با بالاگرفتن مسایل اوکراین واعلام جد اسری حکومت خود مختار آبخست مان کریمه ، « باسوادها » ی وابسته به دولت دررادیو و تلویزیون و روزنامه ها درباره ی اوکراین و شبهجزیره ی کریمه می گویند و مينویسند . از آن جاکه « باسواد » ها هیچ اشارهای به ریشه های ایرانی کریمهنکردند و یا از شدت فضل و « سواد » در این باره هیچ نمیدانند ، این « بیسواد »به پیشنهاد یکی از دوستان « بیسواد » برای آگاهی « باسوادان » اقدام به نگارش این «خلاصه » نمود .
آلان ها ( آران ها / ایران ها) از تیره های ایرانی نژاد اند که در دوران اشکانیان (کمابیش یک صد سال پیش ازمیلاد مسیح ) ، سرمت ها (سارامات ها / سلم ها ) را از مصب رود « دن » بیرونراندند . سپس آلان ها ، بر سر دست یابیبرآبخستمان کریمه با امپراتوری روم وارد نبرد شدند ؛ اما (1)
در سال های 375-370میلادی ، هون [ خیون ] ها در کرانه ی نهر ایدیل ( ولگا ) [ اتل ] به آلان هاتاختند و غلبه یافتند .
رومیان ، آلان ها را « آلانی »( آرانی / ایرانی ) ، بیزانسی ها ، آنان را « آسی اوی / Asioi » ( آسیایی) مینامیدند . آس ها و آلان ها هر دو ایرانی تباراند و شاید رفته رفته نام آسجایگزین آلان شده است . ابوریحان بیرونی در نوشته های خود ، از آس های نشستهبرکرانه ی دریای کاسپیان / مازندران یاد میکند .
آلان هاپس از شکست از خیون ها ( هون ها ) به سوی باختران رانده شدند . گروهی از آنان دراتحاد با « واندال » ها ( نام استان آندولوزیا / آندلس در اسپانیا ، هنوز به نام آن هاست ) درشمالافریقا امپراتوری واندال ـ آلان را بنیاد نهادند . گروهی نیز به کوه های شمالقفقاز پناه بردند که امروزه به نام آس ( اوست ) نامیده میشوند . گروهی نیز راهغرب پیموده و پس از گذر از تنگهی کرج [ کرش / کرچ ] در شبهجزیره ی کریمه جاگرفتند .
گفته شده است پس از استیلای مغولان ، واژه « آس » به جای « آلان » در منابع خاوری گسترشپیدا کرده است ( 2 ) .
ابن بطوطه در سال 753 مهی (73 خورشیدی / 1352میلادی ) از شهر سرا پایتخت امپراتوری پیشین اردوی زرین بازدید کرده است ،مسلمانان این شهر را همگی از « آس » ها میداند (3 ) .
خان های قبچاق معروف به اردوی زرین (golden Horde ) یکی از چهار ایالت مهم امپراتوری مغولان بود . سپس اردوی زرینبه دو اردوی آبی و سپید بخش شد . اردوی سپید مهم تر بود و از دن و ولگا و کیف تاقفقاز و دریاچهی خوارزم و خیوه امتداد داشت .
ابن بطوطه در باره ی شهر سرا می نویسد : (4)
شهر سرا از زیباترین و بزرگترینشهرهای دنیاست که در زمین هموار ی واقع شده [است ] و جمعیت آن به قدری زیاد است کهشهر باهمه ی وسعت ، به نظر تنگ مینماید … در شهر سرا ، سیزده مسجد جامع براینماز جمعه هست که یکی از آنان خاص شافعییان است . شمار مساجد دیگر بسیار زیاد است. مردم این شهر از طایفه های مختلف اند . سکنه اصلی از مغولان میباشند که حکومتنیز در دست آنان می باشد و برخی به دین اسلام در آمده اند . طوایف دیگری که در اینشهر سکونت دارند، عبارت اند ار آس ها که مسلمان اند ، قبچاق ها و چرکس ها و روس هاو رومی ها ، همه مسیحی اند . هر طایفه در محله علیحده مینشیند .
