ایرنا برای جلوگیری از دفن زباله و چرای دام در جنگل‌ های شمالی چه اقداماتی انجام شده است؟

مسئولیت اصلی مدیریت پسماند با سازمان محیط زیست و وزارت کشور است. متاسفانه به‌ دلیل کمبود اراضی، دفن زباله در جنگل‌ها رایج شده که شیرابه‌ های سمی ناشی از آن رودخانه‌ ها و منابع آب زیرزمینی را آلوده می‌ سازد که همین خطری برای اکوسیستم جنگلی و امنیت زیستی مردم است. هرچند در چند سال اخیر اقداماتی همچون ایجاد کارخانه‌ های زباله‌ سوز یا تفکیک زباله انجام شده اما حجم زباله به‌ ویژه در ایام تعطیل بیش از ظرفیت فعلی است و دفن زباله همچنان در جنگل ها ادامه دارد.

برای مدیریت چرای دام ها نیز باید طرح خروج دام از جنگل پیش از سال ۹۵ اجرا می‌شد، اما پس از توقف طرح‌ های مدیریت جنگل دچار اختلال شد. در طرح‌ های جدید مدیریتی ۲۸ حوزه آبخیز که از سال ۱۴۰۵ آغاز می‌ شوند، موضوع کنترل و خروج دام از عرصه‌های طبیعی دوباره در دستور کار است تا از تخریب رویشگاه‌ ها جلوگیری شود.

مقابله با ساخت‌وساز غیرمجاز در جنگل های هیرکانی با سامانه پنجره واحد زمین

ایرنا: درباره پدیده ساخت و سازهای غیر مجاز و تغییر کاربری‌های گسترده همچون کوه خواری و جنگل خواری بفرمایید چرا اقدامات سازمان منابع طبیعی کشور بازدارنده نیست؟

تغییر کاربری ها و ساخت و سازهای غیرمجاز در جنگل های هیرکانی یکی از معضلاتی است که با آن روبرو هستیم و این موضوع چشم‌انداز طبیعی جنگل‌ها را از بین می‌برد؛ در حالی که بسیاری از گردشگران و مسافران برای بهره‌مندی از همین جنگل‌های طبیعی به شمال کشور سفر می‌کنند.

بسیاری از ساخت‌ و سازهایی که انجام شده در محدوده اراضی دارای پوشش جنگلی بوده اما از نظر مالکیت در محدوده طرح‌های هادی روستایی یا اراضی دارای اسناد قبلی اشخاص قرار داشته و مالکان با دریافت مجوز از دهیاری‌ ها یا بخشداری‌ ها اقدام به ساخت‌ و ساز کرده‌ اند.

سازمان منابع طبیعی برای مدیریت کاربری اراضی و حفظ پوشش جنگلی حتی در عرصه‌های مستثنیات طی سه تا چهار سال اخیر دستورالعملی با عنوان «درختان باغی» تدوین کرده است. منظور از این عنوان درختان جنگلی واقع در اراضی مستثنیات اشخاص است که باید نحوه برخورد و حفظ آنها مشخص شود. بر اساس این دستورالعمل، اگر توده جنگلی در نقطه‌ ای وجود داشته باشد، حتی در اراضی مستثنیات مجوز قطعی برای قطع آن صادر نمی‌شود و این درختان باید حفظ شوند.

راه‌اندازی «پنجره واحد مدیریت زمین» یکی از اقدامات مناسب برای جلوگیری از چنین اقداماتی است. در این سامانه، تمامی دستگاه‌های متولی زمین از جمله اداره ثبت و اسناد، قوه قضاییه، دستگاه‌های نظارتی، وزارت کشور و سازمان منابع طبیعی حضور دارند و مقرر شده هرگونه طرح یا برنامه مرتبط با زمین حتما در این سامانه بارگذاری شود.
تمام نقشه‌های پوشش جنگلی در این سامانه بارگذاری شده و اگر هر طرح یا ساخت‌وسازی با نقشه‌های پوشش جنگلی تلاقی داشته باشد، با آن مخالفت می‌شود و از اجرای آن جلوگیری خواهد شد. با وجود این اقدامات، همچنان مواردی از ساخت‌وساز غیرمجاز مشاهده می‌شود.

یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی با این موارد به شدت برخورد می‌کند و قوه قضاییه و دادستان‌های استان‌های شمالی نیز همکاری ویژه‌ای در این زمینه دارند.

ایرنا: در سال های اخیر علاوه بر جنگل خواری با پدیده کوهخواری هم در مناطق جنگلی روبرو هستیم. علت چیست؟

ممکن است این عرصه‌ها منابع طبیعی باشند یا روستاهایی باشند که در مناطق کوهستانی و روی کوه قرار دارند، یا اراضی کشاورزی دارای اسناد و مدارک قبلی باشند که در زمره مستثنیات محسوب می‌شوند.

اگر عرصه‌ ای جزو منابع طبیعی باشد، همکاران ما در یگان حفاظت با آن برخورد می‌کنند، اما در بسیاری از موارد ساخت‌و سازها در اراضی مستثنیات انجام شده که جزو منابع ملی نیست. در هر بخشی که در حوزه منابع طبیعی و ملی باشد، با ساخت‌ و سازها برخورد شده و احکام قلع و قمع نیز اخذ شده است.

رسیدگی به اسناد قدیمی در اختلافات اراضی شخصی و ملی

ایرنا: اسناد قدیمی یکی از مشکلات عمده در منابع طبیعی است؛ برای رفع آن چه اقدامی انجام شده است؟

اگر فردی ادعایی نسبت به زمینی دارد، باید در شعب ویژه قوه قضاییه شکایت کند. رسیدگی بر اساس اسناد و مدارک به‌ویژه عکس‌های هوایی مربوط به دهه ۴۰، انجام می‌شود. در صورتی که قوه قضاییه حکم دهد اراضی مورد نظر جزو مستثنیات است، نقشه‌های کاداستر اصلاح می‌شود؛ اما ملاک عمل، مدارک دست‌نویس یا اسناد قدیمی به تنهایی نیست.

هیچ مجوز جدیدی برای معدن‌کاوی در جنگل‌ها صادر نشده است

ایرنا: با مشکل معادن در جنگل های کشور روبرو هستیم، بیشترین تخریب منابع طبیعی به دنبال کدام معادن است ؟

فعالیت معادن در جنگل‌های شمال کشور یکی از معضلات جدی است در حال حاضر هیچ مجوزی برای معدن‌کاوی در داخل جنگل‌ها صادر نمی‌شود و با هرگونه توسعه معادن در عرصه‌های جنگلی مخالفت شده است. اما یکی از عوامل تخریب جنگل‌های ما مجوزهایی بوده که در سنوات گذشته برای معدن کاوی در جنگلها صادر شده که به طور مشخص می توان به معادن تأمین مواد اولیه سیمان در شرق مازندران یا معادن برداشت ماسه و سنگ در جنگل‌ها اشاره کرد.

این معادن در گذشته مجوز گرفته‌اند و همچنان در حال بهره‌برداری هستند و برخی مجریان درخواست توسعه محدوده فعالیت خود را دارند که با تمامی این درخواست‌ ها مخالفت شده است. به هیچ عنوان در داخل محدوده‌های جنگلی اجازه معدن‌کاوی داده نمی‌شود، مگر در موارد زیرزمینی یا تونلی مانند معدن زغال‌سنگ در استان گلستان که به پوشش جنگلی آسیبی وارد نمی‌کند.

در حال حاضر هیچ مجوز جدیدی برای معدن‌کاوی در داخل جنگل‌ها صادر نمی‌شود و این موضوع از زمان اجرای قانون ممنوعیت بهره‌برداری از دهه ۹۰ تاکنون رعایت شده است.

برخی معادن دارای مجوزهای قبلی هستند و قانون موجود، اختیارات بیشتری به معدن‌کاران داده است، اما سازمان منابع طبیعی در برابر توسعه این معادن در جنگل‌ها مقاومت کرده و با این درخواست‌ ها مخالفت کرده است.
قانون معادن که اکنون در مجلس در حال بررسی است، لازم است اصلاح شود و سازمان منابع طبیعی نیز به صورت فعال در جلسات بررسی این قانون حضور دارد و پیشنهادهای اصلاحی خود را به نمایندگان و کمیسیون‌های ذیربط ارائه کرده است.