اختلاف در راس حاکمیت جمهوری اسلامی بیشتر و آشکارتر شده است؛ از قطع ناگهانی گفت‌وگوی تلویزیونی محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و انتشار نامه شماری از اعضای مجلس خبرگان علیه روند مذاکرات گرفته تا موضع‌گیری‌های متناقض جریان‌های مختلف سیاسی.

این تحولات هم‌زمان با ادامه مذاکرات ایران و آمریکا و آتش‌بس شکننده، این پرسش را مطرح کرده است که آیا این اختلافات از کنترل خارج خواهد شد یا همچنان در چارچوب نظام مدیریت می‌شود؟

دویچه‌وله برای بررسی این موضوع با رضا علیجانی، تحلیل‌گر و فعال سیاسی و ماشالله رزمی، تحلیل‌گر مسائل منطقه، گفت‌وگو کرده است.

رضا علیجانی: ائتلاف نظامیان دست بالا را دارد

رضا علیجانی اختلاف کنونی را نزاع میان دو ائتلاف درون حاکمیت توصیف می‌کند. به گفته او، در یک سو ائتلافی از فرماندهان و مدیران نظامی، دولت مسعود پزشکیان و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس قرار دارند که از ادامه مذاکرات حمایت می‌کنند و اداره اقتصاد کشور را در گرو دستیابی به توافق می‌دانند.

علیجانی همچنین می‌گوید قالیباف و پزشکیان از حمایت بخشی از هیئت‌های مذهبی برخوردارند و مداحان نیز در این زمینه دو دسته شده‌اند؛ گروهی از تفاهم و مذاکره حمایت می‌کنند و گروهی دیگر مخالف آن هستند.

در مقابل، جریان تندرو قرار دارد که به گفته این تحلیل‌گر، دیگر جایگاه اجرایی تعیین‌کننده‌ای ندارد و در بالاترین سطح تا کنون بیشترین “حمایت” خود را از بخشی از اعضای مجلس خبرگان و برخی جریان‌های مذهبی دریافت کرده است.

علیجانی می‌گوید افشاگری‌های اخیر نشان داده است که در پشت صحنه اختلافاتی وجود دارد، اما در حال حاضر ائتلاف نظامیان دست بالا را در ساختار قدرت در اختیار دارد. او معتقد است مجتبی خامنه‌ای هنوز در حال تثبیت جایگاه خود است و مانند پدرش تلاش می‌کند میان رویکرد ایدئولوژیک و مصلحت‌گرایانه تعادل برقرار کند.

به گفته او، تغییر ادبیات مجتبی خامنه‌ای در بیانیه‌های اخیر، از استفاده از “بنده” تا تأکید بر “من اجازه دادم” و “من امضا کردم”، نشانه‌ای از تثبیت تدریجی جایگاه اوست و باید منتظر تحولات آینده، از جمله نحوه آرایش قدرت در دوران پس از علی خامنه‌ای، بود.

این تحلیل‌گر احتمال خارج شدن اختلافات از کنترل را اندک می‌داند. به گفته او، شورای عالی امنیت ملی از مذاکرات حمایت می‌کند و نهادهای امنیتی نیز اجازه نخواهند داد این اختلافات به بحرانی کنترل‌ناپذیر تبدیل شود.

او همچنین معتقد است بخشی از این اختلافات می‌تواند در مذاکرات به‌عنوان “اهرم فشار” مورد استفاده قرار گیرد تا به طرف مقابل نشان داده شود که در صورت شکست گفت‌وگوها، جریان تندرو دست بالا را خواهد یافت.

علیجانی در عین حال تاکید می‌کند که آینده این اختلافات تا حد زیادی به موضع مجتبی خامنه‌ای بستگی دارد، اما در نهایت این روابط میان جمهوری اسلامی و آمریکا است که مسیر مذاکرات را تعیین خواهد کرد، نه اختلافات درون ساختار قدرت ایران.

ماشالله رزمی: تندروها نگران حذف از قدرت هستند

ماشالله رزمی، تحلیل‌گر مسائل منطقه معتقد است مسعود پزشکیان تلاش می‌کند اختلافات درون حاکمیت را از طریق امتیاز دادن به جناح تندرو مدیریت کند.

به گفته او، پزشکیان از یک سو بر ضرورت بهبود وضعیت اقتصادی و ادامه مذاکرات تاکید می‌کند و از سوی دیگر، با تکرار برخی شعارهای حامیان ادامه جنگ و حضور در مراسم مداحی، می‌کوشد حمایت جریان‌های تندرو را نیز حفظ کند.

رزمی بر این باور است که “موقعیت مجتبی خامنه‌ای هنوز تثبیت نشده” و او به دلیل اتکای خود به سپاه پاسداران، توان رویارویی با این نهاد را ندارد.

رزمی در گفتگو با دویچه وله همچنین می‌گوید حوزه علمیه قم هنوز حمایت رسمی خود را از رهبری مجتبی خامنه‌ای اعلام نکرده است. به اعتقاد او، صدور برخی فتواها و موضع‌گیری‌های اخیر علیه تیم مذاکره‌کننده نیز با هدف ایجاد مانع در مسیر مذاکرات صورت گرفته است.

به گفته این تحلیل‌گر، با مرگ علی خامنه‌ای، جریان‌های تندرو و روحانیون حکومتی مهم‌ترین حامی خود را از دست داده‌اند و اکنون نگران‌ هستند که در صورت توافق با آمریکا، از ساختار قدرت کنار گذاشته شوند و مناصب و امتیازات خود را از دست بدهند. به همین دلیل، مخالفت آنان با دولت و تیم مذاکره‌کننده افزایش یافته است.

رزمی در عین حال معتقد است حذف کامل تندروها در کوتاه‌مدت بعید است، اما آنان دیگر مانند گذشته ابزارهای فشار خود را در اختیار ندارند. او می‌گوید شورای عالی امنیت ملی اکنون نقش “محوری‌تری” در تصمیم‌گیری دارد و اکثریت اعضای آن از ادامه مذاکرات حمایت می‌کنند.

به باور رزمی، اگر جمهوری اسلامی بخواهد به بقای خود ادامه دهد، ناگزیر است با آمریکا به توافق برسد و با جامعه جهانی آشتی کند؛ روندی که به گفته او، در نهایت به پوست‌اندازی و استحاله نظام خواهد انجامید.

اختلافات واقعی، اما قابل کنترل؟

هر دو تحلیل‌گر بر واقعی بودن اختلافات درون حاکمیت تاکید دارند، اما در ارزیابی منشا و پیامدهای آن تفاوت‌هایی دیده می‌شود.

علیجانی معتقد است ائتلاف حامی مذاکرات همچنان دست بالا را دارد و در نهایت روابط تهران و واشنگتن تعیین‌کننده سرنوشت مذاکرات خواهد بود.

در مقابل، رزمی بیش از هر چیز بر رقابت جناح‌های قدرت و نگرانی تندروها از حذف تدریجی از ساختار سیاسی تأکید می‌کند. با این حال، هر دو بر این باورند که دست‌کم در شرایط کنونی، این اختلافات همچنان در چارچوب نظام مدیریت و کنترل خواهد شد.