بدین ساندر می یابیم که شمار آس ها چندان بوده است که دارای سیزده مسجدجامع بودهاند .
همچنین ابن بطوطه از بزرگان فارسی زبان در کریمه خبر میدهد : ( 5 )
قرم شهر بزرگ و زیبایی است که در قلمرو سلطان محمد اوزبک خان میباشد و از طرف او امیری به نام تلک تیمور در آنجا حکومت میراند … منزل ما در خانقاه شیخ زادهخراسانی بود … مقصود شیخ مظفرالدین « ماالدخن » بود ولی چون لهجه ی عجمی دارد آن را به صورت « ماالدهن » گفته بود ..
ابن بطوطه در دنباله ی سفر در کریمه به شهر ازاق میرسد . او مینویسد : ( 6 )
شهر ازاق بر ساحل دریا واقع شده و ساختمان های خوب دارد و جنوایی ها و دیگران بری تجارت بدان جا می آیند . چون نامه یامیر تلک تیمور به امیر شهر محمد خواجه خوارزمی رسید به استقبال من آمد … درمراسم پذیرایی امیر آزاق پس ازغذا ، قاریانبا آوای خوش به قرائت پرداختند … آنگاه تصنیف های دیگری به فارسی و ترکی ساختهشده بود و آن را « ملمع » مینامیدند ، خواندند .
استادفیروز منصوری در باره ی ریشه های گسترش زبان فارسی در آبخستمان کریمه (قریم /قرم ) مینویسد : (7)
علاوه بر وجود و اسکان اقوام ایرانی تبار «آس » در شهرها ، بیشک باحکومت سلجوقیان روم در آن کشور هم رابطه ی تنگاتنگداشته است … سلاجقهی روم مروج زبان فارسی بوده اند .
دراین باره جواد هیات مینویسد : (8)
قدیمی ترین آثار و نوشته های باقی مانده درآناطولی [ آناتولی ] مربوط به قرن 13 میلادی [هفتم خورشیدی] است . در این قرن هم زبان نوشته های دولت سلاجقه و زبان کتبیو ادب و عرفان منطقه ، فارسی بود .
ویدر جای دیگر مینویسد : (9)
سلاجقه زبان فارسی را زبان رسمی و ادبی خودقرار دادند و نویسندگان و شعرای ترک زبان هم آثار خود را به عربی یا فارسی نوشتند.
ازسوی دیگر : (10)
در اواخر قرن هفتم هجری ، زبان فارسی در شبه جزیرهکریمه و دشت قبچاق به چنان رواج و رونق رسیده بود که میسیونرهای ایتالیایی برای استفادهبازرگانان جنوایی و تبلیغ دین مسیحی در بین مردم محل ، فرهنگ معروف به « کودکسکومانیکوس » را به سه زبان لاتینی ، فارسی و ترکی ، تدوین و تنظیم کردند .
کودکسکومانیکوس در سال 1303 میلادی ( 682 خورشیدی ) تنظیم گردیده است و پس از لغت نامهفرس اسدی ، دیرین ترین واژه نامه ی فارسی است . این واژه نامه ، به زبان های روسی، انگلیسی ، آلمانی و فرانسه برگردانده شده است .
حضورتیره های ایرانی تبار در آبخستمان ( شبه جزیره ) کریمه هم چنان تا سلطه ی روسیانبراین سرزمین پررنگ و نمایان بود . بافروپاشی اردوی زرین و نیز اردوی سپید ، دورانحکومت خان های کریمه فرارسید . دراین دوران : (11)
ترکان قپچاق و آناتولی ، اقوام آس و اهالیفارسی زبان آن جا را مطابق آن چه در ماورالنهر [خوارزم و فرارود ] و آناتولیمرسوم بود « تات » نامیدند و از این بعد« تات ایلی » و « تات بیگ لری » در کریمه شهرت یافتند .
درسال 822 خورشیدی ( 845 مهی / 1443 میلادی ) حاجی گرای در شبه جزیرهی کریمه اعلاماستقلال کرد و با یاری امیر تیره ی نیرومند « شیرین » توانست به فرمانرواییبرسد . حاجی گرای خان برای مبارزه و بیرون راندن جنوایی ها که در منطقهی « کفه» دارای نیرو و استحکامات بودند ، در سال (858مهی / 1454 میلادی ) از سلطان محمدفاتح که به تازگی امپراتوری روم شرقی را برافکنده بود ، درخواست یاری کرد .سلطان محمد کمابیش 50 فروند کشتی جنگی به یاری وی فرستاد و خان نیز با 6000 سواراز راه خشکی ، هم زمان دژ کفه را مورد یورش قرار دادند . به دنبال پیروزی ، جنواییهاباپرداخت خراج سالانه به سلطان و خان ، در منطقه ماندگار شدند ؛ اما : (12)
حاجیگرای در سال 845 خورشیدی (871مهی / 1467میلادی ) در گذشت و بر سر حکومت دشت قپچاقو کریمه بین فرزندان او اختلاف افتاد .
در این موقع در تات ایلی « امینک » فرزندمیرزامامک ، امیرایل بزرگ و قدرتمند شیرین ، نفوذ و اعتبار کامل داشت .
باحمایتامینک ، منگلی گرای به مقام خانی منصوب شد .
چندسال بعد ، امینک برای بیرون راندن جنوایی ها از کریمه ، سلطان محمد فاتح را دعوت به همکاریکرد . وی نیز در سال 854 خورشیدی (880 مهی/ 1475 میلادی ) نیروهای به یاری امینک برای بیرون راندنجنوایی ها به کریمه فرستاد . حکومت عثمانی پس از پیروزی با منگلی گرای پیمانهمکاری نظامی بست . از این تاریخ ، خان نشین کریمه ، بدل به یکی از قدرت ها وابستهبه امپراتوری عثمانی گردید .
چنانکه گفته شد آلان ( آران / ایران ) ها از تیرهای ایرانی تبار میباشند . زکیولیدی طوغان ( پژوهنده ترکیه ای ) زیر عنوان « آلان » در دایره المعارف اسلامی چاپاسلامبول ، مینویسد : (13)
آلان هامنشا و ملیت ایرانی داشتند که بنا به نوشته ی مروج الذهب مسعودی و کتاب خطی « العریسه» موجود در کتابخانهی فئواد کپرلو ، آلانها در قرون ظهور اسلام به واسطهیبروز قحطی از کرانه های اوزبوی [ مزد بست ] خوارزم کوچ کردند و به منطقه ی خزرآمدند … آلان ها را آس هم مینامند .
در سده های دوم تا هفتم خورشیدی ( هشتم تاسیزدهم میلادی ) آس ها در کرانه های ولگا ( اتل / ایدیل ) مستقر بودند و جمعیتمسلمان این منطقه را تشکیل می دادند .
هم چنین شمس الدین دمشقی در کتاب « نخبه الدهر »از تیره های آس که در کنار رود اتل سکونت دارند ، یادکرده است و افزوده است که اینمردمان نفوذ زیادی از نظر اقتصادی و سیاسی در امپراتوری اردوی زرین دارند .
البته باید بدانیم که شهر آسترخان یا به گفته یدرست « آستاراگان » ، نام خود را از آسها گرفته است .
آن گونه که دیده شد ، ابن بطوطه در توصیف شهرسرا در کریمه از آس ها نیز به عنوان ساکنان مسلمان آن جا سخن گفته است .
باید دانست که : (14)
از اصیل زادگان معروف آس ، شخصی به نامشیرین ، قبیله ی بزرگ و معروف شیرین را تشکیل داد . این قوم در امور سیاسی و حیاتاجتماعی امپراتوری اردوی زرین و خان های کریمه ، نفوذ فوق العاده داشتند .
دردایرة المعارف اسلامی چاپ اسلامبول زیر عنوان کریم ( KIRIM ) نوشته ی » میرزابالامیخوانیم : (15)
در زمان اردوی زرین در قسمت های ییلاقی شبه جزیرهیکریمه ، آلان ها و گوت ها سکونت داشتند و اهالی محل [ بومی ] محسوب میشدند . درنیمه ی نخست سده ی پانزدهم میلادی ، مشهور ترین ایل کریمه ، قبیله شیرین بود کهشیرین بیگ آن را تشکیل داد و قبایل اطرافولگا را هم به سوی خود جذب کرد . بعد از نیم قرن مامک میرزا ریاست ایل را داشت .حاجی گرای با پشتیبانی قبیله شیرین ، مقام و قدرت آبا و اجدادی را در کریمه به دست آورد و حکومتمستقل تشکیل داد .
حاجی گرایپس از استقلال ، فرمانروایی شهر کفه و گمرک آن نیز را به مامک و قبیله ی شیرینواگذار کرد . این همان بندرگاهی است که ابن بطوطه در آن 200 کشتی جنگی و مسافریدیده بود و از آن بهعنوان یکی از بندرهای مهم جهان نام برده است . (16 ).
ازآغاز بنیان گزاری خاننشین کریمه تا فروپاشی آن در سال 1162 خورشیدی ( 1783 میلادی) ، قبیله ی شیرین ، نیرومنـدتـرین قبیله ی کریمه
بود : (17)
بدون موافقت امیر این قبیله ، کسیبه خانی انتخاب نمیشد و دولت عثمانی بیاطلاع امیر مزبور ، هیچ اقدامی نمیکرد . فقط طایفه ی شیرین با اقوام و تیره خان کریمه، حق ازدواج داشتند . به رییس قوم شیرین امیر کبیر اطلاق می شد .. در سال 903 خورشیدی ( 930 مهی / 1524 میلادی ) بعد از مرگ محمد گرای ، با نظر و انتخاب مامیشبیگ رییس ایل شیرین ، سعادت گرای به خانی منصوب شد .
از آغاز بنیان گذاری خان نشینکریمه ، روسیان درپی اشغال دشت قپچاق و آبخستمان کریمه و سرزمین های حاصل از فروپاشی امپراتوری اردوی زرین بودند . روسیان درزمان فرمانروایی « ایوان مخوف » موفق شدند با اشغال بسیاری از سرزمین های پیشینامپراتوری اردوی زرین در کنار رود اتل ( ایدیل / ولگا ) و نیز بندر آستاراگان ( آسترخان) ، خود را به کرانههای دریای مازندران برسانند .
با پیروزی کاترین امپراتریس روس برعثمانی ، برپایه یقرارداد 1774 میلادی ( 1153 خورشیدی) ، شهر تاریخی آزاق به چنگ روسیان افتاد .کمابیش ده سال بعد ، روسیان توانستند بر سر تاسر کریمه مسلط گردند :(18)
تجاوزات آن دولت به مناطق قفقاز وگرجستان و شیروان و سایر سرزمین های ایران ، از این پیروزی کاترین دوم [ بر عثمانی] اساس گرفت و ادامه یافت .
در این میان ، تنها علمای کریمه وبیگ های شیرین تا آخرین نفس ایستادگی کردند و مبارزه را ادامه میدادند .
پینوشتها :
1ـ مطالعاتی در باره ي تاریخ ، زبان و فرهنگآذربایجان ـ ر 236
2ـ سفر تاورنیه ـ ر 598
3 و 4 ـ سفرنامه ابن بطوطه ـ ر359
5ـ همان ـ رر 361 ـ 360
6 ـهمان ـ ر 365
7 ـمطالعاتی در باره … ـ ر 238
8 ـ سیریدر تاریخ زبان و لهجه های ترکی ـ ر 119
9 ـهمان ـ 172
10 و 11 ـمطالعاتی در بارهي … ـ ر 239
13 – Togan, Z.V. “ Alan” Islam Ansicolopedci , Cilt: 1
14 – Ibid
15 – Mirza Bala” Kirim” Islam Ansiolopedici , cilt : 6
16 ـ سفرنامه ابن بطوطه ـ ر 360
17 و 18 ـمطالعاتی در بارهی … ـ ر 246
از: فيس بوک
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید